Ավետիք Իսահակյան

1. Վաղ տարիները և կրթությունը

Ավետիք Իսահակյանը ծնվել է 1875 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ալեքսանդրապոլում՝ այսօրվա Գյումրիում, համեստ միջոցներ ունեցող ընտանիքում։ Քաղաքը հայ արհեստի, երաժշտության և հումորի աշխույժ կենտրոն էր, և նրա փողոցային երգերն ու աշուղական ավանդույթները մշտական հետք թողեցին բանաստեղծի ռիթմի և արտահայտության զգացողության վրա։

Նա սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում՝ հայկական առաջատար հոգևոր և կրթական հաստատությունում, որտեղ ստացավ գրաբարի, պատմության և աստվածաբանության հիմնավոր իմացություն։ Ապա մեկնեց Գերմանիա և հաճախեց Լայպցիգի համալսարանի գրականության և փիլիսոփայության դասախոսություններին՝ կլանելով եվրոպական ռոմանտիզմը և այն ժամանակ նորաձև հոռետեսական փիլիսոփայությունը։

Նրա առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վերքեր», լույս տեսավ 1897 թվականին և անմիջական հաջողություն ունեցավ։ Սիրո, բաժանման և հայրենաբաղձության դրա կարճ քնարերգություններն արագ երգի վերածվեցին, և մի քանիսը դարձան այնքան լայն երգվող, որ հեղինակի անունը ջնջվեց ժողովրդի հիշողությունից։

2. Գրական ուղին և պանդխտությունը

Կովկաս վերադառնալով՝ Իսահակյանը միացավ Թիֆլիսում Հովհաննես Թումանյանի շուրջ հավաքված «Վերնատուն» խմբակին և այնտեղ ձեռք բերեց ցմահ բարեկամություններ։ Քաղաքական գործունեությունը նրան կասկածի տակ դրեց. 1908 թվականին նա ձերբակալվեց հայ քաղաքական գործիչների զանգվածային դատավարության կապակցությամբ, մոտ վեց ամիս պահվեց Մետեխի բանտում և 1909 թվականին ազատ արձակվեց գրավի դիմաց։

1911 թվականին նա հեռացավ Ռուսական կայսրությունից և սկսեց արտասահմանյան երկար շրջանը՝ տարբեր ժամանակներում ապրելով Բեռլինում, Վենետիկում, Վիեննայում և Փարիզում։ Նա շարունակեց գրել և դարձավ հայ գաղթօջախի մշակույթի կարևոր դեմք, հատկապես 1915 թվականից հետո, երբ աշխատում էր փրկվածներին օգնելու և համայնքի գրական կյանքը կենդանի պահելու ուղղությամբ։ 1926 թվականին նա վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան, մնաց չորս տարի, սակայն 1930 թվականին կրկին մեկնեց Փարիզ։

1936 թվականին նա վերջնականապես վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան։ Նրան ընդունեցին պատիվներով, ընտրեցին Գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1946 թվականից նա գլխավորեց Հայաստանի գրողների միությունը։ Մինչև կյանքի վերջը նա շարունակեց գրել արձակ պատումներ, առակներ և քնարերգություն։

3. Գլխավոր երկերը

«Աբու Լալա Մահարին», գրված 1909–1911 թվականներին, նրա ամենահայտնի պոեմն է։ Միջնադարյան Բաղդադի հարուստ բանաստեղծը, զզվելով մարդկային դաժանությունից և կեղծավորությունից, լքում է քաղաքը և իր ուղտերի քարավանով մեկնում անապատ՝ ճանապարհին խոհեր հյուսելով ազատության, հասարակության և մահվան մասին։ Պոեմը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով և արժանացել գրողների, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Բլոկի հիացմունքին։

«Երգեր ու վերքերը»՝ նրա առաջին ժողովածուն, մնում է նրա քնարական համբավի հիմքը։ Թափառական պանդուխտի կամ դռան մոտ սպասող մոր պատկերով սկսվող բանաստեղծությունները շատ պարզ բառապաշարով հասնում են ուժեղ հուզական ազդեցության, և հենց դրա համար էլ այդքան շատերը մտան հայ երգիչների խաղացանկ։

Նա գրել է նաև ավանդության և պատմության վրա հենված պատումային գործեր, այդ թվում՝ «Ուստա Կարո» անավարտ վեպը, ինչպես նաև առակների և արձակ պատումների մի ամբողջ շերտ։ Դրանցում նա ուսումնասիրում էր հայ ժողովրդական հավատալիքները, միջնադարյան զրույցների նյութը և այն բարոյական հարցերը, որոնք զբաղեցնում էին իրեն ողջ կյանքում։

• «Երգեր ու վերքեր», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1897
• «Աբու Լալա Մահարի», փիլիսոփայական պոեմ, 1909–1911
• «Լիլիթը» և ավանդության վրա հենված այլ պոեմներ
• «Ուստա Կարո», անավարտ վեպ
• Բազմաթիվ առակներ և արձակ պատումներ

4. Թեմաներ և ոճ

Կարոտը Իսահակյանի մեծ թեման է՝ կարոտ կորցրած տան, կորցրած սիրո կամ ավելի մաքուր ապրելակերպի հանդեպ։ Քանի որ նա իր կյանքի այդքան մեծ մասն անցկացրեց Հայաստանից հեռու, պանդխտությունը նրա գործում ոչ թե վերացական թեմա է, այլ ամենօրյա վիճակ, և դա նրա բանաստեղծություններին տվեց առանձնահատուկ արձագանք ցրված ժողովրդի համար։

Նրա տեխնիկան խաբուսիկորեն պարզ է։ Նա օգտագործում էր կարճ տողեր, կրկնություն, ուղղակի դիմում և ժողովրդական երգի բառապաշար՝ խուսափելով բարդ փոխաբերությունից։ Կոմպոզիտորները հեշտությամբ էին երաժշտություն գրում այս տեքստերի վրա հենց այն պատճառով, որ ռիթմերն արդեն երաժշտական էին, և հայ արվեստի տասնյակ երգեր օգտագործում են նրա խոսքը։

Այս պարզության դեմ կանգնած է «Աբու Լալա Մահարիի» փիլիսոփայական հավակնությունը, որտեղ նա բախվում է արդարության, մահկանացության և մարդկային արժեքի հարցերին։ Փոքր քնարերգության և ընդարձակ խոհի այս զուգորդումն է, որ նրա ստեղծագործությանը տալիս է իր ընդգրկումը։

5. Վերջին տարիները և ժառանգությունը

Իսահակյանը մահացավ Երևանում 1957 թվականի հոկտեմբերի 17-ին՝ ութսուներկուերորդ ծննդյան օրվանից քիչ առաջ, և թաղվեց Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Այդ ժամանակ նա արդեն դարձել էր կենդանի կապ նախահեղափոխական գրական աշխարհի և հետպատերազմյան Խորհրդային Հայաստանի միջև՝ հարգված ամեն սերնդի գրողների կողմից։

Երևանում գտնվող նրա տուն-թանգարանը պահպանում է գրադարանն ու ձեռագրերը, իսկ նրա անունը կրում են փողոցներ, դպրոցներ և խոշոր գրական մրցանակ։ Գյումրին՝ նրա ծննդավայրը, նրան համարում է իր որոշիչ դեմքերից մեկը։

Ամենից առաջ նա ապրում է կատարման մեջ։ Հայ երգիչները, երգչախմբերը և դպրոցականները շարունակում են երգել նրա տողերը՝ հաճախ չիմանալով, թե ով է դրանք գրել, ինչը, թերևս, հենց այն արդյունքն է, որին ամենից շատ կցանկանար ժողովրդական բանաձևով աշխատող բանաստեղծը։