Խաչատուր Աբովյան

1. Վաղ տարիները և կրթությունը

Խաչատուր Աբովյանը ծնվել է 1809 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Քանաքեռում, որն այն ժամանակ Երևանից դուրս գտնվող գյուղ էր, իսկ այժմ քաղաքի մաս է։ Նրա ընտանիքը պատկանում էր տեղական մանր ազնվականությանը, և տարածաշրջանը դեռ պարսկական տիրապետության տակ էր՝ ժամանակաշրջան, որը նա հետագայում նկարագրեց որպես հայ գյուղացու համար անապահովության և ծանր հարկերի շրջան։

Նա կրթություն ստացավ սկզբում Էջմիածնի վանական դպրոցում, ապա Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, որտեղ ծանոթացավ ավելի լայն մտավոր աշխարհի հետ։ 1829 թվականին նա վերադարձավ Էջմիածին որպես ուսուցիչ և թարգմանիչ՝ պաշտոն, որը նրան դրեց հայ հոգևոր և կրթական կյանքի կենտրոնում։

Այդ տարի Արարատ լեռը նվաճելու համար ժամանեց գերմանացի գիտնական Ֆրիդրիխ Պարրոտը։ Աբովյանը նշանակվեց նրա թարգմանիչ և ուղեկից, և 1829 թվականի հոկտեմբերին երկուսը հասան գագաթին՝ լեռան առաջին վավերագրված բարձրացումը։ Արշավախումբը հռչակեց Աբովյանի անունը և ուղղակիորեն բերեց նրա կյանքի հաջորդ փուլին։

2. Ուսումը Դորպատում

Պարրոտի աջակցությամբ Աբովյանը կրթաթոշակ ստացավ Դորպատի համալսարանում՝ այժմյան Էստոնիայի Տարտուում, որտեղ սովորեց 1830-ից 1836 թվականներին։ Նա ուսումնասիրեց փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, գրականություն և բնագիտություն, տիրապետեց գերմաներենին և ռուսերենին և խորացրեց եվրոպական կրթական բարեփոխումների իր իմացությունը։

Դորպատը վերջնականապես փոխեց նրա մտածողությունը։ Նա յուրացրեց ռոմանտիկական այն գաղափարը, որ ազգի իսկական ձայնը նրա կենդանի խոսքի և ժողովրդական մշակույթի մեջ է, և եզրակացրեց, որ հայ գրականությունը կմնա հասարակ մարդուց փակված այնքան ժամանակ, քանի դեռ կառչած է գրաբարից՝ դասական գրական լեզվից, որը հասկանում էին հիմնականում հոգևորականներն ու գիտնականները։

Նա վերադարձավ Կովկաս 1836 թվականին՝ վճռական մտադրությամբ կառուցելու ժամանակակից հայկական դպրոցներ և ժամանակակից հայ գրականություն։ Երկու նպատակն էլ նրան բախման բերեցին պահպանողական իշխանությունների հետ, որոնք աշխարհաբարը գռեհիկ էին համարում, իսկ նրա մանկավարժական գաղափարները՝ վտանգավոր։

3. Մանկավարժական գործունեությունը և գլխավոր երկերը

Աբովյանն աշխատել է որպես դպրոցների տեսուչ և ուսուցիչ Թիֆլիսում, ապա Երևանում, որտեղ 1843 թվականից ղեկավարել է գավառական դպրոցը։ Նա բացեց մասնավոր գիշերօթիկ դպրոց, դասավանդեց և՛ աղջիկների, և՛ տղաների, գրեց դասագրքեր և իշխանություններից պահանջում էր ավելի լավ պայմաններ և ուսուցիչների պատրաստում՝ սովորաբար սահմանափակ հաջողությամբ և զգալի անձնական գնով։

Նրա գլուխգործոցը՝ «Վերք Հայաստանի»-ն, գրվել է 1841 թվականին։ Տեղի ունենալով 1826–1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքում՝ այն հետևում է երիտասարդ հերոս Աղասուն և Քանաքեռի գյուղացիներին, ովքեր ներքաշվում են հակամարտության մեջ, և միավորում է հայրենասիրական պատումը, ազգագրական մանրամասնությունը և հայ ժողովրդի վիճակի մասին բացահայտ քաղաքական փաստարկը։

Վեպը չկարողացավ հրատարակվել հեղինակի կենդանության օրոք։ Այն լույս տեսավ 1858 թվականին՝ նրա անհետացումից տասը տարի անց, և ազդեցությունն անմիջական էր. դա արևելահայ աշխարհաբար արձակի առաջին խոշոր գեղարվեստական գործն էր, և այն գործնականում լուծեց լեզվի հարցը՝ պարզապես ցույց տալով, թե ինչի է ընդունակ խոսակցական լեզուն։

• «Վերք Հայաստանի», վեպ՝ գրված 1841-ին, հրատարակված 1858-ին
• «Նախաշավիղ», մանկավարժական այբբենարան երեխաների համար
• Առակներ, առակախոսություններ և ուսուցողական պատմություններ
• Դասագրքեր և ուսումնական նյութեր հայկական դպրոցների համար
• Ազգագրական և բանահյուսական նոթեր հայ գյուղական կյանքի մասին

4. Թեմաներ և ոճ

Աբովյանը գրում էր որպես բարենորոգիչ։ Նրա մշտական թեմաներն են վատ կրթությունից ծնվող տգիտությունը, քաղաքական պաշտպանությունից զուրկ ժողովրդի նվաստացումը և այն բարոյական ուժը, որ նա գտնում էր հասարակ գյուղացիների մեջ։ Նա դիմում էր ընթերցողին ուղղակիորեն՝ երբեմն ընդհատելով պատմությունը՝ նրանց հետ վիճելու համար. հնարք, որ այսօր անսովոր է թվում, բայց գիրքն այրող դարձրեց իր առաջին ընթերցողի համար։

Նրա արձակը մոտ է խոսակցական հայերենին՝ լի առածներով, բարբառային բառերով, բացականչություններով և գյուղական զրույցի հնչերանգով։ Հետագա գրողները զգալիորեն մշակեցին գրական լեզուն, սակայն Աբովյանի ընտրությունը հաստատեց այն սկզբունքը, որ հայ գրականությունը գրվելու է այն լեզվով, որով ընթերցողն արդեն խոսում է։

Նա նաև առաջին հայերից էր, ով համակարգված կերպով հավաքեց բանահյուսություն՝ արձանագրելով երգեր, ասացվածքներ և սովորույթներ, քանի որ համոզված էր, որ դրանք կրում են ազգի բնավորությունը։ Այս աշխատանքն ազդեց և՛ գրականության, և՛ հետագա հայ ազգագրության վրա։

5. Անհետացումը և ժառանգությունը

1848 թվականի ապրիլի 14-ի առավոտյան Աբովյանը դուրս եկավ իր երևանյան տնից և այլևս երբեք չտեսնվեց։ Նա երեսունութ տարեկան էր։ Առաջարկվել են և՛ ինքնասպանության, և՛ քաղաքական հակառակորդների ձեռքով սպանության, և՛ ռուսական իշխանությունների կողմից ձերբակալության ու աքսորի վարկածները, և դրանցից ոչ մեկը չի կարելի բացառել. ոչ մի ապացույց երբևէ չի լուծել հարցը, և նրա ճակատագիրը մնում է անհայտ։

Ճանաչումն եկավ մահից հետո։ 1858 թվականին «Վերք Հայաստանի»-ի հրատարակությունը նրան դարձրեց հիմնադիր դեմք, և արևելահայ գրականությունը զարգացավ նրա նշած ուղիով։ Րաֆֆին, Պերճ Պռոշյանը և հետագա ռեալիստները բոլորն էլ աշխատեցին նրա սկսած աշխարհաբար ավանդույթի մեջ։

Այսօր Քանաքեռում գտնվող նրա ծննդավայրը թանգարան է, նրա անունը կրում են քաղաք և Երևանի գլխավոր փողոցներից մեկը, իսկ «Վերք Հայաստանի»-ն դպրոցական ծրագրի կայուն մաս է։ Նրան հիշում են նույնքան մանկավարժական գործունեության, որքան գեղարվեստական երկերի համար։