Յովհաննէս Թումանեան

Վաղ տարիներ Լոռիի մէջ

Յովհաննէս Թումանեան ծնաւ 1869-ի Փետրուար 19-ին, Դսեղ, գիւղ մը հիւսիսային Հայաստանի լեռնային Լոռի գաւառին մէջ, որ այն ատեն Ռուսական կայսրութեան մաս կը կազմէր։ Իր հայրը՝ Տէր Թադէոս, գիւղին քահանան էր, եւ տունը կը կանգնէր տեղական կեանքին կեդրոնը։ Տղան մեծցաւ հովիւներու, հողագործներու, հարսանեկան երգիչներու եւ հեքիաթասացներու մէջ, եւ հոն կլանած խօսքը, երգերն ու աւանդութիւնները պիտի հայթայթէին այն հումքը, որով ան աւելի ուշ գրեց գրեթէ ամէն ինչ։

Ան յաճախեց Դսեղի գիւղական դպրոցը, ապա տասը տարեկանէն՝ Ջալալօղլիի դպրոցը, եւ 1883-էն՝ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը՝ Կովկասի հայ մշակոյթի մեծ կեդրոնը։ Դրամը սակաւ էր եւ ան բնաւ չաւարտեց պաշտօնական բարձրագոյն ուսում. 1887-ին ձգեց դպրոցը՝ գրագրական աշխատանք ստանձնելու համար։ Վկայականներու պակասն ան լրացուց լայն ընթերցանութեամբ, եւ պատանեկութեան վերջին տարիներուն արդէն ոտանաւորներ կը հրատարակէր հայկական պարբերականներու մէջ։

Թիֆլիսը զինք ձեւաւորեց այնքան, որքան Լոռին։ Քաղաքին մէջ ան ծանօթացաւ խմբագիրներու, ուսուցիչներու, նկարիչներու եւ երգահաններու, եւ սորվեցաւ իր գիւղական մանկութիւնը դիտել հեռուէն՝ որպէս պահպանելու արժանի նիւթ։ Այդ կրկնակ տեսանկիւնը՝ ներսի մարդուն ջերմութիւնը զուգորդուած գրողի պայծառ աչքին, դարձաւ իր գործին որոշիչ յատկանիշներէն մէկը։

Գրական ասպարէզ

Իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուները լոյս տեսան 1890-ին եւ 1892-ին եւ ողջունուեցան իրենց ուղղակիութեան համար։ Մինչ ժամանակակիցներէն շատեր կը գրէին ճոխ եւ ինքնագիտակցօրէն գրական ոճով, Թումանեան կը գրէր պարզ խօսակցական հայերէնով՝ մօտիկ այն ձեւին, որով մարդիկ իրապէս կը խօսէին։ Քննադատներն արագօրէն ընդունեցին, թէ այս պարզութիւնը սահմանափակում չէր, այլ գիտակից գեղարուեստական ընտրութիւն, եւ երիտասարդ գրողները սկսան զայն ընդօրինակել։

Թիֆլիսի մէջ ան դարձաւ Վերնատուն կոչուած գրական շրջանակին կեդրոնը, որ 1899-էն սկսեալ կը հաւաքուէր իր բնակարանին ձեղնայարկը։ Աւետիք Իսահակեան, Լեւոն Շանթ, Դերենիկ Դեմիրճեան եւ Նիկոլ Աղբալեան նման գրողներ հոն կը հաւաքուէին՝ նոր գործեր բարձրաձայն կարդալու եւ գրականութեան մասին վիճաբանելու։ Այս հաւաքները հայ գրականութեան տուին հանդիպումի վայր մը այնպիսի ժամանակի մը, երբ միասնական ազգային մայրաքաղաք չկար։

Թումանեան աշխատեցաւ նաեւ որպէս խմբագիր, թարգմանիչ եւ հանրային դասախօս։ Ան հայերէնի թարգմանեց Փուշկին, Լերմոնտով, Պայրըն եւ Կէօթէ, եւ պատրաստեց Սասնայ ծռեր բանաւոր դիւցազնավէպին Դաւիթի ճիւղին գրական վերապատումը, որ օգնեց այդ հին պատմութեան հասնիլ դպրոցականներուն եւ ընդհանուր ընթերցողին, եւ ոչ միայն բանագիտութեան մասնագէտներուն։

Գլխաւոր երկեր

Իր ամէնէն ծանօթ պատմողական քերթուածը Անուշն է, գրուած 1890-ին, առաջին անգամ տպուած 1892-ին եւ էականօրէն վերամշակուած 1901-ին ու 1902-ին։ Ան կը պատմէ գիւղացի աղջկան մը եւ իր սիրած Սարոյին մասին, որոնց սէրը կը կործանի պատուոյ խիստ օրէնքէն եւ եղբօր մը վրէժխնդրութենէն։ Քերթուածը կը միացնէ քնարական գեղեցկութիւնը յստակ ընկերային քննադատութեան մը՝ ուղղուած այն սովորութիւններուն, որոնք կը ջախջախեն անհատ կեանքերը, եւ 1912-ին երգահան Արմէն Տիգրանեան զայն վերածեց օփերայի՝ առաջինը, որ իր եղանակներն ուղղակիօրէն կառուցեց հայ ժողովրդական երգին վրայ։

Թմկաբերդի առումը, հրատարակուած 1902-ին, դաւաճանութեան եւ խղճի մասին պատմական բալլադ մըն է՝ պաշարուած բերդի մը շուրջ հիւսուած։ Գիքոր, գրուած 1895-ին, կարճ արձակ պատմուածք մըն է գիւղացի տղու մը մասին, որ քաղաք կը ղրկուի ծառայ աշխատելու, ուր առանձնութիւնն ու անտեսումը զինք կը կործանեն։ Ան կը մնայ հայ արձակին ամէնէն շատ կարդացուած էջերէն մէկը դպրոցներուն մէջ։

Ասոնց կողքին ան արտադրեց տասնեակներով հեքիաթներ եւ առակներ, ներառեալ Կաթիլ մը մեղր, Շունն ու կատուն, Կիկոսի մահն եւ Տէրն ու ծառան։ Գրուած մանուկներու համար, բայց շերտաւորուած չափահասի հեգնանքով, անոնք տակաւին առաջին գրական բնագիրներէն են, որոնց կը հանդիպին հայ մանուկները։

• Անուշ, պատմողական քերթուած, գրուած 1890-ին, տպուած 1892-ին, վերամշակուած 1901–1902-ին
• Թմկաբերդի առումը, պատմական բալլադ, 1902
• Գիքոր, պատմուածք, 1895
• Կաթիլ մը մեղր եւ այլ հեքիաթներ ու առակներ
• Սասնայ ծռեր դիւցազնավէպին գրական վերապատումը

Նիւթեր եւ ոճ

Թումանեան գրեց հասարակ մարդոց մասին, որոնք բռնուած էին հին սովորութիւններու եւ փոփոխուող ժամանակներու միջեւ։ Գիւղական պատիւը, աղքատութիւնը, հողին ձգողութիւնը, վրէժի գինն եւ մանուկներու անմեղութիւնը կրկին ու կրկին կ՚երեւին իր գործին մէջ։ Ան հազուադէպօրէն կը քարոզէր. փոխարէնը կը թողուր որ դրութիւնն ինքզինք բանայ, եւ կը վստահէր որ ընթերցողն ինք պիտի հանէ բարոյական եզրակացութիւնը՝ ինչ որ պատճառներէն մէկն է, որ իր պատմութիւններն այնքան լաւ կը դիմանան թարգմանութեան։

Իր լեզուն նշանաւոր է իր յստակութեամբ։ Ան գործածեց կարճ տողեր, ծանօթ բառեր եւ ժողովրդական երգի հանգաւորումները, եւ բանաւոր պատմողութեան կառոյցները լուրջի առաւ որպէս արուեստ։ Ասիկա իր գործը մատչելի դարձուց՝ առանց մակերեսային դարձնելու։ Ուսումնասիրողները յաճախ կը մատնանշեն, թէ պարզութեան տակ կայ խնամքով կառուցում՝ կրկնուող պատկերներով եւ շարժանիւթերով, որոնք երկար քերթուածներն իրարու կը կապեն։

Ան նաեւ լայնախոհ մարդասէր մըն էր։ Ուշադրութեամբ կը կարդար ռուս եւ եւրոպական գրականութիւն, նամակագրութիւն կ՚ընէր աշխարհի դէպքերուն շուրջ, եւ կը պնդէր որ հայ գրականութիւնը պէտք է պատկանի ընդհանուր մարդկային խօսակցութեան մը՝ փոխանակ մեկուսի մնալու։ Այդ աշխարհահայեացքն օգնեց, որ իր համբաւը տարածուի հայ ընթերցողէն շատ անդին։

Վերջին տարիներ եւ հանրային ծառայութիւն

Քսաներորդ դարու սկիզբը Կովկասին բերաւ խռովութիւն։ Թումանեան անձամբ միջամտեց 1905-ի եւ 1906-ի հայ-թաթարական բախումներուն ընթացքին՝ երթալով գիւղեր՝ թշնամութիւնները հանդարտեցնելու համար։ Իր հանրային ներկայութիւնը զինք թիրախ դարձուց, եւ ցարական իշխանութիւններն երկու անգամ զինք բանտարկեցին՝ 1908-ին եւ 1911-ին, քաղաքական գործունէութեան կասկածով։ Երկու անգամն ալ ազատ արձակուեցաւ առանց դատապարտութեան։

1915-ի ջարդերուն եւ տեղահանութիւններուն ընթացքին եւ անոնցմէ ետք ան իր ուժերուն մեծ մասը նուիրեց օգնութեան գործին։ Որպէս Կովկասի Հայ Գրողներու Միութեան եւ ապա գաղթականաց օժանդակութեան մեծ յանձնախումբի մը գլուխ, ան կազմակերպեց ապաստան, ուտելիք եւ որբախնամ գործ տասնեակ հազարաւոր վերապրողներու համար՝ աշխատանք մը որ խլեց տարիներ, զորս այլապէս պիտի գործածէր գրելու։

Իր առողջութիւնը վատթարացաւ 1920-ականներու սկիզբը։ Ան մեկնեցաւ Մոսկուա՝ քաղցկեղի բուժման համար, եւ հոն մահացաւ 1923-ի Մարտ 23-ին, յիսունչորս տարեկանին։ Թաղուեցաւ Թիֆլիս, Խոջիվանքի հայկական պանթէոնին մէջ՝ ողբացուած որպէս ազգային դէմք, եւ ոչ պարզապէս գրական։

Ժառանգութիւն

Թումանեան Հայաստանի մէջ համընդհանուր կերպով ծանօթ է որպէս Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ՝ տիտղոս մը տրուած ի գնահատումն թէ՛ իր գրականութեան եւ թէ՛ իր բարոյական հեղինակութեան։ Դսեղի իր տունն եւ Թիֆլիսի իր բնակարանը թանգարաններ են, իսկ Երեւանի Թումանեանի թանգարանը կը պահէ իր ձեռագիրներն եւ գրադարանը։

Իր գործը դպրոցական ծրագիրին մնայուն մասն է։ Սերունդներ կարդալ սորվեցան իր հեքիաթներով, ուսումնասիրեցին Անուշը գրականութեան դասին եւ դիտեցին օփերան կամ անոր շարժանկարային մշակումները։ Երգահաններ, նկարազարդողներ եւ շարժապատկերի արուեստագէտներ անդադար վերադարձած են իր պատմութիւններուն, այնպէս որ իր կերպարները տեսանելի կը մնան հայ մշակոյթին մէջ՝ տպագիր էջէն շատ անդին։