Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան)

1. Վաղ տարիները Պարսկաստանում

Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը ծնվել է 1835 թվականին Փայաջուկում՝ Հյուսիս-արևմտյան Պարսկաստանի Սալմաստ գավառի գյուղում, հայ հողատեր վաճառականների բարեկեցիկ ընտանիքում։ Հայ, պարսիկ, քուրդ և ասորի հարևանների միջավայրում անցած մանկությունը նրան տվեց տարածաշրջանի անմիջական իմացություն, որը հետագայում նրա վեպերը լցրեց անսովոր ճշգրիտ մանրամասներով։

Նրան ուղարկեցին Թիֆլիս՝ ուսանելու, և նա սովորեց այնտեղի ռուսական միջնակարգ դպրոցում, սակայն ընտանիքի ֆինանսական դժվարությունները ստիպեցին վերադառնալ տուն՝ նախքան կրթությունն ավարտելը։ Տարիներ շարունակ նա վարեց ընտանեկան գործը՝ շրջելով Պարսկահայքով, Վանով և հարակից գավառներով և արձանագրելով իր հանդիպած հայ գյուղացիների կենցաղը։

Այս ճամփորդությունները վճռորոշ եղան։ Մինչ ժամանակաշրջանի այլ գրողներ հայերի մասին գրում էին Թիֆլիսի կամ Կոստանդնուպոլսի հարմարավետությունից, Րաֆֆին իր աչքով տեսել էր մեկուսացած լեռնային համայնքներ, որոնք ապրում էին առանց պաշտպանության և կրթության, և այդ վայրերի հիշողությունը նրա հետագա գեղարվեստին տվեց իր վտանգազգացողությունը։

2. Գրական ուղին

Րաֆֆին սկսեց տպագրվել 1860 թվականից՝ սկզբում ճամփորդական նոթերով, ապա գեղարվեստական արձակով։ Նրա բեկումն եկավ Թիֆլիսի «Մշակ» թերթի միջոցով, որը խմբագրում էր Գրիգոր Արծրունին և որը շարունակաբար տպագրում էր նրա վեպերը՝ նրան բերելով մեծ ու նվիրված ընթերցող ողջ Կովկասում։ Նա մի քանի տարի աշխատել է նաև որպես ուսուցիչ Թավրիզում և Ագուլիսում։

Շարունակական տպագրությունը նրան հարմար էր։ Նա գրում էր արագ, ընդարձակ բաժիններով՝ լարված ավարտներով, զուգահեռ սյուժեներով և հզոր պատումային ձգողությամբ, և ընթերցողները սպասում էին յուրաքանչյուր համարի։ Քննադատներն երբեմն դժգոհում էին կառուցվածքի թուլությունից, սակայն ժողովրդական ազդեցությունը հսկայական էր, և ոչ մի ավելի վաղ հայ հեղինակ այդքան ընթերցողի չէր հասել։

1879 թվականին նա վերջնականապես հաստատվեց Թիֆլիսում և ամբողջովին նվիրվեց գրելուն։ Կյանքի վերջին տասնամյակը մեկը մյուսի հետևից տվեց նրա գլխավոր երկերը՝ չնայած վատ առողջությանը և մշտական ֆինանսական սղությանը։

3. Գլխավոր երկերը

1878 թվականին հրատարակված «Ջալալեդդինը» և 1880 թվականին հրատարակված «Խենթը» անդրադառնում են ռուս-թուրքական պատերազմին և դրա մեջ հայտնված հայ գյուղացիների տառապանքին։ «Խենթը» հետևում է Վարդանին՝ երիտասարդին, ում հարևանները հիմար են համարում, քանի որ նա հրաժարվում է ընդունել անգործությունը, և այն դարձավ գործող, ոչ թե ողբացող հայ հերոսի նոր տիպի նախատիպը։

«Կայծերը», որ լույս տեսավ երկու հատորով 1883–1887 թվականներին, նրա մեծ գաղափարական վեպն է. այն հետևում է հայ երիտասարդների մի սերնդի, որ անձնական ցավից անցնում է կազմակերպված քաղաքական պայքարի։ 1880–1890-ական թվականների հայ քաղաքական կուսակցությունների հիմնադիրների վրա դրա ազդեցությունն ուղղակի էր և բացահայտ ընդունված։

Նրա պատմավեպերը՝ 1882 թվականին հրատարակված «Դավիթ Բեկը» և 1886 թվականին հրատարակված «Սամվելը», անդրադառնում են համապատասխանաբար Սյունիքի տասնութերորդ դարի պայքարին և չորրորդ դարի Հայաստանին։ Հատկապես «Սամվելը», ընտանեկան հավատարմության և ազգային պարտքի իր բախումով, համարվում է կառուցվածքի և կերպարաստեղծման առումով նրա ամենակատարյալ գործը։

• «Ջալալեդդին», վեպ, 1878
• «Խենթը», վեպ, 1880
• «Դավիթ Բեկ», պատմավեպ, 1882
• «Կայծեր», վեպ երկու հատորով, 1883–1887
• «Սամվել», պատմավեպ, 1886

4. Թեմաներ և ոճ

Րաֆֆու կենտրոնական թեման ինքնապաշտպանությունն ու սեփական ուժերին ապավինելն է։ Նրա վեպերը պնդում են, որ ոչ օտար տերությունները, ոչ էլ աղոթքը չեն պաշտպանի հայ համայնքները, և որ կրթությունը, կազմակերպվածությունը և, անհրաժեշտության դեպքում, ինքնապաշտպանությունը միակ իրատեսական պատասխաններն են։ Այս ուղերձը վիճահարույց էր նրա կենդանության օրոք և նրան դարձրեց և՛ երկրպագված, և՛ դատապարտված։

Նա գրում էր արևելահայերենով մի ժամանակ, երբ ժամանակակից գրական լեզուն դեռ ձևավորվում էր, և օգնեց ամրագրել նրա արձակի բառապաշարը։ Նրա ոճը նկարագրական է և եռանդուն՝ հարուստ բնանկարով, սովորույթներով, հագուստի և բարբառի մանրամասներով, ինչն ընթերցողին տալիս է գրեթե ազգագրական պատկեր այն համայնքների մասին, որոնք շուտով պիտի կործանվեին։

Հայրենասիրության կողքին կանգնած է սուր սոցիալական քննադատությունը։ Նա հարվածում էր կաշառակեր հոգևորականությանը, ագահ հողատերերին, սնահավատությանը և, մասնավորապես, հայ կնոջ սահմանափակ կյանքին, ում կրթությունը նա բազմիցս պաշտպանել է թե՛ գեղարվեստական երկերում, թե՛ հրապարակախոսության մեջ։

5. Վերջին տարիները և ժառանգությունը

Րաֆֆին մահացավ Թիֆլիսում 1888 թվականի մայիսի 6-ին՝ հիսուներեք տարեկանում, հյուծված հիվանդությունից և գերաշխատանքից։ Նրա հուղարկավորությանը մասնակցեց հսկայական բազմություն, և նա թաղվեց Խոջիվանքի հայկական պանթեոնում։ Նա թողեց անավարտ ձեռագիր և համեստ պայմաններում ապրող ընտանիք։

Նրա վեպերը սերունդներ շարունակ մնացին ամենավաճառվողների շարքում և թարգմանվեցին ռուսերեն, ֆրանսերեն և անգլերեն։ Հայ հեղափոխական կազմակերպությունները դրանք տարածում էին որպես անդամագրման տեքստեր, իսկ Վարդան Խենթի նման կերպարները լեզու մտան որպես սկզբունքային համառության հոմանիշ։

Ժամանակակից գրականագետները նրան ընթերցում են ավելի նրբերանգ՝ պատմողական ուժի կողքին նշելով նաև մելոդրաման և քաղաքական պարզեցումները։ Անվիճելի է սակայն, որ նա ստեղծեց հայկական պատմավեպը և տասնիններորդ դարի ընթերցողին տվեց սեփական անցյալի ընդհանուր, պատկերավոր պատկերացումը։