Ակսել Բակունց

Ով էր Ակսել Բակունցը

Ակսել Բակունցը հայ արձակագիր և պատմվածագիր էր։ Ծնվել է 1899-ին Գորիսում, մահացել 1937-ին Երևանում։ Գրել է նաև վիպակներ, երգիծական արձակ, կինոսցենարներ և բազմաթիվ գործնական հոդվածներ գյուղատնտեսության մասին։ Մասնագիտությամբ ագրոնոմ էր և մոտ մեկ տասնամյակ աշխատել է ղեկավար պաշտոններում, մինչև որ գրականությունը դարձավ նրա հիմնական զբաղմունքը։

Այս բաժնում նա առաջին գրողն է, որի համբավը կարճ արձակի վրա է հենվում։ Այստեղ նրա հարևանները գրեթե բոլորը բանաստեղծներ, վիպասաններ կամ թատերագիրներ են․ XIX և XX դարասկզբի հայ գրականության ծանրության կենտրոնը չափածոն է, պատմավեպը և հայրենասիրական քնարերգությունը։ Բակունցն այն սերնդից է, որը պատմվածքը դարձրեց լուրջ հայկական ժանր, և երբ խոսքն այդ ժանրի մասին է, առաջինը հենց նրա անունն է հնչում։

Նա նաև այստեղ առաջինն է, որի նյութը գյուղական հարավն է։ Գորիսը և շրջակա Զանգեզուրը՝ լեռներ, ձորեր, անտառներ և ցրված գյուղեր, նրա գործերի մեծ մասի միջավայրն են, իսկ մի դեպքում՝ նաև վերնագիրը։ Այս երկրամասի մասին գրել էին պատմաբաններն ու ազգագրագետները, բայց այնտեղ ապրող ու աշխատող մարդը դրա մասին գեղարվեստական արձակ դեռ չէր գրել։

Ակսել, Axel և ծննդյան անունը

Այս հոդվածում նա Ակսել Բակունց է, ինչպես նրան գրում են հայկական հաստատությունները և միջազգային գրադարանային անվանացանկերը։ Կոնգրեսի գրադարանի անվանացանկում նա Bakuntsʻ, Aksel, 1899-1937 է, Ֆրանսիայի ազգային գրադարանում՝ Aksel Bakounts։ Գորիսի տուն-թանգարանը և նրա մայր հաստատությունը՝ Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանը, նույնպես գրում են Ակսել։ Անգլերեն Վիքիպեդիայի հոդվածը վերնագրված է Axel Bakunts, և այդ պատճառով անգլալեզու որոնման արդյունքներում գերակշռում է այս ձևը։

Երկու ձևերը բերում են բոլորովին տարբեր էջեր․ Axel-ը՝ հանրագիտարաններ և ագրեգատորներ, Aksel-ը՝ թանգարաններ, գրախանութներ և անգլերեն թարգմանությունը։ Բաժանումն այնքան իրական է, որ կինոյի տվյալների բազան նրա համար ունի երկու առանձին անձնական էջ՝ մեկական յուրաքանչյուր ձևի համար։ Երկու ձևերն էլ, Aksel Bakounts-ի հետ միասին, ներառված են այս էջի որոնման բառերում։

Այս ձևերից ոչ մեկը նրա իսկական անունը չէ։ Նա ծնվել է Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան անունով, և թե՛ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, թե՛ Կոնգրեսի գրադարանը այդ անունը նշում են գրական անվան կողքին։ Անվանացանկերում հանդիպում է նաև ավանդական «Աղեքսանդր» ուղղագրությունը։

Հայկական աղբյուրների համաձայն՝ «Բակունց» անունը կազմվել է գրողի հոր տոհմական մականունից՝ Բեգունց։ «Ակսել»-ի մասին պատմում են, որ պատանի տարիքում նա խաղացել է Ակսելի դերը Բյորնսոնի «Նորապսակները» պիեսում, ընկերները սկսել են նրան այդպես կոչել, և նոր անունը դուրս է մղել Ալեքսանդրին։ Այս երկու բացատրություններից ոչ մեկը չհաջողվեց հետևել մինչև որևէ փաստաթուղթ, ուստի այստեղ դրանք չեն զարգացվում աղբյուրների ասածից ավելի։

Գորիս, Զանգեզուր և Սյունիք

Ծնվել է 1899 թվականի հունիսի 13-ին, նոր տոմարով՝ հունիսի 25-ին։ Սրանք նույն օրվա երկու տոմարային ձևերն են, ոչ թե աղբյուրների տարաձայնություն։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը թվականը գրում է խորհրդային ընդունված ձևով՝ 13(25).6.1899, և դա լուծում է հարցը։ Մի քանի տվյալների բազայում շրջանառվող 1889 թվականը պարզապես սխալ է։

Վարչական աշխարհագրությունը պետք է նկարագրել այն ժամանակվա, ոչ թե այսօրվա անուններով։ 1899-ին Գորիսը Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառի կենտրոնն էր։ Ժամանակի Բրոկհաուզ-Եֆրոն հանրագիտարանը գավառը նկարագրում է որպես դեպի հարավ՝ Արաքս իջնող երկրամաս, որտեղ Արաքսը պարսկական սահմանն էր։ Այնտեղ կային չորս հազար մետրից բարձր գագաթներ, իսկ տնտեսությունը հենվում էր հացահատիկի, մետաքսի և անասնապահության վրա։ Գավառի կենտրոնը հանրագիտարանում կոչվում է Գերյուսի գյուղ․ սա Գորիսի ռուսական պաշտոնական անունն էր։ Զանգեզուրը երկրամասի պատմական անունն է։ Սյունիքը և՛ ավելի հին անուն է, և՛ 1995-ին ստեղծված այն մարզի անունը, որի մեջ այսօր Գորիսն է։ Այսօրվա մարզը 1899 թվականի վրա տարածելը կնշանակեր սխալ ներկայացնել այն պետությունը, որտեղ նա ծնվել է։

Գորիսն ինքը երկու բնակավայր է։ Հինը, որը բնակիչներն անվանում էին Կյորես, գտնվում է Գորիսի գետի ժայռոտ ձախ ափին և մասամբ փորված է կոնաձև տուֆե սյուների մեջ․ այդ ժայռափոր բնակարանները, գոմերն ու մառանները գործածվել են մինչև XIX դարը։ Նոր քաղաքը դրա կողքին կառուցվել է կանոնավոր հատակագծով՝ 1870-ականներից սկսած, որպես ռուսական գավառական վարչության նստավայր։ Այս երկատվածությունը կարևոր է նրա գործի համար․ այն նրա գրքերից մեկի բուն նյութն է։

Շրջակա բնապատկերը բարձրադիր է, կտրտված և անտառապատ։ Այն Որոտանի և նրա վտակների ավազանն է․ գյուղերը նստած են լանջերին ու կողային ձորերում, իսկ ճանապարհներն անցնում են ձորերով, ոչ թե ուղիղ։ Տաթևի վանքը կանգնած է հենց նույն Որոտանի ձորի վերևի հարթակին՝ Գորիսից ոչ հեռու։ Այս երկրում հեռավորությունը չափվում է նրանով, թե ինչ է թույլ տալիս ռելիեֆը։ Դրանից ծնվող մեկուսացումը նրա պատմվածքների կյանքի իրական պայմանն է, ոչ թե նրանց վրա քսված տրամադրություն։

Դպրոց, ճեմարան և Խարկով

Մինչև 1910-ը սովորել է Գորիսի ծխական դպրոցում, իսկ 1910–1917 թթ.՝ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, որն այն ժամանակ հայկական գլխավոր ուսումնական հաստատությունն էր։ Հանրագիտարանի բառերով՝ այնտեղ նա աշակերտել է ժամանակի նշանավոր հայագետներին։ Մի մանրամասն պետք է ճշգրիտ պահել․ ճեմարանն ուներ վեցամյա դասարանական և եռամյա լսարանական բաժիններ, և նա ավարտել է դասարանականը։ Հոգևորականի պատրաստություն նա չի անցել։

Պատերազմի տարիներից հետո ընդունվել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկում։ Հայկական աղբյուրները նշում են, որ ընդունվել է, բայց չեն նշում, որ ավարտել է, և այս հոդվածը հետևում է նրանց՝ բացը չլրացնելով։

1920–1923 թթ. գյուղատնտեսություն է սովորել Խարկովում և ավարտել։ 1921-ից հաստատությունը կոչվում էր Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ։ Այն 1914-ին Խարկով տարհանված Նովո-Ալեքսանդրիայի ինստիտուտի իրավահաջորդն էր, իսկ Դոկուչաևի անունը ստացավ միայն 1946-ին։ Ուստի ավելի ուշ անվանումը, որով երբեմն նշվում է նրա ուսման վայրը, անախրոնիզմ է։ Ոչ մի աղբյուր գիտական աստիճան չի նշում, և այստեղ այդպիսին չի հորինվում։

Այս ժամանակագրությունից մի բան է բխում, որը հեշտ է աչքաթող անել։ 1920-ի վերջին Հայաստանի խորհրդայնացման, 1921-ի փետրվարյան ապստամբության և դրան հաջորդած Զանգեզուրի լեռնային դիմադրության ժամանակ նա Խարկովում էր՝ մի քանի երկիր այն կողմ։ Նա դրանցից ոչ մեկին չի մասնակցել, և ոչ մի աղբյուր նրան այնտեղ չի տեղադրում։

1915–1920

Այս տարիներին տեղի է ունեցել երեք առանձին բան, որոնք հաճախ շփոթում են։ 1915-ին և 1916-ին նա ուսուցիչ էր Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1915-ին Շուշիի «Փայլակ» թերթում տպագրել է ֆելիետոն Գորիսի քաղաքագլխի և գավառական վարչության գործելակերպի դեմ։ Հաճախ գրում են, թե դրա համար նա բանտարկվել է, բայց այդ պնդումը հենվում է միայն նրա ավելի ուշ գրած ինքնակենսագրության վրա, որը թվական չի տալիս, և այստեղ այն չի հաստատվում։

Հետո գալիս են կռիվները։ 1917-ին և 1918-ին ծառայել է Կովկասյան ճակատում, և աղբյուրները տարբեր վայրեր են նշում։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը 1918-ին նրան տեսնում է կամավորական ջոկատներում՝ Էրզրում, Կարս, Սարդարապատ։ Հայերեն Վիքիպեդիայում նա շարքային զինվոր է Աշկալայի, Իլիջայի, Արդահանի կռիվներում և Սարդարապատի ճակատամարտում։ Անգլալեզու աղբյուրները տալիս են երրորդ ցանկը։ Բոլոր աղբյուրները համաձայն են միայն մի կետում՝ Սարդարապատ, 1918-ի մայիս։ Այս հոդվածը նշում է հենց դա, իսկ երթուղիների հարցը թողնում է աղբյուրներին և երեք անհամատեղելի ցանկից մեկ վստահ ճանապարհ չի հավաքում։

1918-ին և 1919-ին աշխատել է որպես թղթակից և սրբագրիչ, դասավանդել Երևանի որբերի գիմնազիոնում և «Ժողովուրդ» թերթում տպագրել պատերազմական ակնարկներ։ Կոմունիստական կուսակցությանն անդամագրվել է միայն 1930-ին, և այս ուշ թվականն արժե նշել․ նա ի սկզբանե կուսակցական գրող չէր, և նրա դեմ հետագա մեղադրանքները հենվում էին ոչ թե այս անդամակցության, այլ ավելի վաղ քաղաքական պատկանելության վրա։

Ագրոնոմը

Խարկովից հետո մոտ մեկ տասնամյակ նրա մասնագիտությունը գյուղատնտեսությունն էր, և նրա պաշտոնները անվանական չէին։ Աշխատել է Երևանի սերմնաբուծական կայանում, իսկ 1924–1926 թթ. Գորիսում եղել է Զանգեզուրի գավառի գլխավոր գյուղատնտեսը և հողբաժնի վարիչը։ 1926-ից Երևանում Հողժողկոմատի հողային վարչության պետի տեղակալն էր և այդ պաշտոնում մնաց մինչև 1930-ականների սկիզբը։ 1927-ին և 1928-ին աշխատել է «Մաճկալ» գյուղատնտեսական թերթում, մասնակցել Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի հիմնադրմանը, իսկ 1931-ին անցել է «Նոր ուղի» ամսագիր։ Դրանից հետո առաջին տեղում արդեն գրականությունն էր։

Նա գրում էր նաև որպես ագրոնոմ։ 1920-ականներին Հողժողկոմատի համար նախաձեռնել է «Գյուղացու գրադարան» գրքաշարը և դրա համար գրել կարճ գործնական էջեր, որոնք ինքն անվանում էր ագրոզրույցներ։ Հայտնի է երեք գրքույկ՝ վիկի մասին (1926), կարտոֆիլի մշակության մասին (1926) և Խոտորջուրի կոմունայի մասին (1927)։ Նրա երկերի ակադեմիական ժողովածուի չորրորդ հատորը կազմված է գյուղատնտեսական հոդվածներից, զեկույցներից և պաշտոնական գրություններից։

Թե ինչ տվեց նրան այս աշխատանքը, պետք է ասել զգուշությամբ։ Այն նրան տվեց հարավային Հայաստանի գյուղերի մշտական, մասնագիտական, տեղում ձեռք բերված իմացություն՝ հողօգտագործման, մշակաբույսերի, բերքատվության, անասնապահության, սեզոնային աշխատանքի և տնային տնտեսության մասին։ Այդ շրջանի գրեթե ոչ մի այլ հայ գրող նման իմացություն չուներ։ 1923–1925 թթ., դեռ արձակից առաջ, նա մամուլում տպագրում էր «Մեր գյուղերում» և «Նամակներ գյուղից» ակնարկաշարերը։ Դրանցում նկարագրում էր զանգեզուրյան գյուղի տնտեսական վիճակը և, հանրագիտարանի ամփոփմամբ, հնի ու նորի բախումը մարդկանց հոգեբանության մեջ։

Սա չի նշանակում, թե ագրոնոմի աշխատանքը բացատրում է նրա արձակը, և ոչ մի աղբյուր այդպես չի պնդում։ Կարելի է ասել ավելի նեղ, բայց ավելի օգտակար բան․ նրա պատմվածքների գյուղերն այն վայրերն են, որոնք նա ուսումնասիրել էր պաշտոնական պարտականությամբ, և դրանցում առարկայական մանրամասների ճշգրտությունը փաստագրված հիմք ունի։

Ինչպես դարձավ արձակագիր

Հաճախ գրում են, թե նա սկսել է գրել 1924-ին, բայց դա ճշտման կարիք ունի։ 1924 թվականի դեկտեմբերին, երբ Թիֆլիսի «Մարտակոչ» թերթում լույս տեսավ առաջին «Գավառական նամականի»-ն, սկսվեց նրա հրապարակախոսությունը՝ գավառական նամակներ, ակնարկներ, ռեպորտաժներ այն գյուղերից, որոնք նա ինքն էր կառավարում։ Դրանից առաջ կան միայն պատանեկան գրվածքներ, այդ թվում մի հեքիաթ, որն, իր խոսքով, տպագրվել է 1911-ին, և որը նա ինքը իր գործերի թվում չի հաշվում։

Արձակը սկսվում է 1926-ին, և սկսվում է թերթում։ Երկերի ժողովածուի բնագրագիտական ծանոթագրությունները ճշգրիտ թվագրում են առաջին հրապարակումները․ «Միրհավ»՝ երևանյան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, 1926 թվականի հունիսի 6-ին, «Մթնաձոր»՝ նույն թերթում, նոյեմբերի 21-ին, «Ալպիական մանուշակ»՝ 1927 թվականի հունվարի 1-ի և 4-ի համարներում։ Նա քսանյոթ տարեկան էր և դրան նախորդած տարիներից երկուսն անցկացրել էր որպես Զանգեզուրի գլխավոր գյուղատնտես։

Գիրքը լույս տեսավ 1927-ին․ «Մթնաձոր» անդրանիկ ժողովածուն, տպագրված Երևանում, տասնութ պատմվածքով։ Հենց այս գիրքը ստեղծեց նրա համբավը, և դրանից հետո նրան կարդացին որպես արձակագրի, ոչ թե որպես գրող գյուղատնտեսի։ Կենդանության օրոք լույս տեսան ևս երեք ժողովածու՝ «Սպիտակ ձին» (1929), «Սև ցելերի սերմնացանը» (1933) և «Անձրևը» (1935), ինչպես նաև «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը (1927)։

Ինչպես է կառուցված նրա պատմվածքը

Հայ քննադատությունը նրան բնութագրում է սպասելի բառերով։ Սուրեն Աղաբաբյանը՝ նրա մասին հիմնական խորհրդային մենագրության և հանրագիտարանային հոդվածի հեղինակը, եզրակացնում է, որ Բակունցը խորհրդային գրականությունը հարստացրել է պատմվածքի և վիպակի դասական նմուշներով՝ ազգային-գեղարվեստական մտածողությունն արտահայտող ոճով։ Սա Աղաբաբյանի գնահատականն է, և այստեղ այն բերվում է որպես նրա կարծիք, ոչ թե որպես փաստ։

Նրա տեխնիկայի նկարագրությունն ավելի հետաքրքիր է, քան գովեստը։ Նրա պատմվածքները կառուցվում են կուտակումով՝ դեպի սահմանային իրավիճակ․ դրվագները հաջորդում են իրար, և ամեն մեկը մի փոքր ավելի է սեղմում գլխավոր հերոսին, մինչև վերջին բախումն ամբողջը հասցնում է իր ամենասուր կետին, ինչպես որսկանի և արջի մենամարտը «Մթնաձոր»-ի վերջում։ Երբ գալիս է ճգնաժամը, այն գրվում է կարճ նախադասություններով և խիտ բեկորներով, և արդյունքը ոչ թե գագաթնակետ է, այլ սեղմվածություն։

Հուշը նրա մոտ կառուցվածքային սկզբունք է, ոչ թե քնարական զարդ։ Ամենահայտնի պատմվածքներից մի քանիսը՝ «Միրհավ», «Բրուտի տղան», «Նամակ ռուսաց թագավորին», կառուցված են անցյալը վերհիշող պատմողի շուրջ։ Հայ գրականագիտությունը հատուկ առարկել է այդ հիշողությունը պարզապես մթնոլորտ համարելուն․ «Միրհավ»-ում ծերունու հիշողությունը պատմվածքի կմախքն է, ոչ թե դրա վրա գցված տրամադրություն։

Նրա մյուս գործիքը դիմանկարն է։ Պատմվածքը հաճախ հավաքվում է մեկ ուշադիր դիտված կերպարի շուրջ և նրանից ընդլայնվում դեպի միջավայրը։ Հայ գրականագիտության համաձայն՝ նրա կերպարները հիմնականում վերցված են կյանքից, ունեն իրական նախատիպեր և հորինված չեն։ Իսկ ավարտները հաճախ լուծում չեն տալիս։ «Մթնաձոր»-ը ավարտվում է նրանով, որ գյուղացիները չգիտեին՝ ծեր որսկանը, տեղի անունը լսելով, զայրանո՞ւմ էր, թե՞ ժպտում․ վերջին շարժումը դիտավորյալ մնում է չմեկնաբանված։

Ինչ դեր ունի բնապատկերը

Հայ քննադատության ամենաօգտակար դիտարկումը նրա բնապատկերների մասին այն է, որ դրանք նկարագրություններ չեն։ Ձևակերպումներից մեկի համաձայն՝ Բակունցի մոտ բնությունը չի նկարագրվում, այլ պատմող-ասացողը այն ներմուծում է պատմվածքի մեջ որպես հոգեբանական շարժման երկխոսական նվազագույն։ Այն հայտնվում է այնտեղ, որտեղ հոգեվիճակը պետք է փոխվի, և անում է այն, ինչ ուրիշ գրողի մոտ կաներ ներքին մենախոսությունը։

Ձորը, ճանապարհը և ավերակը ճակատագրի պատկերներ են, ոչ թե տեղանքի։ «Ծիրանի փողը»-ում բերդ տանող ճանապարհը մեկնաբանվել է որպես ամբողջ ժողովրդի, ոչ թե մեկ մարդու ճանապարհ։ Ծիրանափայտ փողն ու նրա նվագողը կազմում են կրկնակի խորհրդանիշ․ մի կողմում հոգու կորսված հայրենիքն է, մյուսում՝ պայքարի ճանապարհը։ Երկիրը բարձր է, փակ ու դժվարանցանելի, և պատմվածքները ժառանգում են այդ ձևը։

«Մթնաձոր»-ի պատմվածքներում բնապատկերը տարվում է նույնիսկ մարդկային անցյալից այն կողմ։ Քննադատական ընթերցումներից մեկը կենտրոնում դնում է այն տողը, թե Մթնաձորը կարծես մոռացված անկյուն լիներ այն օրերից, երբ դեռ մարդ չկար, և բրածո դինոզավրն իրեն այնքան ազատ էր զգում, որքան արջն այսօր։ Այսինքն՝ սա մի վայր է, որը ներկայում պահում է նախամարդկային ժամանակը, և պատմվածքներն աստիճանաբար այն բերում են դեպի կոնկրետն ու հոգեբանականը։

Այս ամենը բնանկար չէ, և այն չպետք է կարդալ որպես բնության հանդեպ հիացմունք։ Այս պատմվածքներում լեռներն այն վայրերն են, որտեղ մարդիկ աշխատում և մաշվում են, իսկ դրանց գեղեցկությունը կրկին ու կրկին ցույց է տրվում որպես դիտողին մոլորեցնող բան։ Բակունցն այս միտքն ասում է ուղղակիորեն՝ հենց այցելուների հաշվին, իր ամենահայտնի պատմվածքում։

Գյուղը՝ առանց կարոտախտի

Բակունցին հեշտ է համարել հայ գյուղը սիրող գրող։ Բայց նրա արձակն ինքն ավելի սուր է մերժում այդ ընթերցումը, քան կարող էր որևէ մեկնաբանություն։ «Ալպիական մանուշակ»-ում հնագետն ու նկարիչը գալիս են ավերակ բերդի տակ ընկած գյուղ։ Հնագետը գտնում է իշխանի դամբարանը և ուրիշ ոչինչ չի տեսնում, նկարիչը նկարում է ծաղիկներն ու պատերը, և նրանցից ոչ մեկը մարդկանց չի նկատում։ Հայ գրականագիտությունն այս երկուսին բնութագրում է որպես աշխարհին «բզեզի աչքերով» նայողներ․ նրանք գալիս են, տեսնում անցյալի կամ ներկայի գեղեցիկը և հեռանում, իսկ կյանքի բուն էությունը վրիպում է նրանց ուշադրությունից։ Գեղեցիկով հիացող կողմնակի դիտողը նրա համար թիրախ է, ոչ թե հայացքի կետ։

Պատմվածքներում իրականում աշխատանքն է, հիերարխիան և սահմանափակումը։ Կյանքը պտտվում է եղանակների հետ, մինչև շարժումը դառնում է մեքենայական, և ամեն ինչ կրկնվում է։ Մարդկանց միջև զգացմունքի մասին հաճախ ասվում է, որ այն բացակայում է, ոչ թե որ այն զսպված է։ Սոցիալական դիրքը երևում է խոսքից․ «Կյորես»-ի լեզվաբանական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դարձվածքներով արտահայտվում են յուրաքանչյուր խոսողի հոգեբանությունն ու սոցիալական դիրքը։ Կանայք կախյալ վիճակում են․ ամուսնությունները կնքում են նրանց փոխարեն, կապերը խզում են ուրիշները, իսկ ուսուցչուհին արթնացնում է ցանկություն, որը մերժելու ուժ չունի։

Հայ քննադատությունը համաձայն չէ, թե ում կողմն են նրա համակրանքները, և այս տարաձայնությունն արժե նշել, ոչ թե լուծել։ Աղաբաբյանը նրա իդեալի կրողներ է համարել գյուղական «ըմբոստներին»՝ Հաբուդին, Անդոյին, Սեթին։ Ավելի նոր ընթերցումը պնդում է հակառակը․ նրա իսկական կենտրոնում ոչ թե ըմբոստներն են, որոնց կյանքը ժամանակը կործանում է, այլ դիմացողները՝ բրուտը, մայրը, Բադին։

Արդիականացումն այս աշխարհ մտնում է վարչարարության և եկվորների տեսքով՝ պաշտոնյաներ, հաշվառումներ, ծրագրեր, գործիքներով օտարականներ։ Եվ թեև հեղինակն ինքն էր գավառի գլխավոր գյուղատնտեսը, նրա արձակը բնավ չի փառաբանում հենց այն մասնագիտական հայացքը, որը նրանից կսպասեին պաշտպանել։

Նրա արձակի ոճը

Հայ քննադատությունը նրա արձակը սովորաբար անվանում է քնարական, բայց այս բառը պետք է ոչ թե կրկնել, այլ ճշտել։ Այն վերաբերում է գրության խտությանը՝ հնչյունային կառուցվածքին, խնայողությանը, այն բանին, թե ինչպես է պատկերը կրում հոգեվիճակ։ Բառը չի ակնարկում, թե նա բանաստեղծ էր։ Բանաստեղծ նա չէր․ նրա տեղը գրականության մեջ ամբողջովին արձակով է որոշվում։

Զսպվածությունը նրա մշտական հատկանիշն է։ Գրականագիտությունը նկարագրում է, թե ինչպես է նա «լուռ», անշեղ ցավով սյուժեն հասցնում ավարտին՝ հերոսի ողբերգությունը պատմելով հերոսի միջոցով, ոչ թե սեփական ձայնով։ Նա շատ քիչ բան է ասում և շատ բան լռում, և գրվածքի լարումը գալիս է չասվածից։

Նրա տեսողական եղանակը յուրահատուկ է։ Կերպարի դեմքը չի նկարագրվում առաջին իսկ հայտնվելիս․ այն կտոր-կտոր բաժանված է ամբողջ պատմվածքով մեկ, և ընթերցողն ինքն է այն հավաքում։ Պահպանված սևագրերը ցույց են տալիս, թե ինչպես է նա փոխել առանձին բայեր՝ հանուն հնչողության և ճշգրտության։ Երկխոսությունը նա գործածում է անհավասարաչափ և միտումնավոր։ Երբեմն այն ընդհանրապես բացակայում է, որովհետև նույն առօրյան կիսող մարդիկ խոսելու կարիք չունեն, իսկ երբեմն, ինչպես «Կյորես»-ում, այն հագեցած է դարձվածքներով։

Նրա գրվածքի լավագույն նկարագրությունը քննադատինը չէ։ Ավետիք Իսահակյանը գրել է, որ այս պատմվածքներն այնքան նուրբ են հյուսված, որ անցյալն ու ներկան հալվում են իրար մեջ, հուշը դառնում է ներկա, իսկ իրական ներկան՝ երազ։

«Մթնաձոր»․ մեկ բառ, չորս տարբեր բան

«Մթնաձոր»-ը նրա անվան հետ ամենից շատ կապվող վերնագիրն է, բայց այն մեկ բան չի նշանակում։ Այն անվանում է առնվազն չորս բան, և հայկական ու անգլալեզու աղբյուրները դրանք սովորաբար խառնում են։

Առաջինը պատմվածքն է, որը տպագրվել է երևանյան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում 1926 թվականի նոյեմբերի 21-ին։ Երկրորդը նրա անդրանիկ ժողովածուն է, որը լույս է տեսել Երևանում 1927-ին և ներառում է տասնութ պատմվածք, որոնցից առաջինը հենց այդ պատմվածքն է։ Երրորդը իրական տեղանուն է՝ կազմված «մութ» և «ձոր» բառերից։ Այն կրում են Սյունիքի մի լքված գյուղ և իրար հետ չկապված մի քանի հայկական գետեր ու առուներ։ Գյուղը բնակեցված է եղել մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը, երբ բնակիչները տեղափոխվել են Շիկահող։ Չորրորդը նույն ժողովածուի մեկ այլ պատմվածք է՝ «Մթնաձորի «չարքը»», որը ո՛չ առաջին պատմվածքն է, ո՛չ ժողովածուն։

Այս տարբերակումը գործնական նշանակություն ունի։ Այն պնդումները, թե «Մթնաձոր»-ը հրատարակվել է 1927-ին, ճիշտ են գրքի և սխալ՝ պատմվածքի համար։ Այս հոդվածը դրանք իրարից առանձին է պահում, և այս արխիվում «Մթնաձոր»-ի մասին ցանկացած ապագա հոդված պետք է հստակ ասի, թե չորսից որի մասին է խոսքը։

Անգլերենում հաստատված վերնագիր ունի միայն ժողովածուն։ The Dark Valley-ն 1927 թվականի ամբողջական ժողովածուի Նաիրի Հախվերդիի թարգմանության վերնագիրն է․ գիրքը լույս է տեսել Լոնդոնում 2009-ին՝ Վիկտորյա Ռոուի առաջաբանով։ Սա Բակունցի միակ անգլերեն գիրքն է, և հենց դրա շնորհիվ է այս արտահայտությունն ընդհանրապես շրջանառվում։ Պատմվածքի և տեղանվան համար անգլերենում սովորաբար գրում են պարզապես Mtnadzor՝ առանց թարգմանության։ Dark Gorge-ը տեղանվան ճշգրիտ բացատրությունն է, բայց որպես վերնագիր վկայված չէ, իսկ The Dark Ravine ձևն ընդհանրապես վկայված չէ։

«Ալպիական մանուշակ»

«Ալպիական մանուշակը» պատմվածք է, ոչ թե վիպակ։ Գրվել է 1925-ին և առաջին անգամ տպագրվել «Խորհրդային Հայաստան»-ի 1927 թվականի հունվարի 1-ի և 4-ի համարներում, այսինքն՝ ավելի վաղ, քան այն ժողովածուն, որի հետ սովորաբար կապում են, և որի մեջ մտավ նույն տարում։ 1933-ին նա պատմվածքը էապես վերամշակեց «Սև ցելերի սերմնացանը» ժողովածուի համար, և այդ պատճառով այն երբեմն վերագրում են այդ գրքին։

Պատմվածքը գրեթե սյուժե չունի, և հայ գրականագիտությունը դա համարում է կառուցվածքային ընտրություն․ ամբողջ բեռը տանում է ենթատեքստը։ Քաղաքից երկու այցելու՝ հնագետ և նկարիչ, գալիս են միջնադարյան բերդի ավերակների տակ ընկած գյուղ։ Հնագետը բացում է իշխանի դամբարանը, նկարիչը նկարում է պատերն ու դրանց վրա աճած ալպիական մանուշակները։ Իսկ նրանց կողքին ապրող մարդկանց վիճակը՝ աղքատությունը և կնոջ դեմ գործված հանկարծակի բռնությունը, ամբողջովին վրիպում է երկուսի ուշադրությունից։ Պատմվածքն ավարտվում է, և նրանցից ոչ մեկը չի հասկանում, թե ինչի մեջ էր կանգնած։

Ծաղիկն իսկապես խորհրդանիշ է, և այդ խորհրդանիշը Բակունցինն է, ոչ թե հետագայում կպցված մեկնաբանություն։ Հենց ծաղիկն է, որ երկու այցելուներն էլ սխալ են կարդում։ Իսկ ծաղկափոշով պատված բզեզի կրկնվող պատկերը, որին մանուշակը ճոճք էր թվում, իսկ աշխարհը՝ ծիրանի այգի, գրված է հենց տեքստում։ Արխիվային վկայությունների հիման վրա հնագետի կերպարը նույնացվել է նրա իրական ընկերոջ՝ հնագետ Մորուս Հասրաթյանի հետ, որի հետ Բակունցն այցելել է բերդը։

Ընթերցման երկու շերտ ավելի ուշ է ավելացել, և դա պետք է նշել։ Պատմվածքը նվիրված է Եղիշե Չարենցի առաջին կնոջ՝ Արփենիկ Չարենցի հիշատակին։ Նա մահացել է 1927 թվականի հունվարի 2-ին՝ երկու հրապարակումների միջև, բայց նվիրումն ավելացվել է միայն 1933-ի վերամշակման ժամանակ և առաջին տպագրության մեջ չկար։ Պատմվածքը որպես ծածկագրված ինքնանկար կամ որպես բռնաճնշումների կանխազգացում կարդալը ամբողջովին հետմահու ընթերցում է։ Անգլերենում այն հայտնի է The Alpine Violet վերնագրով։

«Կյորես»-ը և երկանուն քաղաքը

«Կյորես»-ը վերնագիրն առել է այն անունից, որով գորիսեցիներն էին կոչում իրենց քաղաքը, և նրա նյութը հենց երկու անունների տարբերությունն է։ Հին Կյորեսը՝ ձախ ափի ժայռափոր թաղամասը, հակադրվում է ռուսական վարչության կառուցած նոր, կանոնավոր հատակագծով Գորիսին՝ սովորույթներով, մտածելակերպով, կյանքից ակնկալիքներով և խոսքով։ Նրա բնաբանը վերաշարադրում է Ցիցերոնին՝ «Օ՜ Զանգեզուր, օ՜ Կյորես»։

Գրվել է Գորիսում 1935 թվականի ամռանը և առաջին անգամ տպագրվել 1936-ին՝ «Եղբայրության ընկուզենիները» գրքույկում։ Հանրագիտարանում նշված 1935 թվականը գրելու տարին է, և այն աղբյուրները, որոնք դա ներկայացնում են որպես հրատարակման տարի, շփոթել են երկուսը։ Սկզբնական վերնագիրը եղել է «Գորիս և Կյորես», հետո կրճատվել է։

Թե ինչ ժանրի գործ է, հայ գրականագիտությունում իսկապես վիճելի է։ Հայկական սովետական հանրագիտարանն այն անվանում է երգիծական վիպակ, հայերեն Վիքիպեդիան՝ վեպ։ Ըստ էության այն ամենից շատ նման է քաղաքի երգիծական տարեգրության՝ թաղամասերի, շուկայի տեսարանների և դիմանկարների շարք է, ոչ թե սյուժետային պատում։ Այն հավաքված է տարեց բնակիչների հետ զրույցներից, տեղական պատմություններից և մականուններից, և գրականագետները պարզել են, որ գրեթե բոլոր կերպարներն ու տեղանքներն իրական են։ Այս հոդվածն այն անվանում է երգիծական վիպակ և տարեգրություն և նշում է տարաձայնությունը՝ լուռ չընտրելով կողմերից մեկը։

Անգլերեն թարգմանություն և հաստատված անգլերեն վերնագիր չկա․ Kyores ձևն օգտագործում է հենց քաղաքի համայնքապետարանը։ Քանի որ գործն ու վայրը կրում են նույն անունը, այս հոդվածը որևէ բնակավայրի հոդվածի հետ կապ չի դնում․ անունների նմանությունն ինքնին առնչություն չէ։

Մյուս գործերը

«Միրհավը» տպագրվել է 1926 թվականի հունիսի 6-ին, 1927-ի ժողովածուում վեցերորդն է և ընտրանիներում ամենից հաճախ ներառվող նրա գործերից է։ Սա ծերունու հուշն է մի սիրո մասին, որը խզել են ուրիշների որոշումները։ Վերնագիրը թռչունի անուն է՝ փասիան, կամ, նրա իսկ բառերով, մթին անտառների ոսկեփետուր թռչունը։ Բառը չկա ո՛չ հայերենի ընդհանուր, ո՛չ բարբառային բառարաններում և հայտնի է գրեթե միայն այս պատմվածքից։ Լեզվաբան Հրաչ Մարտիրոսյանն այն բխեցնում է «մայրի» (անտառ) և «հաւ» բառերից։ Անգլերենում հաստատված վերնագիր չկա, իսկ 2009-ի թարգմանությունում այն կոչվում է The Pheasant։

Պարբերաբար հիշատակվում են ևս երկու պատմվածք՝ «Լառ-Մարգարը», 1927-ի ժողովածուում տասնվեցերորդը, և «Սպիտակ ձին»-ը, որը թե՛ պատմվածք է, թե՛ առանձին հրատարակված գրքի վերնագիր։ 1927-ի «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը պտտվում է ազգային ռոմանտիզմի պատրանքների շուրջ։ 1934-ին նա թարգմանել է Գոգոլի «Տարաս Բուլբան», իսկ 1935-ին գրաբարից աշխարհաբար է փոխադրել Վարդան Այգեկցու քառասուն առակ։

Գրել է նաև կինոյի համար և ղեկավարել սցենարական բաժին։ Փաստագրված է նրա երեք սցենար՝ «Սև թևի տակ», Արագածի վրա ծավալվող մի ողբերգություն՝ «Ալագյազ» աշխատանքային վերնագրով, և «Զանգեզուրը», որի վրա նա աշխատում էր Մոսկվայում՝ ձերբակալությանը նախորդած ամիսներին։ «Կարինե» մանկական ֆիլմի սցենարը կորել է 1936 թվականի օգոստոսից հետո։

Երկու խոշոր գործ մնացել են անավարտ, և տարբեր պատճառներով։ «Խաչատուր Աբովյան» վեպից պահպանվել է ընդամենը տասը հատված։ «Կարմրաքար» էպոպեան՝ նվիրված հայ գյուղին, Բակունցն ինքն է անավարտ անվանում դեռ 1932 թվականի ինքնակենսագրության մեջ, այսինքն՝ այն անավարտ էր ձերբակալությունից առաջ, և դա չպետք է վերագրել ձերբակալությանը։ Ձեռագրերի ոչնչացման մանրամասն, փաստագրված պատմություն այս արխիվը չգտավ և նման բան չի պնդում։ Հաստատ է միայն այն, որ նրա չհրատարակված գործերի մեծ մասը նրա մահից հետո չի պահպանվել։

Բակունցը և Չարենցը

Բակունցի և Եղիշե Չարենցի հարաբերությունը փաստագրված է անսովոր մանրամասնությամբ, և այն պարզապես երկու գրողների նույն տարում մահանալու զուգադիպություն չէ։ Նրանք ծանոթացել են 1926 թվականի մարտին, երբ Չարենցը նկատել է նրա գյուղական ակնարկները։ Բակունցն այնուհետև մտել է Չարենցի գլխավորած «Նոյեմբեր» գրական խմբակցության մեջ, և, ըստ իր իսկ ավելի ուշ տված ցուցմունքի, երկուսով փաստորեն միասին էին ղեկավարում այն։

Հետքերը երկկողմանի են։ Բակունցը «Ալպիական մանուշակը» նվիրել է Չարենցի առաջին կնոջ հիշատակին։ Չարենցը նրան է ձոնել առնվազն երեք բանաստեղծություն։ Առաջինը 1927-ի քառատողն է՝ գրված «Մթնաձորը» կարդալուց հետո, որտեղ նա զգուշացնում է Բակունցին, որ իր պայծառ ուղին անդարձ չկորչի այդ մութ ձորում։ Երկրորդը 1929 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Լենինգրադից գրված չափածո նամակն է, որը սկսվում է նրանով, որ Չարենցը չի մոռացել նրան։ Երրորդը գրվել է 1936 թվականի հոկտեմբերին, երբ Բակունցն արդեն բանտում էր։ Նրանք նստել են նույն հանձնաժողովներում և աշխատել նույն հրատարակությունների վրա։

Նրանք նաև հեռացան իրարից, և սա էլ պատմության մի մասն է, ոչ թե անհարմար մանրամասն։ Մոտավորապես 1933-ից նրանց ճանապարհները բաժանվեցին․ տարաձայնությունները վերաբերում էին չտպագրված երգիծանքի քննադատությանը, գրական լեզվին և այն դիրքին, որ պետք էր բռնել 1934 թվականի Մոսկվայի գրողների համագումարում։ 1936-ին և 1937-ին նրանցից յուրաքանչյուրը գրավոր հեռու էր պահում իրեն մյուսից, երբ կապը վտանգավոր էր։ Երկուսն էլ անվանվել են ՆԳԺԿ-ի կառուցած միևնույն «ազգայնական գրողների կազմակերպության» մեջ, և 1937-ի վերջին երկուսն էլ մահացած էին։

Այս հարաբերությունը հաստատված է փաստերով, և այդ պատճառով այս հոդվածը հղում է Չարենցի հոդվածին, իսկ այս բաժնի մի քանի այլ անունների՝ ոչ։

Նրա լեզուն

Նա գրել է գրական արևելահայերենով։ Հանրագիտարանը նրա լեզուն համարում է հայ գրական լեզվի բարձրագույն որակի նմուշ։ Հենց դրանից էլ պետք է սկսել, որովհետև հակառակ պնդումը, թե նա գրել է բարբառով, տարածված է, հարմար և սխալ։

Փաստերը որոշակի են։ «Կյորես»-ի դարձվածքները Գորիսի կենդանի խոսքի հետ համեմատող ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրա դարձվածքներն իսկապես գալիս են տեղական բարբառից։ Բայց դրանց մի մասը դրված է կերպարների բերանում, իսկ մյուսը հեղինակային խոսքում է և ունի գրական տեսք․ ժողովրդական խոսքը վերամշակված է և գրականացված, ոչ թե պարզապես արտագրված։ Ուսումնասիրության բուն առարկան հենց նրա գրականացման միտումներն են։ Բացահայտ բարբառը գործածվում է այնտեղ, որտեղ պետք է բնութագրել կերպարին, և դա միշտ չէ, որ Սյունիքի բարբառն է․ «Ծիրանի փողը»-ում սասունցի գաղթականը խոսում է արևմտյան հնչերանգով։

Նա այս դիրքորոշումը պաշտպանել է սկզբունքորեն։ 1934 թվականի օգոստոսին Հայաստանի գրողների միության առաջին համագումարում նա պնդում էր, որ միասնական գրական լեզուն պետք է հենվի ժողովրդական լեզվի վրա, որ բարբառները դրա հարստացման բնական և առողջ ճանապարհն են, և որ առանց բարբառային արտահայտությունների գրական ոճ ստեղծելը դժվար է, գրեթե անհնար։ Գրաբարը նա օրինաչափ էր համարում պետական, փիլիսոփայական և ռազմական բառապաշարի համար, բայց վնասակար՝ բնության նկարագրության համար։ Այս հարցում նա կանգնել է Հովհաննես Թումանյանի կողքին և Չարենցի դեմ, որը գավառական բառերի և գրական լեզվի միաձուլումն անվանել էր պատմականորեն մահվան դատապարտված։

Այսպիսով՝ նրա արձակում կա հարավի ժողովրդական խոսքից վերցված բառապաշար, դարձվածք և խոսքի ռիթմ, որը հիմնականում բարձրացված է գրական մակարդակի, բայց դա բարբառով գրել չէ։ Նրա արձակը որպես շինծու գռեհիկ գավառաբարբառ բնութագրող միակ ժամանակակից նկարագրությունը 1936 թվականի մի քաղաքական մատնության մեջ է, և այստեղ այն բերվում է որպես մեղադրանք, ոչ թե որպես բնութագիր։

1930-ականների գրական քաղաքականությունը

Նրա դեմ արշավը պաշտոնական բնույթ ուներ, և նրանում գործածվող բառերը որոշակի էին։ Սա արժե ճշգրիտ ասել, և ոչ թե խոսել ընդհանուր դժգոհության մթնոլորտի մասին։ «Նոյեմբեր» խմբակցությանը մեղադրում էին որպես սպեցիֆիկյան ուղղվածության ազգայնական կազմակերպության։ Մեղադրանքն այն էր, թե այն ժխտում է Հայաստանում պրոլետարական գրականություն ստեղծելու անհրաժեշտությունն ու հնարավորությունը և հայ խորհրդային գրականությունը հակադրում է ռուսականին։ Նրա շրջապատի մասին գործածված մեղադրական արտահայտությունը «Բակունցի խմբակ»-ն էր, իսկ «բակունցականություն» եզրույթի համար վկայություն չկա։

Գրական մեղադրանքները սկսվեցին 1933-ին «Ծիրանի փողը» պատմվածքի առիթով, որում տեսան ազգայնականություն և անցյալի իդեալականացում։ Երկրորդ, կրկնվող մեղադրանքը հենվում էր ոչ թե հորինվածքի, այլ իրական կենսագրական փաստի վրա․ 1915-ից նա Դաշնակցության անդամ էր և ակտիվ գործել է մինչև 1919-ը, իսկ 1923-ին նախագահել էր այն համագումարը, որում նախկին անդամները պաշտոնապես լուծարեցին կուսակցության կազմակերպությունը Հայաստանում։ Հարցաքննության ժամանակ նա ժխտել է իր անդամությունը։

Ամենից շատ մեջբերվող հարձակումը ցույց է տալիս, թե իրականում ինչ էին նրանից պահանջում։ 1936 թվականի օգոստոսին «Գրական թերթ»-ում գրող Նաիրի Զարյանը դժգոհում էր, որ Բակունցը չի տեսնում կոլտնտեսությունը, չի նկատում տրակտորի հետքը ճանապարհին և չի լսում Լենինին ու Ստալինին նվիրված երգերը, որ կոլտնտեսականները երգում են հանրային դաշտերում։ Այս դժգոհությունն ինքնին վկայություն է նրա գրականության մասին․ կոլեկտիվացումը նրա արձակում գրեթե բացակայում է, և հենց այդ բացակայության համար էին նրան մեղադրում։ Այս արխիվը չգտավ գրականագիտական աշխատանք, որը պնդեր, թե նրա պատմվածքներն իրենք կոլեկտիվացման կողմ կամ դեմ են, և նման ընթերցում չի հորինում։

1936-ին իրադարձություններն արագ զարգացան։ Հունիսին և հուլիսին Հայաստանի գրողների միությունը նրան դատապարտեց իր նիստերում։ Հուլիսին Թիֆլիսում սպանվեց նրան հովանավորող կուսակցական ղեկավար Աղասի Խանջյանը։ Օգոստոսին սկսվեց մամուլի արշավը, որում նա առաջինն էր նշված ազգայնականության, ինչպես ասվում էր, տիպիկ արտահայտիչների շարքում։

1936, 1937 և 1955

Նրան ձերբակալեցին Երևանում 1936 թվականի օգոստոսի 9-ին։ Քննչական գործը՝ թիվ 4131, կազմված է ութ հատորից և 384 փաստաթղթից և մասամբ բացվել է 1990-ականներին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն հրապարակվել ու ուսումնասիրվել է, և հենց դրա շնորհիվ ժամանակագրությունը կարելի է ներկայացնել ճշգրիտ, ոչ թե մոտավոր։

Մեղադրական եզրակացությունում խոսվում էր հակահեղափոխական, տրոցկիստական և ազգայնական կազմակերպության մասին․ «տրոցկիստական» բառը մեղադրանքի ձևակերպումից է և պատմականորեն բնորոշ է 1936 թվականին։ 1937 թվականի հուլիսի 7-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի արտագնա նիստը դռնփակ դատեց նրան և դատապարտեց մահապատժի։ Գնդակահարվեց Երևանում 1937 թվականի հուլիսի 8-ին՝ երեսունութ տարեկանում։ Մահապատժի մասին այստեղ ավելին չի պատմվում․ շրջանառվող մանրամասները հենվում են առանձին վկայությունների վրա, և դրանք հաղորդող աղբյուրներն իրենք են դա նշում։

1937-ին ընտանիքին ասացին, թե նա աքսորված է, իսկ հետագա տարիներին ընտանիքին կեղծ տեղեկություններ էին տալիս նրա մահվան մասին։ Նրա կնոջը ձերբակալեցին 1937 թվականի սեպտեմբերին և ութ տարով աքսորեցին։

Հետագայում տեղի ունեցավ երեք առանձին բան՝ երեք տարբեր թվականներով, և դրանք սովորաբար շփոթում են։ Իրավական արդարացումը եղավ 1955 թվականի մարտի 2-ին, երբ դատավճիռը բեկանվեց հանցակազմի բացակայության պատճառով, և գործը կարճվեց։ Երբեմն այստեղ նշվող 1964 թվականը նրա երկերի երկհատորյակի հրատարակման տարին է, ոչ թե արդարացման։ Վերահրատարակումը սկսվեց արդարացման նույն տարում՝ 1955-ին լույս տեսած երկերի հատորով, և իր գիտական ձևին հասավ 1970-ականներից Գիտությունների ակադեմիայի հրատարակած քառահատորյակում։ Հանրային հիշատակն ավելի ուշ եկավ․ Գորիսի տուն-թանգարանը հիմնադրվեց 1968-ին և պաշտոնապես բացվեց 1970 թվականի սեպտեմբերի 17-ին։ Սփյուռքն այս ամենից առաջ էր ընկել․ նրա պատմվածքները Փարիզում տպագրվեցին 1938-ին՝ մահվանից մեկ տարի անց։

Ինչ մնաց նրանից

Այսօր Բակունցը հայ դասական գրականության և դպրոցական ծրագրի հաստատուն մասն է։ Ավագ դպրոցում հայ գրականության դասընթացը նրան հատկացնում է ութ դասաժամ, և երրորդ դասաժամին անցնում են «Ալպիական մանուշակը»։ Նրա մասին գիտական աշխատանքը շարունակական է և կանոնավոր, ոչ թե միայն հոբելյանական։ Ակադեմիայի պարբերականները 2015, 2020, 2021, 2024 և 2025 թթ. հրապարակել են նոր ուսումնասիրություններ նրա առասպելակառույցների, դարձվածաբանության, լեզվական հայացքների և անավարտ վեպի մասին։ 2024-ին նրա ծննդյան 125-ամյակը նշվեց Ակադեմիայի հասարակագիտական հանդեսի հատուկ բաժնով, ընթերցումների համապետական մարաթոնով և փոստային նամականիշով։

Նրա արձակը հասել է նաև այլ արվեստների։ 1975-ին «Միրհավը» էկրանավորվեց «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը» ֆիլմով՝ Տիգրան Մանսուրյանի երաժշտությամբ։ Գորիսի տուն-թանգարանը՝ Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղը, գտնվում է այն տանը, որտեղ նա մեծացել է։ Այն պահում է շուրջ հինգ հարյուր հիմնական ցուցանմուշ՝ ձեռագրեր, լուսանկարներ, անձնական իրեր և նրա գրադարանը, և ամեն տարի անցկացնում է Բակունցյան օրեր։

Անգլերենում նա մինչ օրս քիչ է թարգմանված և քիչ ուսումնասիրված, ինչը տարօրինակ է նրա նշանակությունն ունեցող գրողի համար։ Կա միայն մեկ գիրք՝ The Dark Valley, 1927 թվականի ամբողջական ժողովածուն Նաիրի Հախվերդիի թարգմանությամբ, հրատարակված 2009-ին։ Անգլերեն կենսագրություն կամ մենագրություն չկա։

Ժամանակին դիմացել է հենց արձակը։ Նա վերցրեց լեռնային, աղքատ և գրականության մեջ գրեթե չներկայացված մի գավառ և այն դարձրեց պատմվածքների նյութ։ Այդ պատմվածքները ճշգրիտ են աշխատանքի և հիերարխիայի պատկերման մեջ, չեն քաղցրացնում իրենց հերոսներին, անողոք են այն այցելուի նկատմամբ, որը դժվարությունը շփոթում է գեղեցիկ տեսարանի հետ, և գրված են այնքան սեղմ, որ բնապատկերի մեկ պարբերությունը կարող է փոխարինել բացատրության մի ամբողջ գլխի։ Սա փոքր գրադարակ է, որի մեծ մասը ստեղծվել է մոտ ինը տարում, և հենց դրա համար են նրան կարդում։