Վերք Հայաստանի

Պատմական համատեքստ

XIX դարի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհը բաժանված էր Պարսկական և Օսմանյան կայսրությունների միջև, մինչդեռ Ռուսական կայսրությունը տարածվում էր դեպի հարավ։ 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմն ավարտվեց Թուրքմենչայի պայմանագրով, որով Երևանի և Նախիջևանի խանություններն անցան ռուսական տիրապետության տակ։ Արևելյան նահանգների շատ հայերի համար դա ընկալվեց որպես ազատում ծանր հարկերի, բռնի կրոնափոխության և տեղական բռնությունների շրջանից։

Աբովյանն այս իրադարձությունները վերապրել է դեռ պատանի հասակում, իսկ ավելի ուշ սովորել է Ռուսական կայսրության Դորպատի համալսարանում, որտեղ ծանոթացել է եվրոպական ռոմանտիզմին և այն գաղափարին, որ ազգի գրականությունը պետք է գրվի այն լեզվով, որով խոսում է ժողովուրդը։ Նա վերադարձավ հայրենիք՝ վճռականորեն որոշած այդ գաղափարը կիրառել հայերենի նկատմամբ։

Այդ ժամանակ լուրջ հայ գրականությունը դեռևս ստեղծվում էր գրաբարով՝ հինգերորդ դարի դասական լեզվով, որը շարքային գյուղացիները չէին հասկանում։ Աբովյանի որոշումը՝ ամբողջական վեպ գրել խոսակցական արևելահայերենի Արարատյան բարբառով, միտումնավոր և վիճահարույց խզում էր դարերի ընթացքում ձևավորված պրակտիկայից։

Ստեղծագործության բովանդակությունը

Վեպը սկսվում է հայ ժողովրդի վիճակի մասին ընդարձակ ողբով, ապա տեղափոխվում Երևանի մերձակա Քանաքեռ գյուղ։ Զատկի տոնախմբության ժամանակ Երևանի պարսիկ կառավարիչ Հուսեին խանի զինվորներն առևանգում են Թագուհի անունով գյուղացի աղջկան։ Աղասին՝ երիտասարդ և բռնկուն գյուղացի, հետապնդում է նրանց և սպանում նրանցից մեկին։ Խանի մարդու արյունը թափելով՝ նա այլևս չի կարող անվտանգ ապրել իր գյուղում։

Աղասին դառնում է փախստական, ընկերներ է հավաքում և պատերազմի սկսվելուն պես միանում ռուսական զորքերի առաջխաղացմանը։ Պատումը հետևում է արշավանքներին, պաշարումներին և բանակների միջև ընկած գյուղացիների ամենօրյա տառապանքին, այդ թվում՝ Երևանի բերդի անկմանը։ Աբովյանը մարտական տեսարանները խառնում է գյուղական հարսանիքների, թաղումների, առածների և աղոթքների նկարագրություններին, այնպես որ պատերազմը միշտ դիտվում է սովորական մարդկանց կյանքի միջով։

Աղասին կռվում է քաջաբար, բայց մահացու վիրավորվում է, և վեպն ավարտվում է նրա մահով ու Արևելյան Հայաստանում ռուսական իշխանության հաստատմամբ։ Ավարտի հնչերանգը բարդ է. կա թեթևացում, որ անմիջական հալածանքն ավարտվել է, բայց նաև վիշտ և զգուշացում, որ ազատագրումն առանց կրթության և ինքնաճանաչողության բավարար չի լինի։

Գլխավոր կերպարները

Աբովյանի կերպարներն ավելի քիչ են ուրվագծված որպես հոգեբանական դիմանկարներ և ավելի շատ՝ որպես բեկումնային պահ ապրող ժողովրդի ներկայացուցիչներ։ Ինքը՝ պատմողը, հզոր ներկայություն է. նա ներխուժում է պատումի մեջ՝ ուղղակիորեն դիմելով ընթերցողին վշտով, զայրույթով և հույսով։

Քանաքեռի գյուղացիները նույնքան հաճախ հանդես են գալիս հավաքականորեն, որքան առանձին-առանձին, և հենց այս հավաքական դիմանկարն է պատճառներից մեկը, որ գիրքն ընթերցվում է որպես արձակ ազգային էպոս։

• Աղասի. երիտասարդ հերոսը՝ քաջ և պոռթկուն, որը մարտիկ է դառնում՝ առևանգված գյուղացի աղջկան փրկելու համար կառավարչի զինվորներից մեկին սպանելուց հետո։
• Պատմողը. բացահայտ հուզական ձայն, որը սովորաբար ընկալվում է որպես ինքը՝ Աբովյանը, և որը մեկնաբանում է իրադարձությունները և աղերսում ընթերցողներին։
• Աղասու մայրը. համբերության և ողբի կերպար, որը մարմնավորում է հայ կնոջ տառապանքը պատերազմի տարիներին։
• Հուսեին խան. Երևանի պարսիկ կառավարիչը, և նրա եղբայրը՝ Հասան խանը, որոնց հատուցողական արշավանքները գյուղերի դեմ ներկայացնում են այն ճնշումը, որի դեմ գրված է գիրքը։
• Աղասու ընկերները. գյուղական երիտասարդներ, որոնք հետևում են նրան լեռները և մարտերի մեջ։

Թեմաներ և առանցքային գաղափարներ

Ամենաուժեղ թեման ազգային զարթոնքն է։ Աբովյանը կարծում էր, որ իր ժողովուրդը պասիվացել է դարերի օտար տիրապետության տակ, և վեպը կոչված է ընթերցողներին ցնցելու և այդ պասիվությունից դուրս բերելու։ Վերնագրի «վերքերը» ոչ միայն պատերազմի վնասվածքներն են, այլև տգիտության, պառակտվածության և կորսված ինքնահարգանքի ավելի խորը վնասը։

Կրթությունն երկրորդ մեծ թեման է, և այն անցնում է յուրաքանչյուր դրվագի տակով։ Աբովյանն աշխատել է որպես ուսուցիչ և դպրոցների տեսուչ և անընդհատ պնդել է, որ աշխարհաբարով դպրոցներն ազգային վերականգնման միակ ճանապարհն են։ Գրքի հենց լեզուն այս դիրքորոշման փաստարկն է, քանի որ վեպը, որ գյուղացին չի կարող կարդալ, ոչ մեկին չի կարող կրթել։

Երրորդ թեման ազատագրման երկիմաստությունն է։ Աբովյանն ողջունում է ռուսական իշխանությունը և բացահայտ ասում է դա, սակայն պատումը գրանցում է նաև թալանը, դժվարությունները և ծանոթ աշխարհի կորուստը։ Ժամանակակից ընթերցողներին հաճախ զարմացնում է այն, թե որքան վիշտ է ուղեկցում տոնախմբությանը, և այս լարվածությունը դասարանային քննարկման արգասաբեր նյութ է։

Լեզուն և ոճը

«Վերք Հայաստանիի» ամենակարևոր ոճական հանգամանքը նրա լեզուն է։ Աբովյանը գրել է կենդանի Արարատյան բարբառով՝ լի առածներով, երդումներով, օրհնանքներով, անեծքներով և գյուղական խոսակցությունից ուղղակիորեն վերցված արտահայտություններով։ Դասական գրաբարի վրա դաստիարակված ընթերցողները ցնցվեցին, և ժամանակակիցներից ոմանք դա որակեցին որպես գռեհկություն։ Մեկ սերնդի ընթացքում այն դարձավ ժամանակակից արևելահայ գրական արձակի հիմքը։

Կառուցվածքն եվրոպական վեպի չափանիշներով ազատ է։ Աբովյանը շարժվում է պատումի, քարոզի, բանահյուսության, պատմական վավերագրության և անձնական պոռթկումների միջև՝ երբեմն մեկ գլխի ներսում։ Գիրքն ամենալավն ընթերցվում է որպես վեպի, ժամանակագրության և մանիֆեստի խառնուրդ, այլ ոչ որպես խիստ կառուցված սյուժեով պատմություն։

Հուզական երանգը բարձր է ամբողջ ընթացքում։ Բացականչությունները, ընթերցողին ուղղակի դիմումները և բացահայտ ողբի հատվածները հաճախակի են։ Այս ռոմանտիկ սաստկությունը բնորոշ էր ժամանակաշրջանին և միաժամանակ ռազմավարական էր, քանի որ Աբովյանն ուզում էր, որ իր ընթերցողը զգա իր վիճակը, ոչ թե պարզապես տեղեկանա դրա մասին։

Ժառանգությունը և բեմադրումները

Աբովյանն անհետացավ 1848 թվականի ապրիլի 14-ի առավոտյան և այլևս չգտնվեց, այնպես որ նա երբեք չտեսավ իր գիրքը տպագրված։ «Վերք Հայաստանին» վերջապես հրատարակվեց Թիֆլիսում՝ 1858 թվականին, և արագորեն դարձավ օրինակ իրեն հաջորդող գրողների համար։ Րաֆֆին, Պերճ Պռոշյանը և Ղազարոս Աղայանը բոլորն էլ հենվեցին Աբովյանի հիմնադրած աշխարհաբար արձակի վրա։

Վեպն անընդհատ վերահրատարակվել է, թարգմանվել մի քանի լեզուներով, բեմադրվել և էկրանավորվել, ինչպես նաև ընդգրկվել հայկական դպրոցների հիմնական ծրագրում։ Աբովյանի անունը կրում են քաղաք, պետական մանկավարժական համալսարան և բազմաթիվ դպրոցներ՝ արտացոլելով նրա կրկնակի կարգավիճակն որպես գրողի և մանկավարժի։

Աշակերտների համար գիրքն արժեքավոր է թե՛ որպես գրականություն, թե՛ որպես պատմական վավերագիր։ Այն պահպանում է XIX դարի սկզբի հայկական գյուղական կյանքի բառապաշարը, հավատալիքներն ու ամենօրյա ծեսերն այնպիսի մանրամասնությամբ, որին քիչ այլ աղբյուրներ են հասնում։