Րաֆֆի (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան)

Վաղ տարիներ Պարսկաստանի մէջ

Յակոբ Մելիք-Յակոբեան ծնած է 1835-ին, Փայաջուկ՝ հիւսիս-արեւմտեան Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառին գիւղ մը, հայ հողատէր վաճառականներու բարեկեցիկ ընտանիքի մը մէջ։ Հայ, պարսիկ, քիւրտ եւ ասորի դրացիներու շրջապատին մէջ անցած մանկութիւնը իրեն տուաւ տարածաշրջանին անմիջական իմացութիւնը, որ յետագային իր վէպերը լեցուց անսովոր ճշգրիտ մանրամասնութիւններով։

Զինք ղրկեցին Թիֆլիս՝ ուսանելու, եւ ան հետեւեցաւ հոն գտնուող ռուսական երկրորդական վարժարանին, սակայն ընտանիքին դրամական դժուարութիւնները զինք ստիպեցին տուն վերադառնալ՝ ուսումը աւարտելէ առաջ։ Տարիներ շարունակ ան վարեց ընտանեկան գործը՝ շրջելով Պարսկահայքի, Վանի եւ դրացի գաւառներու մէջ ու արձանագրելով իր հանդիպած հայ գիւղացիներուն կենցաղը։

Այս ճամբորդութիւնները վճռորոշ եղան։ Մինչ ժամանակաշրջանին ուրիշ գրողներ հայերու մասին կը գրէին Թիֆլիսի կամ Կոստանդնուպոլսոյ հանգստաւէտութենէն, Րաֆֆի իր աչքով տեսած էր մեկուսացած լեռնային համայնքներ, որոնք կ՚ապրէին առանց պաշտպանութեան ու կրթութեան, եւ այդ վայրերուն յիշողութիւնը իր յետագայ գեղարուեստին տուաւ իր վտանգազգացողութիւնը։

Գրական ասպարէզ

Րաֆֆի սկսաւ տպագրուիլ 1860-էն՝ նախ ճամբորդական նօթերով, ապա գեղարուեստական արձակով։ Իր ճեղքումը եկաւ Թիֆլիսի «Մշակ» թերթին ընդմէջէն, զոր կը խմբագրէր Գրիգոր Արծրունին եւ որ շարունակաբար կը հրատարակէր իր վէպերը՝ իրեն բերելով մեծ ու նուիրեալ ընթերցող հասարակութիւն մը ամբողջ Կովկասի մէջ։ Ան քանի մը տարի աշխատեցաւ նաեւ որպէս ուսուցիչ՝ Թաւրիզի եւ Ագուլիսի մէջ։

Շարունակական հրատարակութիւնը իրեն կը յարմարէր։ Ան կը գրէր արագ, ընդարձակ բաժիններով՝ լարուած աւարտներով, զուգահեռ պատումներով եւ հզօր պատմողական ձգողութեամբ, եւ ընթերցողները կը սպասէին ամէն թիւի։ Քննադատները երբեմն կը դժգոհէին կառոյցին թուլութենէն, սակայն ժողովրդական ազդեցութիւնը հսկայական էր, եւ իրմէ առաջ ոչ մէկ հայ հեղինակ այդքան ընթերցողի հասած էր։

1879-ին ան վերջնականապէս հաստատուեցաւ Թիֆլիս եւ ամբողջովին նուիրուեցաւ գրելուն։ Կեանքին վերջին տասնամեակը մէկը միւսին ետեւէն տուաւ իր գլխաւոր երկերը՝ հակառակ վատ առողջութեան ու մշտական դրամական սղութեան։

Գլխաւոր երկեր

1878-ին հրատարակուած «Ջալալէդդին»-ը եւ 1880-ին հրատարակուած «Խենթը» կ՚անդրադառնան ռուս-թրքական պատերազմին եւ անոր մէջ ինկած հայ գիւղացիներուն տառապանքին։ «Խենթը» կը հետեւի Վարդանին՝ երիտասարդի մը, զոր դրացիները յիմար կը սեպեն, որովհետեւ ան կը մերժէ ընդունիլ անգործութիւնը, եւ այս երկը դարձաւ գործող, ո՛չ թէ ողբացող հայ հերոսի նոր տիպարին նախատիպը։

«Կայծեր»-ը, որ լոյս տեսաւ երկու հատորով 1883–1887-ին, իր մեծ գաղափարական վէպն է. ան կը հետեւի հայ երիտասարդներու սերունդի մը, որ անձնական ցաւէն կ՚անցնի կազմակերպուած քաղաքական պայքարի։ 1880-ական եւ 1890-ական թուականներու հայ քաղաքական կուսակցութիւններու հիմնադիրներուն վրայ անոր ազդեցութիւնը ուղղակի էր եւ բացայայտօրէն ընդունուած։

Իր պատմավէպերը՝ 1882-ին հրատարակուած «Դաւիթ Բէկ»-ը եւ 1886-ին հրատարակուած «Սամուէլ»-ը, կ՚անդրադառնան համապատասխանաբար Սիւնիքի տասնութերորդ դարու պայքարին եւ չորրորդ դարու Հայաստանին։ Մասնաւորաբար «Սամուէլ»-ը, ընտանեկան հաւատարմութեան ու ազգային պարտքին իր բախումով, կը նկատուի կառոյցի եւ կերպարաստեղծումի տեսակէտէն իր ամէնէն կատարեալ գործը։

• «Ջալալէդդին», վէպ, 1878
• «Խենթը», վէպ, 1880
• «Դաւիթ Բէկ», պատմավէպ, 1882
• «Կայծեր», վէպ երկու հատորով, 1883–1887
• «Սամուէլ», պատմավէպ, 1886

Նիւթեր եւ ոճ

Րաֆֆիի կեդրոնական նիւթը ինքնապաշտպանութիւնն ու սեփական ուժերուն ապաւինիլն է։ Իր վէպերը կը պնդեն, թէ ո՛չ օտար պետութիւնները, ո՛չ ալ աղօթքը պիտի պաշտպանեն հայ համայնքները, եւ թէ կրթութիւնը, կազմակերպուածութիւնը եւ, հարկ եղած պարագային, ինքնապաշտպանութիւնը միակ իրապաշտ պատասխաններն են։ Այս պատգամը վիճայարոյց էր իր կենդանութեան օրով եւ զինք դարձուց թէ՛ պաշտուած, թէ՛ դատապարտուած։

Ան կը գրէր արեւելահայերէնով, ժամանակի մը՝ երբ արդի գրական լեզուն տակաւին կը ձեւաւորուէր, եւ օգնեց ամրագրելու անոր արձակին բառապաշարը։ Իր ոճը նկարագրական է ու եռանդուն՝ հարուստ բնանկարով, սովորութիւններով, տարազի եւ բարբառի մանրամասնութիւններով, ինչ որ ընթերցողին կու տայ գրեթէ ազգագրական պատկեր մը այն համայնքներուն մասին, որոնք շուտով պիտի կործանէին։

Հայրենասիրութեան կողքին կը կանգնի սուր ընկերային քննադատութիւն մը։ Ան կը հարուածէր կաշառակեր հոգեւորականութիւնը, ագահ հողատէրերը, սնահաւատութիւնը եւ, մասնաւորաբար, հայ կնոջ սահմանափակ կեանքը, որուն կրթութիւնը ան բազմիցս պաշտպանեց թէ՛ գեղարուեստական երկերու, թէ՛ հրապարակագրութեան մէջ։

Վերջին տարիներ եւ ժառանգութիւն

Րաֆֆի մահացաւ Թիֆլիսի մէջ, 1888-ի Մայիս 6-ին, յիսուներեք տարեկանին՝ հիւծած հիւանդութենէն ու գերաշխատանքէն։ Իր թաղումին մասնակցեցաւ հսկայ բազմութիւն մը, եւ ան ամփոփուեցաւ Խոջիվանքի հայկական պանթէոնին մէջ։ Ան ձգեց անաւարտ ձեռագիր մը եւ համեստ պայմաններու մէջ ապրող ընտանիք մը։

Իր վէպերը սերունդներ շարունակ մնացին ամէնէն շատ ծախուողներու շարքին եւ թարգմանուեցան ռուսերէնի, ֆրանսերէնի ու անգլերէնի։ Հայ յեղափոխական կազմակերպութիւնները զանոնք կը տարածէին որպէս անդամագրութեան կոչ ընող գիրքեր, իսկ Խենթին Վարդանին նման կերպարներ լեզուին մէջ մտան որպէս սկզբունքային յամառութեան հոմանիշ։

Ժամանակակից գրականագէտները զինք կը կարդան աւելի նրբերանգով՝ պատմողական ուժին կողքին նշելով նաեւ մելոտրաման ու քաղաքական պարզունակացումները։ Անվիճելի է սակայն, որ ան ստեղծեց հայկական պատմավէպը եւ տասնիններորդ դարու ընթերցողին տուաւ սեփական անցեալին ընդհանուր, պատկերաւոր ըմբռնումը։