Աւետիք Իսահակեան

Վաղ տարիներ եւ կրթութիւն

Աւետիք Իսահակեան ծնած է 1875-ի Հոկտեմբեր 30-ին, Ալեքսանդրապոլ՝ այսօրուան Կիւմրին, համեստ միջոցներ ունեցող ընտանիքի մը մէջ։ Քաղաքը հայ արհեստի, երաժշտութեան ու հումորի աշխոյժ կեդրոն մըն էր, եւ իր փողոցային երգերն ու աշուղական աւանդութիւնները մշտական հետք ձգեցին բանաստեղծին յանգի ու արտայայտութեան զգացողութեան վրայ։

Ան ուսանած է Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ՝ հայկական առաջատար հոգեւոր ու կրթական հաստատութիւնը, ուր ստացաւ գրաբարի, պատմութեան եւ աստուածաբանութեան հիմնաւոր իմացութիւն։ Ապա մեկնեցաւ Գերմանիա եւ հետեւեցաւ Լայպցիկի համալսարանին գրականութեան ու իմաստասիրութեան դասախօսութիւններուն՝ ըմբոշխնելով եւրոպական ռոմանթիզմը եւ այն ատեն նորաձեւ յոռետեսական իմաստասիրութիւնը։

Իր առաջին հատորը՝ «Երգեր ու վէրքեր», լոյս տեսաւ 1897-ին եւ անմիջական յաջողութիւն ունեցաւ։ Սիրոյ, բաժանումի եւ հայրենաբաղձութեան իր կարճ քնարերգութիւնները արագ երգի վերածուեցան, եւ քանի մը հատը դարձան այնքան լայնօրէն երգուած, որ հեղինակին անունը ջնջուեցաւ ժողովուրդին յիշողութենէն։

Գրական ասպարէզ եւ պանդխտութիւն

Կովկաս վերադառնալով՝ Իսահակեան միացաւ Թիֆլիսի մէջ Յովհաննէս Թումանեանի շուրջ հաւաքուած «Վերնատուն» խմբակին եւ հոն շահեցաւ ցկեանս բարեկամութիւններ։ Քաղաքական գործունէութիւնը զինք կասկածի տակ դրաւ. 1908-ին ան ձերբակալուեցաւ հայ քաղաքական գործիչներու զանգուածային դատավարութեան առիթով, մօտ վեց ամիս պահուեցաւ Մետեխի բանտին մէջ եւ 1909-ին ազատ արձակուեցաւ գրաւականի դիմաց։

1911-ին ան հեռացաւ Ռուսական կայսրութենէն եւ սկսաւ արտասահմանեան երկար շրջան մը՝ տարբեր ժամանակներ ապրելով Պերլինի, Վենետիկի, Վիեննայի ու Փարիզի մէջ։ Ան շարունակեց գրել եւ դարձաւ հայ գաղթօճախի մշակոյթին կարեւոր դէմքերէն մէկը, մասնաւորաբար 1915-էն ետք, երբ կ՚աշխատէր վերապրողներուն օգնելու եւ համայնքին գրական կեանքը կենդանի պահելու ուղղութեամբ։ 1926-ին ան վերադարձաւ Խորհրդային Հայաստան, մնաց չորս տարի, սակայն 1930-ին դարձեալ մեկնեցաւ Փարիզ։

1936-ին ան վերջնականապէս վերադարձաւ Խորհրդային Հայաստան։ Զինք ընդունեցին պատիւներով, ընտրեցին Գիտութիւններու ակադեմիայի անդամ, իսկ 1946-էն ան գլխաւորեց Հայաստանի գրողներու միութիւնը։ Մինչեւ կեանքին վերջը ան շարունակեց գրել արձակ պատումներ, առակներ ու քնարերգութիւն։

Գլխաւոր երկեր

«Աբու Լալա Մահարի»-ն, գրուած 1909–1911-ին, իր ամէնէն ծանօթ պոէմն է։ Միջնադարեան Պաղտատի հարուստ բանաստեղծը, զզուած մարդկային դաժանութենէն ու կեղծաւորութենէն, կը լքէ քաղաքը եւ իր ուղտերու քարաւանով կը մեկնի անապատ՝ ճամբուն վրայ խոհեր հիւսելով ազատութեան, ընկերութեան եւ մահուան մասին։ Պոեմը թարգմանուած է բազմաթիւ լեզուներու եւ արժանացած է գրողներու, անոնց կարգին՝ Ալեքսանտր Պլոքի հիացումին։

«Երգեր ու վէրքեր»-ը՝ իր առաջին հատորը, կը մնայ իր քնարական համբաւին հիմքը։ Թափառական պանդուխտի կամ դրան մօտ սպասող մօր պատկերով սկսող բանաստեղծութիւնները շատ պարզ բառապաշարով կը հասնին ուժեղ յուզական ազդեցութեան, եւ ճիշդ ատոր համար ալ այդքան շատերը մտան հայ երգիչներու երգացանկ։

Ան գրած է նաեւ աւանդութեան ու պատմութեան վրայ յենած պատումային գործեր, անոնց կարգին՝ «Ուստա Կարօ» անաւարտ վէպը, ինչպէս նաեւ առակներու ու արձակ պատումներու ամբողջ շերտ մը։ Անոնց մէջ ան կ՚ուսումնասիրէր հայ ժողովրդական հաւատալիքները, միջնադարեան զրոյցներու նիւթը եւ այն բարոյական հարցերը, որոնք զինք զբաղեցուցին ամբողջ կեանքին ընթացքին։

• «Երգեր ու վէրքեր», բանաստեղծութիւններու հատոր, 1897
• «Աբու Լալա Մահարի», իմաստասիրական պոէմ, 1909–1911
• «Լիլիթ»-ը եւ աւանդութեան վրայ յենած այլ պոէմներ
• «Ուստա Կարօ», անաւարտ վէպ
• Բազմաթիւ առակներ եւ արձակ պատումներ

Նիւթեր եւ ոճ

Կարօտը Իսահակեանի մեծ նիւթն է՝ կարօտ կորսուած տան, կորսուած սիրոյ կամ աւելի մաքուր ապրելակերպի հանդէպ։ Քանի որ ան իր կեանքին այդքան մեծ մասը անցուց Հայաստանէն հեռու, պանդխտութիւնը իր գործին մէջ վերացական նիւթ չէ, այլ ամէնօրեայ վիճակ, եւ ատիկա իր բանաստեղծութիւններուն տուաւ առանձնայատուկ արձագանգ մը ցրուած ժողովուրդի մը համար։

Իր արհեստը խաբուսիկօրէն պարզ է։ Ան կը գործածէր կարճ տողեր, կրկնութիւն, ուղղակի դիմում եւ ժողովրդական երգի բառապաշար՝ խուսափելով բարդ փոխաբերութենէ։ Երգահանները դիւրութեամբ երաժշտութիւն կը գրէին այս բնագիրներուն վրայ ճիշդ այն պատճառով, որ յանգերն արդէն երաժշտական էին, եւ հայ արուեստի երգերէն տասնեակներ կը գործածեն իր խօսքը։

Այս պարզութեան դիմաց կը կանգնի «Աբու Լալա Մահարի»-ի իմաստասիրական հաւակնութիւնը, ուր ան կը բախի արդարութեան, մահկանացութեան եւ մարդկային արժէքի հարցերուն։ Փոքր քնարերգութեան ու ընդարձակ խոհի այս զուգորդումն է, որ իր ստեղծագործութեան կու տայ իր ընդգրկումը։

Վերջին տարիներ եւ ժառանգութիւն

Իսահակեան մահացաւ Երեւանի մէջ, 1957-ի Հոկտեմբեր 17-ին՝ ութսուներկուերորդ ծննդեան օրէն քիչ առաջ, եւ ամփոփուեցաւ Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ։ Այդ ատեն ան արդէն դարձած էր կենդանի կապ մը նախայեղափոխական գրական աշխարհին եւ յետպատերազմեան Խորհրդային Հայաստանին միջեւ՝ յարգուած ամէն սերունդի գրողներուն կողմէ։

Երեւանի մէջ գտնուող իր տուն-թանգարանը կը պահպանէ իր մատենադարանն ու ձեռագիրները, իսկ իր անունը կը կրեն փողոցներ, վարժարաններ եւ խոշոր գրական մրցանակ մը։ Կիւմրին՝ իր ծննդավայրը, զինք կը սեպէ իր որոշիչ դէմքերէն մէկը։

Ամէն բանէ առաջ ան կ՚ապրի կատարումին մէջ։ Հայ երգիչները, երգչախումբերն ու դպրոցականները կը շարունակեն երգել իր տողերը՝ յաճախ չգիտնալով, թէ ո՛վ գրած է զանոնք, ինչ որ թերեւս ճիշդ այն արդիւնքն է, զոր ամէնէն շատ պիտի փափաքէր ժողովրդական բանաձեւով աշխատող բանաստեղծ մը։