Խաչատուր Աբովեան

Վաղ տարիներ եւ կրթութիւն

Խաչատուր Աբովեան ծնած է 1809-ի Հոկտեմբեր 15-ին, Քանաքեռ, որ այն ատեն Երեւանէն դուրս գտնուող գիւղ մըն էր, իսկ այժմ քաղաքին մասն է։ Իր ընտանիքը կը պատկանէր տեղական մանր ազնուականութեան, եւ տարածաշրջանը տակաւին պարսկական տիրապետութեան տակ էր՝ ժամանակաշրջան մը, զոր ան յետագային նկարագրեց որպէս հայ գիւղացիին համար անապահովութեան ու ծանր հարկերու շրջան։

Ան կրթուեցաւ նախ Էջմիածինի վանական դպրոցին, ապա Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուր ծանօթացաւ աւելի լայն մտաւոր աշխարհի մը հետ։ 1829-ին ան վերադարձաւ Էջմիածին որպէս ուսուցիչ եւ թարգմանիչ՝ պաշտօն մը, որ զինք դրաւ հայ հոգեւոր ու կրթական կեանքին կեդրոնը։

Այդ տարի Արարատ լեռը նուաճելու համար ժամանեց գերմանացի գիտնական Ֆրիտրիխ Փարրոթ։ Աբովեան նշանակուեցաւ իր թարգմանիչն ու ուղեկիցը, եւ 1829-ի Հոկտեմբերին երկուքը հասան գագաթ՝ լերան առաջին վաւերագրուած բարձրացումը։ Արշաւախումբը հռչակեց Աբովեանի անունը եւ ուղղակիօրէն բերաւ իր կեանքին յաջորդ հանգրուանին։

Ուսումը Տորպատի մէջ

Փարրոթի աջակցութեամբ Աբովեան կրթաթոշակ ստացաւ Տորպատի համալսարանէն՝ այժմու Էսթոնիոյ Թարթուն, ուր ուսանեցաւ 1830-էն 1836։ Ան ուսումնասիրեց իմաստասիրութիւն, մանկավարժութիւն, գրականութիւն եւ բնագիտութիւն, տիրապետեց գերմաներէնի ու ռուսերէնի եւ խորացուց եւրոպական կրթական բարենորոգումներու իր իմացութիւնը։

Տորպատը վերջնականապէս փոխեց իր մտածողութիւնը։ Ան իւրացուց այն ռոմանթիք գաղափարը, թէ ազգի մը իսկական ձայնը իր կենդանի խօսքին ու ժողովրդական մշակոյթին մէջ է, եւ եզրակացուց, թէ հայ գրականութիւնը պիտի մնայ հասարակ մարդուն փակ այնքան ատեն, որ կառչած ըլլայ գրաբարին՝ դասական գրական լեզուին, զոր կը հասկնային գլխաւորաբար հոգեւորականներն ու գիտնականները։

Ան վերադարձաւ Կովկաս 1836-ին՝ վճռական մտադրութեամբ կառուցելու արդի հայկական վարժարաններ եւ արդի հայ գրականութիւն։ Երկու նպատակներն ալ զինք բախումի բերին պահպանողական իշխանութիւններուն հետ, որոնք աշխարհաբարը գռեհիկ կը սեպէին, իսկ իր մանկավարժական գաղափարները՝ վտանգաւոր։

Մանկավարժական գործունէութիւն եւ գլխաւոր երկեր

Աբովեան աշխատած է որպէս վարժարաններու տեսուչ եւ ուսուցիչ՝ Թիֆլիսի, ապա Երեւանի մէջ, ուր 1843-էն ղեկավարած է գաւառական վարժարանը։ Ան բացաւ մասնաւոր գիշերօթիկ վարժարան մը, դասաւանդեց թէ՛ աղջիկներու, թէ՛ տղոց, գրեց դասագիրքեր եւ իշխանութիւններէն կը պահանջէր աւելի լաւ պայմաններ ու ուսուցիչներու պատրաստութիւն՝ սովորաբար սահմանափակ յաջողութեամբ եւ զգալի անձնական գնով։

Իր գլուխ գործոցը՝ «Վէրք Հայաստանի»-ն, գրուած է 1841-ին։ Տեղի ունենալով 1826–1828-ի ռուս-պարսկական պատերազմին ընթացքին՝ ան կը հետեւի երիտասարդ հերոս Աղասիին ու Քանաքեռի գիւղացիներուն, որոնք կը ներքաշուին հակամարտութեան մէջ, եւ կը միացնէ հայրենասիրական պատումը, ազգագրական մանրամասնութիւնը եւ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին բացայայտ քաղաքական փաստարկ մը։

Վէպը չկրցաւ հրատարակուիլ հեղինակին կենդանութեան օրով։ Ան լոյս տեսաւ 1858-ին՝ իր անհետացումէն տասը տարի ետք, եւ ազդեցութիւնը անմիջական էր. ատիկա արեւելահայ աշխարհաբար արձակին առաջին խոշոր գեղարուեստական գործն էր, եւ ան գործնականօրէն լուծեց լեզուի հարցը՝ պարզապէս ցոյց տալով, թէ ինչի՛ ընդունակ է խօսակցական լեզուն։

• «Վէրք Հայաստանի», վէպ՝ գրուած 1841-ին, հրատարակուած 1858-ին
• «Նախաշաւիղ», մանկավարժական այբբենարան մը երախաներու համար
• Առակներ, առակախօսութիւններ եւ ուսուցողական պատմութիւններ
• Դասագիրքեր եւ ուսումնական նիւթեր հայկական վարժարաններու համար
• Ազգագրական եւ բանահիւսական նօթեր հայ գիւղական կեանքի մասին

Նիւթեր եւ ոճ

Աբովեան կը գրէր որպէս բարենորոգիչ։ Իր մշտական նիւթերն են վատ կրթութենէ ծնող տգիտութիւնը, քաղաքական պաշտպանութենէ զուրկ ժողովուրդի մը նուաստացումը եւ այն բարոյական ուժը, զոր ան կը գտնէր հասարակ գիւղացիներուն մէջ։ Ան ուղղակիօրէն կը դիմէր ընթերցողին՝ երբեմն ընդհատելով պատմութիւնը՝ անոր հետ վիճելու համար. հնարք մը, որ այսօր անսովոր կը թուի, բայց գիրքը այրող դարձուց իր առաջին ընթերցողին համար։

Իր արձակը մօտ է խօսակցական հայերէնին՝ լեցուն առածներով, բարբառային բառերով, բացագանչութիւններով եւ գիւղական զրոյցի հնչերանգով։ Յետագայ գրողները զգալիօրէն մշակեցին գրական լեզուն, սակայն Աբովեանի ընտրութիւնը հաստատեց այն սկզբունքը, թէ հայ գրականութիւնը պիտի գրուի այն լեզուով, որով ընթերցողն արդէն կը խօսի։

Ան նաեւ առաջին հայերէն էր, որ համակարգուած կերպով հաւաքեց բանահիւսութիւն՝ արձանագրելով երգեր, առածներ ու սովորութիւններ, որովհետեւ համոզուած էր, թէ անոնք կը կրեն ազգին բնաւորութիւնը։ Այս աշխատանքը ազդեց թէ՛ գրականութեան, թէ՛ յետագայ հայ ազգագրութեան վրայ։

Անհետացումը եւ ժառանգութիւնը

1848-ի Ապրիլ 14-ի առաւօտուն Աբովեան դուրս ելաւ իր երեւանեան տունէն եւ այլեւս երբեք չտեսնուեցաւ։ Ան երեսունութ տարեկան էր։ Առաջարկուած են թէ՛ անձնասպանութեան, թէ՛ քաղաքական հակառակորդներու ձեռքով սպանութեան, թէ՛ ռուսական իշխանութիւններու կողմէ ձերբակալութեան ու աքսորի վարկածները, եւ ասոնցմէ ոչ մէկը կարելի չէ բացառել. ոչ մէկ ապացոյց երբեւէ չէ լուծած հարցը, եւ իր ճակատագիրը կը մնայ անյայտ։

Ճանաչումը եկաւ մահէն ետք։ 1858-ին «Վէրք Հայաստանի»-ի հրատարակութիւնը զինք դարձուց հիմնադիր դէմք մը, եւ արեւելահայ գրականութիւնը զարգացաւ իր նշած ճամբով։ Րաֆֆի, Պերճ Պռոշեան եւ յետագայ իրապաշտները բոլորն ալ աշխատեցան իր սկսած աշխարհաբար աւանդութեան մէջ։

Այսօր Քանաքեռի մէջ գտնուող իր ծննդավայրը թանգարան է, իր անունը կը կրեն քաղաք մը եւ Երեւանի գլխաւոր փողոցներէն մէկը, իսկ «Վէրք Հայաստանի»-ն դպրոցական յայտագրին կայուն մասն է։ Զինք կը յիշեն ո՛չ պակաս մանկավարժական գործունէութեան, քան գեղարուեստական երկերուն համար։