Հովհաննես Թումանյան

1. Վաղ տարիները Լոռիում

Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Դսեղում՝ Հյուսիսային Հայաստանի լեռնային Լոռի գավառի գյուղում, որն այն ժամանակ մտնում էր Ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ Նրա հայրը՝ Տեր Թադևոսը, գյուղի քահանան էր, և տունը գտնվում էր տեղական կյանքի կենտրոնում։ Տղան մեծացավ հովիվների, հողագործների, հարսանեկան երգիչների և հեքիաթասացների միջավայրում, և այնտեղ կլանած խոսքը, երգերն ու ավանդությունները հետագայում հումք դարձան նրա գրածի գրեթե ողջ ծավալի համար։

Նա սովորել է Դսեղի գյուղական դպրոցում, տասը տարեկանից՝ Ջալալօղլու դպրոցում, իսկ 1883 թվականից՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում՝ Կովկասի հայ մշակույթի մեծագույն կենտրոնում։ Փողը սակավ էր, և նա այդպես էլ չստացավ բարձրագույն կրթություն՝ 1887 թվականին թողնելով ուսումը՝ գրագրի աշխատանքի անցնելու համար։ Դիպլոմների պակասը նա լրացրեց լայն ընթերցանությամբ, և արդեն պատանեկության վերջին տարիներին բանաստեղծություններ էր տպագրում հայկական պարբերականներում։

Թիֆլիսը նրան ձևավորեց նույնքան, որքան Լոռին։ Քաղաքում նա ծանոթացավ խմբագիրների, ուսուցիչների, նկարիչների և կոմպոզիտորների հետ և սովորեց իր գյուղական մանկությունը տեսնել հեռվից՝ որպես պահպանման արժանի նյութ։ Այդ կրկնակի հայացքը՝ ներսից եկող ջերմությունը՝ զուգորդված գրողի սթափ աչքի հետ, դարձավ նրա ստեղծագործության որոշիչ հատկանիշներից մեկը։

2. Գրական ուղին

Նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուները լույս տեսան 1890 և 1892 թվականներին և ջերմ ընդունելություն գտան իրենց անմիջականության համար։ Մինչ շատ ժամանակակիցներ գրում էին ճոխ, ընդգծված գրքային ոճով, Թումանյանը գրում էր պարզ, խոսակցականին մոտ հայերենով։ Քննադատներն արագ հասկացան, որ այդ պարզությունն ոչ թե սահմանափակում է, այլ գիտակցված գեղարվեստական ընտրություն, և երիտասարդ գրողները սկսեցին հետևել նրան։

Թիֆլիսում նա դարձավ «Վերնատուն» կոչված գրական խմբակի կենտրոնը, որը մոտավորապես 1899 թվականից հավաքվում էր նրա բնակարանի ձեղնահարկում։ Ավետիք Իսահակյանը, Լևոն Շանթը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ այնտեղ բարձրաձայն կարդում էին նոր գրվածքները և վիճում գրականության շուրջ։ Այդ հանդիպումները հայ գրականությանը տվեցին ընդհանուր հարկ մի ժամանակ, երբ ազգային մեկ մայրաքաղաք չկար։

Թումանյանն աշխատել է նաև որպես խմբագիր, թարգմանիչ և հրապարակային դասախոս։ Նա հայերեն է թարգմանել Պուշկին, Լերմոնտով, Բայրոն և Գյոթե, ինչպես նաև ստեղծել է «Սասնա ծռեր» բանավոր էպոսի Դավթի ճյուղի գրական վերապատումը, ինչն օգնեց, որ այդ հնագույն պատմությունը հասնի դպրոցականներին և լայն ընթերցողին, ոչ միայն բանահյուսության մասնագետներին։

3. Գլխավոր երկերը

Նրա ամենահայտնի պոեմը «Անուշն» է, որ գրվել է 1890 թվականին, առաջին անգամ տպագրվել 1892-ին և էապես վերամշակվել 1901 և 1902 թվականներին։ Այն պատմում է գյուղական աղջկա և նրա սիրելի Սարոյի մասին, որոնց սերը կործանվում է պատվի կոշտ օրենքից և եղբոր վրեժից։ Պոեմը միավորում է քնարական գեղեցկությունը և անհատի կյանքը ճզմող սովորույթների հստակ սոցիալական քննադատությունը, իսկ 1912 թվականին կոմպոզիտոր Արմեն Տիգրանյանն այն դարձրեց օպերա՝ առաջինը, որի մեղեդիներն ուղղակիորեն կառուցված էին հայ ժողովրդական երգի վրա։

«Թմկաբերդի առումը», որ հրատարակվել է 1902 թվականին, պատմական բալլադ է դավաճանության և խղճի մասին՝ պաշարված բերդի շուրջ ծավալվող դեպքերով։ «Գիքորը», գրված 1895 թվականին, կարճ արձակ պատմվածք է գյուղացի տղայի մասին, ում ուղարկում են քաղաք՝ ծառայելու, և ում կործանում են միայնությունն ու անտարբերությունը։ Այն մնում է հայ դպրոցում ամենաշատ ընթերցվող արձակ գործերից մեկը։

Սրանց կողքին նա ստեղծել է տասնյակ հեքիաթներ և առակներ, այդ թվում՝ «Մի կաթիլ մեղր», «Շունն ու կատուն», «Կիկոսի մահը» և «Տերն ու ծառան»։ Գրված լինելով երեխաների համար, բայց հագեցած չափահասին հասցեագրված հեգնանքով՝ դրանք մինչ օրս հայ երեխայի հանդիպած առաջին գրական տեքստերից են։

• «Անուշ», պոեմ, գրված՝ 1890, տպագրված՝ 1892, վերամշակված՝ 1901–1902
• «Թմկաբերդի առումը», պատմական բալլադ, 1902
• «Գիքոր», պատմվածք, 1895
• «Մի կաթիլ մեղր» և այլ հեքիաթներ ու առակներ
• «Սասնա ծռեր» էպոսի գրական մշակումը

4. Թեմաներ և ոճ

Թումանյանը գրում էր հասարակ մարդկանց մասին, ովքեր հայտնվել էին հին սովորույթների և փոփոխվող ժամանակների միջև։ Գյուղական պատիվը, աղքատությունը, հողի ձգողությունը, վրեժի գինը և մանկական անմեղությունը կրկնվում են նրա ստեղծագործության մեջ նորից ու նորից։ Նա գրեթե երբեք չէր քարոզում. փոխարենը թույլ էր տալիս իրավիճակին ինքն իրեն բացվել և վստահում էր ընթերցողին՝ բարոյական եզրակացությունն ինքը հանելու։ Սա էլ պատճառներից մեկն է, որ նրա պատմություններն այդքան լավ են դիմանում թարգմանությանը։

Նրա լեզուն հռչակված է իր պարզությամբ։ Նա օգտագործում էր կարճ տողեր, հարազատ բառեր և ժողովրդական երգի ռիթմեր, իսկ բանավոր պատմելու կառույցներն ընդունում էր որպես լիարժեք արվեստ։ Դա նրա գործը դարձրեց մատչելի՝ առանց մակերեսային դարձնելու։ Գրականագետները հաճախ նշում են, որ պարզության տակ թաքնված է խնամքով կառուցվածք՝ կրկնվող պատկերներով և մոտիվներով, որոնք միասնություն են հաղորդում ընդարձակ պոեմներին։

Նա նաև լայն հայացքի տեր մարդասեր էր։ Ուշադիր կարդում էր ռուս և եվրոպական գրականություն, նամակագրություն էր վարում համաշխարհային իրադարձությունների շուրջ և պնդում, որ հայ գրականությունը պետք է մաս կազմի ընդհանուր մարդկային զրույցի, այլ ոչ թե մեկուսի մնա։ Այդ աշխարհայացքն օգնեց, որ նրա հեղինակությունը դուրս գա հայ ընթերցողի շրջանակից։

5. Վերջին տարիները և հասարակական գործունեությունը

Քսաներորդ դարասկիզբը Կովկաս բերեց ցնցումներ։ Թումանյանն անձամբ միջամտեց 1905 և 1906 թվականների հայ-ադրբեջանական բախումների ժամանակ՝ գյուղից գյուղ գնալով և թշնամանքը մեղմելով։ Հասարակական հանրահայտությունը նրան դարձրեց թիրախ. ցարական իշխանություններն երկու անգամ՝ 1908 և 1911 թվականներին, բանտարկեցին նրան քաղաքական գործունեության կասկածանքով։ Երկու անգամ էլ նա ազատ արձակվեց առանց դատապարտման։

1915 թվականի կոտորածների և տեղահանությունների ընթացքում և դրանից հետո նա իր ուժերի մեծ մասը նվիրեց օգնության գործին։ Որպես Կովկասի հայ գրողների միության, իսկ ավելի ուշ՝ գաղթականների օգնության խոշոր կոմիտեի ղեկավար՝ նա կազմակերպեց տասնյակ հազարավոր փրկվածների ապաստանը, սնունդը և որբերի խնամքը՝ գործ, որին տվեց տարիներ, որոնք այլապես կնվիրեր գրելուն։

1920-ականների սկզբին նրա առողջությունը վատացավ։ Նա մեկնեց Մոսկվա՝ քաղցկեղի բուժման, և այնտեղ մահացավ 1923 թվականի մարտի 23-ին՝ հիսունչորս տարեկանում։ Նրան թաղեցին Թիֆլիսում՝ Խոջիվանքի հայկական պանթեոնում, և սգացին որպես ազգային, ոչ թե պարզապես գրական դեմքի։

6. Ժառանգությունը

Հայաստանում Թումանյանը համընդհանուր ճանաչում ունի որպես Ամենայն հայոց բանաստեղծ՝ կոչում, որը տրվել է և՛ նրա գրականության, և՛ բարոյական հեղինակության համար։ Դսեղում գտնվող նրա տունը և թիֆլիսյան բնակարանը թանգարաններ են, իսկ Երևանի Թումանյանի թանգարանում պահվում են նրա ձեռագրերն ու գրադարանը։

Նրա ստեղծագործությունը դպրոցական ծրագրի մշտական մասն է։ Սերունդներ ընթերցել են սովորել նրա հեքիաթներով, գրականության դասին ուսումնասիրել «Անուշը» և դիտել օպերան կամ դրա էկրանավորումները։ Կոմպոզիտորները, նկարազարդողները և մուլտիպլիկատորներն անդադար վերադարձել են նրա պատմություններին, այնպես որ նրա հերոսները տեսանելի են մնում հայ մշակույթում՝ գրքի էջից շատ հեռու։