Վէրք Հայաստանի

Պատմական համապատկեր

Տասնիններորդ դարու սկիզբը Հայկական բարձրաւանդակը բաժնուած էր Պարսկական ու Օսմանեան կայսրութիւններուն միջեւ, մինչ Ռուսական կայսրութիւնը կ՚ընդարձակուէր դէպի հարաւ։ 1826-1828-ի ռուս-պարսկական պատերազմը աւարտեցաւ Թուրքմենչայի դաշնագիրով, որով Երեւանի եւ Նախիջեւանի խանութիւնները անցան ռուսական տիրապետութեան տակ։ Արեւելեան նահանգներու շատ հայերու համար ատիկա ընկալուեցաւ որպէս ազատում ծանր հարկերու, բռնի կրօնափոխութեան եւ տեղական բռնութիւններու շրջանէ մը։

Աբովեան այս դէպքերը վերապրած է տակաւին պատանի հասակին, իսկ աւելի ուշ ուսանած է Ռուսական կայսրութեան Տորպատի համալսարանին մէջ, ուր ծանօթացած է եւրոպական ռոմանթիզմին եւ այն գաղափարին, թէ ազգի մը գրականութիւնը պէտք է գրուի այն լեզուով, որով կը խօսի ժողովուրդը։ Ան վերադարձաւ հայրենիք՝ վճռականօրէն որոշած այդ գաղափարը կիրարկել հայերէնի պարագային։

Այդ ատեն լուրջ հայ գրականութիւնը տակաւին կը ստեղծուէր գրաբարով՝ հինգերորդ դարու դասական լեզուով, զոր շարքային գիւղացիները չէին հասկնար։ Աբովեանի որոշումը՝ ամբողջական վէպ մը գրել խօսակցական արեւելահայերէնի Արարատեան բարբառով, միտումնաւոր ու վիճայարոյց խզում մըն էր դարերու ընթացքին ձեւաւորուած սովորութենէն։

Ստեղծագործութեան բովանդակութիւնը

Վէպը կը սկսի հայ ժողովուրդի վիճակին մասին ընդարձակ ողբով, ապա կը փոխադրուի Երեւանի մերձակայ Քանաքեռ գիւղը։ Զատկուան տօնախմբութեան ատեն Երեւանի պարսիկ կառավարիչ Հիւսէյն խանի զինուորները կ՚առեւանգեն Թագուհի անունով գիւղացի աղջիկ մը։ Աղասին՝ երիտասարդ ու բռնկուն գիւղացի մը, կը հետապնդէ զանոնք եւ կը սպաննէ անոնցմէ մէկը։ Խանին մարդուն արիւնը թափելով՝ ան այլեւս չի կրնար ապահով ապրիլ իր գիւղին մէջ։

Աղասին կը դառնայ փախստական, ընկերներ կը հաւաքէ եւ պատերազմին սկսելուն պէս կը միանայ ռուսական զօրքերու յառաջխաղացքին։ Պատումը կը հետեւի արշաւանքներուն, պաշարումներուն եւ բանակներու միջեւ ինկած գիւղացիներու ամէնօրեայ տառապանքին, անոնց կարգին՝ Երեւանի բերդին անկումին։ Աբովեան մարտական տեսարանները կը խառնէ գիւղական հարսանիքներու, թաղումներու, առածներու եւ աղօթքներու նկարագրութիւններուն, այնպէս որ պատերազմը միշտ կը դիտուի սովորական մարդոց կեանքին ընդմէջէն։

Աղասին կը կռուի քաջաբար, բայց մահացու կը վիրաւորուի, եւ վէպը կ՚աւարտի իր մահով ու Արեւելեան Հայաստանի մէջ ռուսական իշխանութեան հաստատումով։ Աւարտին հնչերանգը բարդ է. կայ թեթեւութիւն, որ անմիջական հալածանքը վերջացած է, բայց նաեւ վիշտ եւ զգուշացում, թէ ազատագրումը առանց կրթութեան ու ինքնաճանաչողութեան բաւարար պիտի չըլլայ։

Գլխաւոր կերպարները

Աբովեանի կերպարները աւելի քիչ ուրուագծուած են որպէս հոգեբանական դիմանկարներ եւ աւելի շատ՝ որպէս բեկումնային պահ ապրող ժողովուրդի մը ներկայացուցիչներ։ Պատմողը ինք հզօր ներկայութիւն մըն է. ան կը ներխուժէ պատումին մէջ՝ ուղղակիօրէն դիմելով ընթերցողին վիշտով, զայրոյթով եւ յոյսով։

Քանաքեռի գիւղացիները նոյնքան յաճախ հանդէս կու գան հաւաքաբար, որքան առանձին-առանձին, եւ ճիշդ այս հաւաքական դիմանկարն է պատճառներէն մէկը, որ գիրքը կը կարդացուի որպէս արձակ ազգային դիւցազնավէպ։

• Աղասի. երիտասարդ հերոսը՝ քաջ ու պոռթկուն, որ մարտիկ կը դառնայ՝ առեւանգուած գիւղացի աղջիկը փրկելու համար կառավարիչին զինուորներէն մէկը սպաննելէ ետք։
• Պատմողը. բացայայտ յուզական ձայն մը, որ սովորաբար կ՚ընկալուի որպէս Աբովեան ինք, եւ որ կը մեկնաբանէ դէպքերը ու կ՚աղերսէ ընթերցողներուն։
• Աղասիի մայրը. համբերութեան եւ ողբի կերպար մը, որ կը մարմնաւորէ հայ կնոջ տառապանքը պատերազմի տարիներուն։
• Հիւսէյն խան. Երեւանի պարսիկ կառավարիչը, եւ իր եղբայրը՝ Հասան խանը, որոնց հատուցողական արշաւանքները գիւղերու դէմ կը ներկայացնեն այն ճնշումը, որուն դէմ գրուած է գիրքը։
• Աղասիի ընկերները. գիւղական երիտասարդներ, որոնք կը հետեւին իրեն դէպի լեռները եւ մարտերու մէջ։

Նիւթեր եւ առանցքային գաղափարներ

Ամէնէն ուժեղ նիւթը ազգային զարթօնքն է։ Աբովեան կը կարծէր, թէ իր ժողովուրդը կրաւորական դարձած է դարերու օտար տիրապետութեան տակ, եւ վէպը միտուած է ընթերցողները ցնցելու ու այդ կրաւորականութենէն դուրս բերելու։ Խորագրին «վէրքերը» ո՛չ միայն պատերազմի վնասուածքներն են, այլեւ տգիտութեան, պառակտումի ու կորսուած ինքնայարգանքի աւելի խորունկ վնասը։

Կրթութիւնը երկրորդ մեծ նիւթն է, եւ ան կ՚անցնի ամէն դրուագի տակէն։ Աբովեան աշխատած է որպէս ուսուցիչ ու վարժարաններու տեսուչ եւ անդադար պնդած է, թէ աշխարհաբարով վարժարանները ազգային վերականգնումին միակ ճամբան են։ Գիրքին լեզուն ինք այս դիրքորոշումին փաստարկն է, որովհետեւ վէպ մը, զոր գիւղացին չի կրնար կարդալ, ոչ մէկը կրնայ կրթել։

Երրորդ նիւթը ազատագրումին երկիմաստութիւնն է։ Աբովեան կ՚ողջունէ ռուսական իշխանութիւնը եւ բացայայտօրէն կ՚ըսէ ատիկա, սակայն պատումը կ՚արձանագրէ նաեւ կողոպուտը, դժուարութիւններն ու ծանօթ աշխարհին կորուստը։ Ժամանակակից ընթերցողները յաճախ կը զարմանան, թէ որքա՛ն վիշտ կ՚ուղեկցի տօնախմբութեան, եւ այս լարուածութիւնը դասարանային քննարկումի արգասաւոր նիւթ է։

Լեզուն եւ ոճը

«Վէրք Հայաստանի»-ի ամէնէն կարեւոր ոճական յատկանիշը իր լեզուն է։ Աբովեան գրած է կենդանի Արարատեան բարբառով՝ լեցուն առածներով, երդումներով, օրհնանքներով, անէծքներով եւ գիւղական խօսակցութենէ ուղղակիօրէն առնուած արտայայտութիւններով։ Դասական գրաբարի վրայ դաստիարակուած ընթերցողները ցնցուեցան, եւ ժամանակակիցներէն ոմանք ատիկա որակեցին որպէս գռեհկութիւն։ Սերունդի մը ընթացքին ան դարձաւ արդի արեւելահայ գրական արձակին հիմքը։

Կառոյցը եւրոպական վէպի չափանիշներով ազատ է։ Աբովեան կը շարժի պատումի, քարոզի, բանահիւսութեան, պատմական վաւերագրութեան ու անձնական պոռթկումներու միջեւ՝ երբեմն մէկ գլուխի ներսը։ Գիրքը ամէնէն լաւ կը կարդացուի որպէս վէպի, ժամանակագրութեան ու մանիֆեսթի խառնուրդ, եւ ո՛չ թէ որպէս խիստ կառուցուած պատմութիւն մը։

Յուզական երանգը բարձր է ամբողջ ընթացքին։ Բացագանչութիւնները, ընթերցողին ուղղուած ուղղակի դիմումներն ու բացայայտ ողբի հատուածները յաճախակի են։ Այս ռոմանթիք սաստկութիւնը յատկանշական էր ժամանակաշրջանին եւ միաժամանակ ռազմավարական էր, որովհետեւ Աբովեան կ՚ուզէր, որ իր ընթերցողը զգայ իր վիճակը, եւ ո՛չ թէ պարզապէս տեղեկանայ անոր մասին։

Ժառանգութիւնը եւ բեմադրումները

Աբովեան անհետացաւ 1848-ի Ապրիլ 14-ի առաւօտուն եւ այլեւս չգտնուեցաւ, այնպէս որ ան երբեք չտեսաւ իր գիրքը տպագրուած։ «Վէրք Հայաստանի»-ն վերջապէս հրատարակուեցաւ Թիֆլիսի մէջ՝ 1858-ին, եւ արագօրէն դարձաւ օրինակ իրեն յաջորդող գրողներուն համար։ Րաֆֆի, Պերճ Պռոշեան եւ Ղազարոս Աղայեան բոլորն ալ յենեցան Աբովեանի հիմնած աշխարհաբար արձակին վրայ։

Վէպը անդադար վերահրատարակուած է, թարգմանուած է քանի մը լեզուներու, բեմադրուած ու պաստառին փոխադրուած է, ինչպէս նաեւ ընդգրկուած է հայկական վարժարաններու հիմնական յայտագրին մէջ։ Աբովեանի անունը կը կրեն քաղաք մը, պետական մանկավարժական համալսարան մը եւ բազմաթիւ վարժարաններ՝ արտացոլելով իր կրկնակի կարգավիճակը որպէս գրող եւ մանկավարժ։

Աշակերտներուն համար գիրքը արժէքաւոր է թէ՛ որպէս գրականութիւն, թէ՛ որպէս պատմական վաւերագիր։ Ան կը պահպանէ տասնիններորդ դարասկիզբի հայկական գիւղական կեանքին բառապաշարը, հաւատալիքներն ու ամէնօրեայ ծէսերը այնպիսի մանրամասնութեամբ, որուն քիչ ուրիշ աղբիւրներ կը հասնին։