Եղիշե Չարենց

1. Վաղ տարիները Կարսում

Եղիշե Չարենցը ծնվել է Եղիշե Սողոմոնյան անունով 1897 թվականի մարտի 13-ին Կարսում՝ ամրոցաքաղաքում, որն այն ժամանակ պատկանում էր Ռուսական կայսրությանը և ուներ մեծ հայ բնակչություն։ Նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր այնտեղ Պարսկահայքից և զբաղվում էր գորգերի ու գործվածքների համեստ առևտրով։ Նա հաճախեց տեղի հայկական դպրոց և կլանում էր ընթերցանությունը՝ ռուս սիմվոլիստական պոեզիան բացահայտելով դասական հայ տեքստերի կողքին։

Նա սկսեց տպագրվել դեռ պատանի հասակում՝ ընդունելով Չարենց գրական ծածկանունը, որը սովորաբար կապում են չարիք կամ դժբախտություն նշանակող բառի հետ։ Նրա առաջին խոշոր գործը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» շարքը, լույս տեսավ 1914 թվականին և արդեն ցուցադրում էր երաժշտական, պատկերով առաջնորդվող ոճ, որը նման չէր այն ժամանակվա հայ բանաստեղծության մեջ ընդունվածին։

1915 թվականին, տասնութ տարեկանում, նա կամավոր մեկնեց Վանի ռազմաճակատ՝ հայկական ջոկատում, և իր աչքով տեսավ օսմանահայության տեղահանություններն ու կոտորածները։ Այդ փորձառությունը ծնեց «Դանթեական առասպելը»՝ 1916 թվականին հրատարակված պոեմը, որը պատերազմը նկարագրում է առանց հերոսական զարդարանքի և կանգնած է Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ամենավաղ գրական արձագանքների շարքում։

2. Հեղափոխությունը և գրական ուղին

Ռուսական հեղափոխությունից հետո Չարենցը սատարեց բոլշևիկներին, կարճ ժամանակ ծառայեց Կարմիր բանակում և տեղափոխվեց Մոսկվա, որտեղ սովորեց և կլանեց 1920-ականների սկզբի ավանգարդ հոսանքները։ Նա փորձարկեց ազատ ոտանավորը, կոտրված շարահյուսությունը, կոլաժն ու տպագրական խաղը, և որոշ ժամանակ ղեկավարեց մի խումբ, որը կոչ էր անում լիովին խզվել հայ գրական հին սովորույթներից։

Նա վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան և առաջատար դեր ստանձնեց նրա նոր մշակութային հաստատություններում՝ 1928-ից 1935 թվականներին աշխատելով Հայաստանի պետական հրատարակչությունում։ Նա խմբագրում էր տեքստեր, առաջ էր մղում երիտասարդ գրողներին և պահանջում էր բարձր տպագրական որակ՝ համոզված, որ փոքր ազգին ավելի շատ ընտիր գրքեր են պետք, քան կարգախոսներ։

Նոր կարգի հանդեպ նրա ոգևորությունն անկեղծ էր, բայց երբեք՝ պարզունակ։ Հեղափոխական բանաստեղծությունների կողքին նա շարունակում էր գրել խորապես անձնական քնարերգություն՝ սիրո, հիշողության, հոգնածության և կասկածի մասին, և պաշտպանում էր ազգային ավանդույթի արժեքը մի ժամանակ, երբ նման պաշտպանությունը դառնում էր վտանգավոր։

3. Գլխավոր երկերը

«Երկիր Նաիրի» վեպը, որ գրվել է 1921-ից 1925 թվականներին և հրատարակվել 1926-ին, նրա ամենահավակնոտ արձակ գործն է։ Աղետի նախօրեին գավառական հայկական քաղաքում ծավալվող գործողությամբ՝ այն միախառնում է երգիծանքը, ողբերգությունը և մոդեռնիստական պատումային խաղերը՝ քննելով այն պատրանքները, որ կերպարներն ունեն իրենց և իրենց ազգի մասին։ Այն լայնորեն համարվում է առաջին հայ մոդեռնիստական վեպը։

1933 թվականին հրատարակված «Գիրք ճանապարհի»-ն ամփոփում է նրա հասուն շրջանի պոեզիան և ներառում պատմական խոհեր, քնարական շարքեր և պարսկական ձևերից ներշնչված ռուբայաթների բաժին։ Գիրքը հրատարակվելուց կարճ ժամանակ անց ենթարկվեց պաշտոնական քննադատության և հետագա տարիներին դարձավ նրա դեմ օգտագործված գլխավոր փաստարկը։

Նրա կարճ բանաստեղծություններից «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» տողով սկսվողը թերևս նոր հայ գրականության ամենաանգիր արվող տեքստն է։ Լեռների, հին գրի և տևական վշտի դրա պատկերները մինչ օրս մեջբերվում են դպրոցական միջոցառումներին, համերգներին և հիշատակի արարողություններին։

• «Դանթեական առասպել», պոեմ, 1916
• «Երկիր Նաիրի», վեպ, 1926
• «Գիրք ճանապարհի», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1933
• Ռուբայաթներ և քառյակների այլ շարքեր
• «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում», քնարերգություն, 1920–21

4. Թեմաներ և ոճ

Չարենցը գրում էր որպես մարդ, ով հրապարակավ վիճում է ինքն իր հետ։ Նոր ապագայի հանդեպ հավատը կողք կողքի է կանգնում կործանվածի ողբի հետ, իսկ հավաքականի փառաբանումը՝ սուր անհատական ձայնի հետ։ Այս լարվածությունն է նրա պոեզիային տալիս իր էներգիան և այն դարձնում շատ ավելի հետաքրքիր, քան իր շուրջը գրվող ինքնավստահ քաղաքական ոտանավորը։

Տեխնիկապես նա իր լեզվի մեծ նորարարն էր։ Նա ձգեց հայկական տաղաչափությունը, հորինեց բարդ բառեր, փոխառեց ռուսական ֆուտուրիզմի և ֆրանսիական սիմվոլիզմի հնարքները և ազատորեն շարժվեց միջնադարյան հայ ձևերի և արմատապես ժամանակակիցների միջև։ Հետագա բանաստեղծները նրանից սովորեցին, որ հայերենը կարող է անել այն ամենը, ինչ կարող է անել մեծ եվրոպական գրականությունը։

Հիշողությունը նրա մշտական թեման է։ Արևմտյան Հայաստանի կորած քաղաքները, Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը, Անիի ավերակները և 1915-ից փրկվածները կրկնվում են նրա ողջ ստեղծագործության մեջ՝ որպես պնդում, որ ազգը միասին է պահվում այն ամենով, ինչ նա հրաժարվում է մոռանալ։

5. Վերջին տարիները

1930-ականների սկզբից Չարենցը գնալով ավելի էր ենթարկվում պաշտոնական քննադատության՝ ազգայնականության և ձևապաշտության մեղադրանքներով, որոնք ժամանակաշրջանի ստանդարտ ամբաստանություններն էին։ Նա կորցրեց հրատարակչական պաշտոնը, նրա գրքերը հանվեցին շրջանառությունից, իսկ ինքը դրվեց հսկողության տակ։ Առողջությունը վատացավ, և նա շարունակեց գրել հիմնականում գզրոցի համար։

Նա ձերբակալվեց 1937 թվականի ամռանը՝ ողջ Խորհրդային Միությունում իրականացվող զանգվածային բռնաճնշումների ընթացքում։ Նրան պահեցին Երևանում, և նա մահացավ բանտում 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ քառասուն տարեկանում։ Նրա գերեզմանի տեղը հայտնի չէ, և ոչ մի շիրիմ երբեք չի հաստատվել։

Ստալինի մահից հետո Չարենցը պաշտոնապես վերականգնվեց 1954 և 1955 թվականներին, և նրա գործը վերադարձավ տպագրություն։ Բռնաճնշումների տարիներին ընկերների և հարազատների կողմից թաքցված ձեռագրերը, այդ թվում՝ ըստ վկայությունների՝ պահպանության համար հողի տակ թաղված թղթերը, գիտնականներին թույլ տվեցին վերականգնել արգելվածի մեծ մասը։

6. Ժառանգությունը

Չարենցն այսօր ընթերցվում է որպես քսաներորդ դարի հայ գրականության առանցքային դեմք՝ գրողը, ով միացրեց Թումանյանի ժողովրդական արմատներով ավանդույթը Պարույր Սևակի և հետագա սերունդների հարցադրող ժամանակակից պոեզիային։ Երևանում գտնվող նրա տունը թանգարան է, իսկ մայրաքաղաքից արևելք ընկած ճանապարհին կանգնած Չարենցի կամարը շրջանակում է Արարատ լեռան հռչակավոր տեսարանը։

Նրա ճակատագիրը նրան դարձրեց նաև խորհրդանիշ։ Քանի որ նա հավատում էր խորհրդային նախագծին և կործանվեց դրանից, նրա կյանքը հաճախ ուսումնասիրվում է որպես ցուցադրական օրինակ այն բանի, թե ինչ արժեցին բռնաճնշումները փոքր ազգի մշակույթին։ Այսօրվա աշակերտները սովորաբար բանաստեղծություններին և այդ պատմությանը ծանոթանում են միասին։