Եղիշէ Չարենց

Վաղ տարիներ Կարսի մէջ

Եղիշէ Չարենց ծնաւ Եղիշէ Սողոմոնեան անունով, 1897-ի Մարտ 13-ին, Կարս՝ բերդաքաղաք մը, որ այն ատեն Ռուսական կայսրութեան կը պատկանէր եւ մեծաթիւ հայ բնակչութիւն ունէր։ Իր ընտանիքը հոն փոխադրուած էր Պարսկահայքէն եւ գորգի ու կտաւի համեստ առեւտուր կ՚ընէր։ Ան յաճախեց տեղական հայկական վարժարանն եւ շատ կը կարդար՝ յայտնաբերելով ռուս խորհրդապաշտ բանաստեղծութիւնը դասական հայ բնագիրներուն կողքին։

Ան սկսաւ հրատարակել դեռ պատանի, որդեգրելով Չարենց գրչանունը, որ սովորաբար կը կապուի չարիք կամ նեղութիւն նշանակող բառի մը հետ։ Իր առաջին էական գործը՝ Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան շարքը, լոյս տեսաւ 1914-ին եւ արդէն ցոյց կու տար երաժշտական, պատկերով առաջնորդուած ոճ մը, որ նման չէր այն ատեն հայ ոտանաւորին մէջ ընդունուածին։

1915-ին, տասնութ տարեկանին, ան կամաւոր արձանագրուեցաւ հայկական ջոկատի մը մէջ Վանի ճակատին վրայ եւ ականատես եղաւ օսմանահայութեան տեղահանութիւններուն ու ջարդերուն։ Այդ փորձառութիւնն արտադրեց Դանթէական առասպելը՝ 1916-ին հրատարակուած երկար քերթուած մը, որ պատերազմը կը նկարագրէ առանց հերոսական զարդարանքի եւ կը հանդիսանայ Հայոց ցեղասպանութեան ամէնէն վաղ գրական արձագանգներէն մէկը։

Յեղափոխութիւն եւ գրական ասպարէզ

Ռուսական յեղափոխութենէն ետք Չարենց սատարեց պոլշեւիկներուն, կարճ ժամանակ ծառայեց Կարմիր բանակին մէջ եւ փոխադրուեցաւ Մոսկուա, ուր ուսանեցաւ եւ կլանեց 1920-ականներու սկիզբի յառաջապահ հոսանքները։ Ան փորձարկեց ազատ ոտանաւոր, կոտրտուած շարահիւսութիւն, կոլաժ եւ տպագրական խաղեր, եւ որոշ ժամանակ գլխաւորեց խումբ մը, որ կոչ կ՚ընէր հին հայ գրական սովորոյթներէն ամբողջական խզումի։

Ան վերադարձաւ խորհրդային Հայաստան եւ առաջնորդող դեր ստանձնեց անոր նոր մշակութային հաստատութիւններուն մէջ՝ 1928-էն 1935 աշխատելով Հայաստանի Պետական հրատարակչութեան մէջ։ Ան խմբագրեց բնագիրներ, քաջալերեց երիտասարդ գրողներ եւ պահանջեց տպագրական բարձր որակ՝ հաւատալով որ փոքր ազգի մը գերազանց գիրքերու աւելի պէտք կայ, քան կարգախօսներու։

Նոր կարգին հանդէպ իր խանդավառութիւնն անկեղծ էր, բայց երբեք պարզ։ Յեղափոխական քերթուածներուն կողքին ան կը շարունակէր գրել խորապէս անձնական քնարերգութիւն՝ սիրոյ, յիշողութեան, յոգնութեան եւ տարակոյսի մասին, եւ կը պաշտպանէր ազգային աւանդութեան արժէքն այնպիսի ժամանակի մը, երբ այդ պաշտպանութիւնը վտանգաւոր կը դառնար։

Գլխաւոր երկեր

Երկիր Նաիրի վէպը, գրուած 1921-էն 1925 եւ հրատարակուած 1926-ին, իր ամէնէն յաւակնոտ արձակ գործն է։ Անոր գործողութիւնը կը ծաւալի գաւառական հայ քաղաքի մը մէջ՝ աղէտին նախօրեակին, եւ ան կը խառնէ երգիծանք, ողբերգութիւն եւ արդիապաշտ պատումային խաղեր, մինչ կը քննէ այն պատրանքները, զորս իր հերոսներն ունին իրենք իրենց եւ իրենց ազգին մասին։ Ան լայնօրէն կը նկատուի առաջին արդիապաշտ հայ վէպը։

Գիրք ճանապարհի, հրատարակուած 1933-ին, կը հաւաքէ իր հասուն բանաստեղծութիւնն եւ կ՚ընդգրկէ պատմական խոկումներ, քնարական շարքեր եւ պարսկական ձեւերէն ներշնչուած քառեակներու բաժին մը։ Գիրքը յարձակումի ենթարկուեցաւ պաշտօնական քննադատներու կողմէ հրատարակութենէն քիչ ետք, եւ դարձաւ գլխաւոր փաստը, որ յետագայ տարիներուն գործածուեցաւ իր դէմ։

Իր կարճ քերթուածներէն, Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում տողով սկսողը հաւանաբար արդի հայ գրականութեան ամէնէն շատ անգիր սորվուած բնագիրն է։ Անոր լեռներու, հին գիրի եւ տեւական վիշտի պատկերները մինչեւ այսօր կը մէջբերուին դպրոցական հանդէսներու, համերգներու եւ ոգեկոչումներու ընթացքին։

• Դանթէական առասպել, երկար քերթուած, 1916
• Երկիր Նաիրի, վէպ, 1926
• Գիրք ճանապարհի, բանաստեղծական ժողովածու, 1933
• Ռուբայաթ եւ այլ քառեակներու շարքեր
• Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում, քնարական քերթուած, 1920–21

Նիւթեր եւ ոճ

Չարենց գրեց որպէս մարդ մը, որ հրապարակաւ կը վիճաբանի ինքն իր հետ։ Նոր ապագայի հանդէպ հաւատքը կը նստի կործանուածին ողբին կողքին, եւ հաւաքականութեան փառաբանումը՝ սուր անհատական ձայնի մը կողքին։ Այս լարումն իր բանաստեղծութեան կու տայ իր ուժն եւ զայն շատ աւելի հետաքրքրական կը դարձնէ, քան իր շուրջ արտադրուած ինքնավստահ քաղաքական ոտանաւորը։

Բանաստեղծական արհեստի տեսակէտէն ան իր լեզուին մեծ նորարարն էր։ Ան ընդարձակեց հայկական տաղաչափութեան սահմանները, հնարեց բարդ բառեր, փոխառեց հնարքներ ռուս ապագայապաշտութենէն եւ ֆրանսական խորհրդապաշտութենէն, եւ ազատօրէն շարժեցաւ միջնադարեան հայ ձեւերու եւ արմատականօրէն արդի ձեւերու միջեւ։ Յետագայ բանաստեղծներն իրմէ սորվեցան, թէ հայերէնը կրնայ ընել այն ամէնը, ինչ որ մեծ եւրոպական գրականութիւն մը կ՚ընէ։

Յիշողութիւնն իր մշտական նիւթն է։ Արեւմտահայաստանի կորսուած քաղաքները, Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը, Անիի աւերակներն եւ 1915-ի վերապրողները կրկին ու կրկին կ՚երեւին իր գործին մէջ՝ որպէս պնդում, թէ ազգ մը միասին կը պահէ այն, ինչ որ կը մերժէ մոռնալ։

Վերջին տարիներ

1930-ականներու սկիզբէն Չարենց հետզհետէ աւելի ենթարկուեցաւ պաշտօնական քննադատութեան՝ ազգայնականութեան եւ ձեւապաշտութեան համար, որոնք շրջանին սովորական մեղադրանքներն էին։ Ան կորսնցուց իր հրատարակչական պաշտօնը, իր գիրքերը հանուեցան շրջանառութենէն եւ ինք դրուեցաւ հսկողութեան տակ։ Իր առողջութիւնը տուժեց, եւ ան շարունակեց գրել գլխաւորաբար դարակին համար։

Ան ձերբակալուեցաւ 1937-ի ամրան, Խորհրդային Միութեան ամբողջ տարածքին իրագործուած զանգուածային բռնաճնշումներուն ընթացքին։ Զինք պահեցին Երեւանի մէջ, եւ ան մահացաւ բանտին մէջ 1937-ի Նոյեմբեր 27-ին, քառասուն տարեկանին։ Իր թաղման վայրն անյայտ է, եւ որեւէ շիրիմ երբեք չէ ճշդուած։

Ստալինի մահէն ետք Չարենց պաշտօնապէս վերականգնուեցաւ 1954-ին եւ 1955-ին, եւ իր գործը վերադարձաւ տպագրութեան։ Բարեկամներու եւ ընտանիքի կողմէ զտումներու տարիներուն պահուած ձեռագիրները, ներառեալ ապահովութեան համար թաղուած ըսուող թուղթեր, ուսումնասիրողներուն թոյլ տուին վերականգնել արգիլուածին մեծ մասը։

Ժառանգութիւն

Չարենց այսօր կը կարդացուի որպէս քսաներորդ դարու հայ գրականութեան առանցքային դէմքը՝ գրողը, որ կապեց Թումանեանի ժողովրդարմատ աւանդութիւնը Պարոյր Սեւակի եւ յետագայ սերունդներու հարցադրող արդի բանաստեղծութեան։ Երեւանի իր տունը թանգարան է, իսկ մայրաքաղաքէն արեւելք ճամբուն վրայ գտնուող Չարենցի կամարը կը շրջանակէ Արարատի հռչակաւոր տեսարանը։

Իր ճակատագիրը զինք նաեւ խորհրդանիշ դարձուց։ Քանի որ ան հաւատաց խորհրդային ծրագիրին եւ կործանուեցաւ անով, իր կեանքը յաճախ կ՚ուսումնասիրուի որպէս պարագայի ուսումնասիրութիւն այն մասին, թէ զտումներն ի՛նչ արժեցին փոքր ազգի մը մշակոյթին։ Այսօրուան աշակերտները սովորաբար կը հանդիպին թէ՛ քերթուածներուն եւ թէ՛ այդ պատմութեան՝ միասին։