Ակսէլ Բակունց

Ո՞վ էր Ակսէլ Բակունցը

Ակսէլ Բակունց հայ արձակագիր եւ պատմուածքագիր էր։ Ծնաւ Գորիս՝ 1899-ին, մեռաւ Երեւան՝ 1937-ին։ Գրեց նաեւ վիպակներ, երգիծական արձակ, շարժանկարի սենարներ եւ երկրագործութեան մասին բազմաթիւ գործնական յօդուածներ։ Մասնագիտութեամբ երկրագործ էր եւ մօտ տասը տարի ղեկավար պաշտօններ վարեց, մինչեւ որ գրականութիւնը դարձաւ իր գլխաւոր զբաղումը։

Այս բաժինին մէջ ան առաջին գրողն է, որուն համբաւը կարճ արձակի վրայ կը հիմնուի։ Հոս իր շուրջի անուններուն գրեթէ բոլորը քերթողներ են, վիպասաններ կամ թատերագիրներ․ ԺԹ. դարու եւ Ի. դարասկիզբի հայ գրականութեան մէջ կը տիրապետեն քերթուածը, պատմավէպը եւ հայրենասիրական քնարերգութիւնը։ Բակունց այն սերունդէն է, որ պատմուածքը լուրջ գրական սեռի վերածեց, եւ այդ սեռին մասին խօսած ատեն առաջին յիշուող անունը իրն է։

Ան նաեւ առաջինն է հոս, որ գրեց գիւղական հարաւին մասին։ Գորիսը եւ շրջակայ Զանգեզուրը՝ իրենց լեռներով, ձորերով, անտառով եւ ցրուած գիւղերով, իր գործերուն մեծ մասին միջավայրն են, իսկ մէկ պարագայի՝ նոյնիսկ վերնագիրը։ Այդ երկրամասին մասին կային պատմական ու ազգագրական գրութիւններ, բայց հոն ապրող ու աշխատող մէկը զայն գեղարուեստական արձակի նիւթ չէր դարձուցած։

Ակսէլ, Axel եւ ծննդեան անունը

Այս յօդուածը զինք կը կոչէ Ակսէլ Բակունց՝ արեւմտահայերէնի դասական ուղղագրութեամբ։ Արեւելահայերէնը եւ հայկական հաստատութիւնները կը գրեն Ակսել Բակունց, եւ նոյն ձեւը կը գործածեն միջազգային գրադարաններու անուանական ցանկերը։ Քոնկրէսի Գրադարանը զինք կ'արձանագրէ Bakuntsʻ, Aksel, 1899-1937 ձեւով, Ֆրանսայի Ազգային Գրադարանը՝ Aksel Bakounts։ Գորիսի տուն-թանգարանն ու անոր մայր հաստատութիւնը՝ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը, նոյնպէս կը գրեն Aksel։ Անգլերէն Ուիքիփետիան սակայն իր յօդուածը վերնագրած է Axel Bakunts, ուստի անգլերէն որոնումներուն մէջ այդ ձեւը կը տիրապետէ։

Երկու ձեւերը էապէս տարբեր էջեր կը գտնեն․ Axel-ով կ'ելլեն հանրագիտարաններ ու հաւաքող կայքեր, Aksel-ով՝ թանգարաններ, գրավաճառներ եւ անգլերէն թարգմանութիւնը։ Տարբերութիւնը այնքան շօշափելի է, որ շարժանկարներու տուեալներու շտեմարանին մէջ ան ունի երկու առանձին անձնական էջ՝ իւրաքանչիւր ուղղագրութեան համար մէկ։ Երկու ձեւն ալ, Aksel Bakounts-ի հետ միասին, դրուած են այս էջին որոնման բառերուն մէջ։

Ասոնցմէ ոչ մէկը իր պաշտօնական անունն է։ Ան ծնած է Ալեքսանդր Ստեփանի Թեւոսեան անունով։ Թէ՛ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, թէ՛ Քոնկրէսի Գրադարանը այդ անունը կը յիշեն գրչանունին կողքին։ Անուանական ցանկերուն մէջ կը հանդիպի նաեւ աւանդական «Աղեքսանդր» ձեւը։

Հայկական աղբիւրներուն համաձայն՝ «Բակունց» գրչանունը կազմուած է գրողին հօր տոհմական մականունէն՝ Բեկունց։ «Ակսէլ»-ի մասին կը պատմեն, թէ պատանի տարիքին ան Պիէօրնսոնի «Նորապսակները» թատրերգութեան մէջ խաղցած էր Ակսէլի դերը, ընկերները սկսած էին զինք այդ անունով կանչել, եւ նոր անունը դուրս մղած էր Ալեքսանդրը։ Այս երկու բացատրութիւններէն ոչ մէկուն համար փաստաթուղթ չգտնուեցաւ, ուստի հոս անոնք կը ներկայացուին միայն այնքան, որքան աղբիւրները կը թոյլատրեն։

Գորիս, Զանգեզուր եւ Սիւնիք

Ծնաւ 1899-ի Յունիս 13-ին, նոր տոմարով՝ Յունիս 25-ին։ Երկու թուականները նոյն օրն են՝ հին եւ նոր տոմարով, եւ աղբիւրներու միջեւ տարակարծութիւն չկայ։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զայն կը գրէ սովետական ընդունուած ձեւով՝ 13(25).6.1899, եւ հարցը ատով կը փակուի։ Քանի մը շտեմարանի մէջ շրջող 1889 թուականը պարզապէս սխալ է։

Վարչական բաժանումը պէտք է տալ այն ատենուան անուններով։ 1899-ին Գորիսը Ռուսական Կայսրութեան Ելիզաւետպոլի նահանգին Զանգեզուրի գաւառին կեդրոնն էր։ Ժամանակի Պրոքհաուզ-Եֆրոն հանրագիտարանը կը գրէ, որ գաւառը հարաւ՝ դէպի Արաքս կ'իջնէ, որ պարսկական սահմանն էր․ գագաթները չորս հազար մեթրէն բարձր են, իսկ տնտեսութիւնը հացահատիկի, մետաքսի եւ անասնապահութեան վրայ հիմնուած է։ Վարչական կեդրոնը հոն կը կոչուի Գերիւսի գիւղ․ այս է Գորիսի պաշտօնական ռուսական անունը։ Զանգեզուրը երկրամասին պատմական անունն է։ Սիւնիքը թէ՛ աւելի հին անունն է, թէ՛ 1995-ին ստեղծուած արդի նահանգին անունը, որուն մէջ այսօր կ'իյնայ Գորիսը։ Եթէ այսօրուան նահանգը ետ տանինք 1899-ին, սխալ պատկեր պիտի տանք այն պետութեան, ուր ան ծնաւ։

Գորիսը ինքնին երկու բնակավայր է։ Հինը, զոր բնակիչները Կյորես կը կոչէին, Գորիսի գետին ժայռոտ ձախ ափին է եւ մասամբ փորուած է կոնաձեւ տուֆէ սիւներուն մէջ․ հոն կային բնակարաններ, ախոռներ եւ մթերանոցներ, որոնք գործածուեցան մինչեւ ԺԹ. դար։ Նոր քաղաքը անոր քով կառուցուեցաւ 1870-ականներէն սկսեալ, կանոնաւոր յատակագիծով, իբրեւ ռուսական գաւառական վարչութեան կեդրոն։ Այս երկուութիւնը կարեւոր է իր գործին համար, որովհետեւ իր գիրքերէն մէկուն բուն նիւթն է։

Աւելի լայն բնանկարը բարձր է, կտրտուած եւ անտառապատ։ Զայն կը ջրեն Որոտանը եւ անոր վտակները․ գիւղերը նստած են լանջերուն եւ կողմնակի ձորերուն մէջ, իսկ ճամբաները կը հետեւին ձորերուն եւ ուղիղ գիծով չեն երթար։ Տաթեւի վանքը կանգնած է նոյն Որոտանի ձորին վերի հարթակին, Գորիսէն ոչ հեռու։ Այս երկրին մէջ հեռաւորութիւնը կը չափուի անով, թէ գետինը որքա՛ն կը ներէ։ Անկէ ծնած մեկուսացումը իր պատմուածքներուն նկարագրած կեանքին առօրեայ պայմանն է, եւ ոչ թէ անոնց վրայ քսուած տրամադրութիւն։

Դպրոց, ճեմարան եւ Խարկով

Մինչեւ 1910 յաճախեց Գորիսի ծխական դպրոցը, իսկ 1910–1917-ին՝ Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը։ Ասիկա ժամանակին գլխաւոր հայկական ուսումնարանն էր, ուր, հանրագիտարանին բառերով, աշակերտեց ժամանակի նշանաւոր հայագէտներուն։ Մէկ մանրամասնութիւն պէտք է ճշգրիտ պահել․ ճեմարանը ունէր վեցամեայ դասարանական եւ եռամեայ լսարանական բաժիններ, եւ ան աւարտեց դասարանականը։ Հոգեւորականի պատրաստութիւն չստացաւ։

Պատերազմի տարիներէն ետք մտաւ Թիֆլիսի բազմարուեստանոցը։ Հայկական աղբիւրները կը յիշեն, որ մտաւ, բայց չեն յիշեր, որ աւարտեց։ Այս յօդուածը անոնց կը հետեւի եւ այդ բացը չի գոցեր։

1920–1923-ին Խարկովի մէջ երկրագործութիւն ուսաւ եւ աւարտեց։ Հաստատութիւնը 1921-էն կը կոչուէր Խարկովի երկրագործական հիմնարկ։ Ան Նոր-Աղեքսանդրիայի հիմնարկին յաջորդն է, որ 1914-ին փոխադրուած էր Խարկով։ Տոքուչաեւի անունը ստացաւ միայն 1946-ին, ուստի այդ ուշ անունը, որով երբեմն կը յիշուի իր ուսումը, ժամանակավրէպ է։ Ոչ մէկ աղբիւր գիտական աստիճան կը յիշէ, եւ հոս ալ այդպիսին չի հնարուիր։

Այս ժամանակագրութենէն բան մը կը բխի, որ դիւրաւ կը վրիպի ուշադրութենէն։ 1920-ի վերջը Հայաստանի խորհրդայնացման, 1921-ի Փետրուարեան ապստամբութեան եւ անոր յաջորդած Զանգեզուրի լեռնային դիմադրութեան օրերուն ան Խարկով էր՝ քանի մը երկիր հեռու։ Ասոնցմէ ոչ մէկուն մասնակցեցաւ, եւ ոչ մէկ աղբիւր զինք հոն կը դնէ։

1915-էն 1920

Այս տարիներուն տեղի ունեցան երեք տարբեր բաներ, որոնք յաճախ իրարու կը խառնուին։ 1915-ին եւ 1916-ին ան ուսուցիչ էր Զանգեզուրի Լոր գիւղին մէջ։ 1915-ին Շուշիի «Փայլակ» թերթին մէջ հրատարակեց ֆելիէտոն մը, ուր կը քննադատէր Գորիսի քաղաքագլուխը եւ գաւառական վարչութեան գործելակերպը։ Յաճախ կը կրկնուի, թէ ատոր համար բանտարկուեցաւ։ Այդ պնդումը սակայն կը հիմնուի իր աւելի ուշ գրած ինքնակենսագրութեան վրայ, որ թուական չի տար, եւ հոս չի հաստատուիր։

Ապա կը գան կռիւները։ 1917-ին եւ 1918-ին ծառայեց Կովկասեան ճակատին վրայ, բայց աղբիւրները համաձայն չեն, թէ ո՛ւր։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զինք 1918-ին կը դնէ կամաւորական խումբերու մէջ՝ Էրզրում, Կարս, Սարդարապատ։ Հայերէն Ուիքիփետիան կը գրէ, որ իբրեւ շարքային զինուոր մասնակցած է Աշքալէի, Իլիճայի, Արդահանի կռիւներուն եւ Սարդարապատի ճակատամարտին։ Անգլերէն պատումները երրորդ ցանկ մը կու տան։ Բոլոր աղբիւրները համաձայն են միայն մէկ կէտի վրայ՝ Սարդարապատ, 1918-ի Մայիսին։ Այս յօդուածը միայն ատիկա կը հաստատէ։ Երթուղիները կը ձգէ իրարու հակասող աղբիւրներուն եւ երեք անհամատեղելի ցանկերէն վստահ ճամբայ մը չի հիւսեր։

1918-ին եւ 1919-ին աշխատեցաւ իբրեւ թղթակից ու սրբագրիչ, դասաւանդեց Երեւանի որբերու ճեմարանին մէջ եւ «Ժողովուրդ» թերթին մէջ հրատարակեց պատերազմական ակնարկներ։ Համայնավար կուսակցութեան անդամ դարձաւ միայն 1930-ին, եւ այս ուշ թուականը արժէ նշել։ Ան սկիզբէն կուսակցական գրող չէր, եւ իր դէմ յետագայ ամբաստանութիւնները կը հիմնուէին աւելի կանուխ քաղաքական պատկանելութեան մը վրայ, ոչ թէ այս մէկուն։

Երկրագործը

Խարկովէն ետք մօտ տասը տարի իր մասնագիտութիւնը երկրագործութիւնն էր, եւ պաշտօնները անուանական չէին։ Աշխատեցաւ Երեւանի սերմնաբուծական կայանին մէջ, իսկ 1924–1926-ին Գորիսի մէջ Զանգեզուրի գաւառին գլխաւոր երկրագործն էր եւ հողաբաժինին վարիչը։ 1926-էն Երեւանի մէջ Հողի Ժողովրդային Կոմիսարիատին հողային վարչութեան պետին տեղակալն էր եւ այդ պաշտօնը վարեց մինչեւ 1930-ականներու սկիզբը։ 1927-ին եւ 1928-ին աշխատեցաւ «Մաճկալ» երկրագործական թերթին մէջ եւ մասնակցեցաւ Երեւանի անասնաբուծական-անասնաբուժական հիմնարկին կազմակերպման։ 1931-ին անցաւ «Նոր ուղի» հանդէսը, եւ անկէ ետք գրականութիւնը առաջին տեղը գրաւեց։

Ան գրեց նաեւ իբրեւ երկրագործ։ 1920-ականներուն Հողկոմիսարիատին համար նախաձեռնեց «Գյուղացու գրադարան» գրքաշարը եւ անոր համար գրեց կարճ գործնական էջեր, զորս ինք ագրոզրոյցներ կը կոչէր։ Յայտնի են երեք գրքոյկ՝ ոսպնուկի մասին 1926-ին, գետնախնձորի մշակութեան մասին 1926-ին եւ Խոտորջուրի քոմիւնին մասին 1927-ին։ Իր երկերու ակադեմական հրատարակութեան չորրորդ հատորը կը բաղկանայ երկրագործական յօդուածներէ, տեղեկագիրներէ եւ պաշտօնական թուղթերէ։

Թէ ասիկա ի՛նչ տուաւ իրեն, պէտք է ըսել զգուշութեամբ։ Ան երկար ու մասնագիտական ծանօթութիւն ձեռք բերաւ հարաւային Հայաստանի գիւղերուն հետ՝ տեղւոյն վրայ․ հողատիրութեան, մշակաբոյսերու, բերքատուութեան, անասնապահութեան, եղանակային աշխատանքի եւ տնային տնտեսութեան մասին։ Այդ շրջանի գրեթէ ոչ մէկ ուրիշ հայ գրող այդպիսի գիտութիւն ունէր։ 1923–1925-ին, արձակէն առաջ, մամուլին մէջ կը հրատարակէր «Մեր գյուղերում» եւ «Նամակներ գյուղից» ակնարկաշարերը։ Անոնց մէջ կը նկարագրէր զանգեզուրեան գիւղին տնտեսական վիճակը եւ, հանրագիտարանին ամփոփումով, հինին ու նորին բախումը մարդոց հոգեբանութեան մէջ։

Ասկէ չի հետեւիր, թէ երկրագործութիւնը կը բացատրէ իր արձակը, եւ ոչ մէկ աղբիւր այդպիսի կապ կը պնդէ։ Կարելի է աւելի նեղ ու աւելի օգտակար բան մը ըսել․ իր պատմուածքներուն գիւղերը այն վայրերն են, զորս ինք պաշտօնապէս ուսումնասիրած էր, եւ անոնց առարկայական մանրամասնութիւններուն ճշգրտութիւնը փաստագրուած հիմք ունի։

Ինչպէ՞ս դարձաւ արձակագիր

Սովորաբար կը գրեն, թէ ան գրել սկսաւ 1924-ին, բայց այս ամփոփումը ճշդումի կը կարօտի։ 1924-ի Դեկտեմբերին Թիֆլիսի «Մարտակոչ»-ին մէջ առաջին «Գավառական նամականի»-ով սկսածը հրապարակագրութիւն էր՝ գաւառական նամակներ, ակնարկներ եւ թղթակցութիւններ այն գիւղերէն, զորս ինք կը կառավարէր։ Անկէ առաջ կան միայն պատանեկան փորձեր, անոնց մէջ հեքիաթ մը, որ ըստ իրեն տպուած է 1911-ին, եւ զոր ինք իսկ մէկդի կը դնէ։

Արձակը կը սկսի 1926-ին, եւ կը սկսի թերթի մէջ։ Երկերու ժողովածուին բնագրագիտական ծանօթագրութիւնները առաջին հրատարակութիւնները ճշգրիտ կը թուագրեն․ «Միրհավ»-ը լոյս տեսաւ երեւանեան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթին մէջ 1926-ի Յունիս 6-ին, «Մթնաձոր»-ը՝ նոյն թերթին մէջ Նոյեմբեր 21-ին, «Ալպիական մանուշակ»-ը՝ 1927-ի Յունուար 1-ի եւ 4-ի թիւերուն մէջ։ Ան քսանեօթը տարեկան էր եւ նախորդ տարիներէն երկուքը անցուցած էր իբրեւ Զանգեզուրի գլխաւոր երկրագործ։

Գիրքը լոյս տեսաւ 1927-ին․ անդրանիկ ժողովածուն էր՝ «Մթնաձոր», տպուած Երեւան, տասնութ պատմուածքով։ Այս գիրքն էր, որ ստեղծեց իր համբաւը։ Անկէ ետք զինք կարդացին իբրեւ արձակագիր, եւ ոչ իբրեւ գրող երկրագործ մը։ Կենդանութեան օրով լոյս տեսան եւս երեք ժողովածու՝ «Սպիտակ ձին» 1929-ին, «Սեւ ցելերի սերմնացանը» 1933-ին եւ «Անձրեւը» 1935-ին, ինչպէս նաեւ «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը 1927-ին։

Պատմուածքը՝ ինչպէս ինք կառուցեց զայն

Հայ քննադատութիւնը զինք կը բնութագրէ սպասելի բառերով։ Սուրէն Աղաբաբեան, որ գրեց թէ՛ իր մասին սովետական հիմնական մենագրութիւնը, թէ՛ հանրագիտարանային յօդուածը, կ'եզրակացնէ, թէ Բակունց սովետական գրականութիւնը հարստացուց պատմուածքի եւ վիպակի դասական նմոյշներով՝ ազգային-գեղարուեստական մտածողութիւն արտայայտող ոճով։ Ասիկա Աղաբաբեանի դատողութիւնն է, եւ հոս կը բերուի իբրեւ իրը, ոչ թէ իբրեւ փաստ գրողին մասին։

Արհեստին նկարագրութիւնը աւելի հետաքրքրական է, քան գովեստը։ Իր պատմուածքները կը կառուցուին սահմանային կացութեան մը կուտակումով։ Դրուագները իրարու կը յաջորդեն, եւ իւրաքանչիւրը կեդրոնական կերպարը քիչ մըն ալ կը սեղմէ, մինչեւ որ վերջին բախումը ամբողջը կը հասցնէ իր ամենասուր եզրին․ «Մթնաձոր»-ի վերջաւորութեան որսորդը դէմ յանդիման կ'ելլէ արջին։ Տագնապը, երբ գայ, կը գրուի կարճ նախադասութիւններով եւ խիտ բեկորներով։ Արդիւնքը խտացում է, եւ ոչ թէ գագաթնակէտ։

Իր մօտ վերյուշը կառուցուածքի սկզբունք է, քնարական զարդ չէ։ Ամենէն ծանօթ պատմուածքներէն քանի մը հատը կը դառնան պատմողի մը շուրջ, որ կը վերադառնայ յիշողութեան մը՝ «Միրհավ», «Բրուտի տղան», «Նամակ ռուսաց թագավորին»։ Հայ գրականագիտութիւնը մասնաւորապէս առարկած է, որ այդ յիշողութիւնը պարզ մթնոլորտ նկատուի․ «Միրհավ»-ի մէջ ծերունիին յիշողութիւնը պատմուածքին կառոյցն է, եւ ոչ անոր վրայ նետուած տրամադրութիւն։

Ան կը սկսի նաեւ դիմանկարէն։ Պատմուածքը յաճախ կը հաւաքուի ուշադրութեամբ դիտուած մէկ կերպարի շուրջ եւ անկէ կ'ընդարձակուի դէպի շրջապատը։ Հայ գրականագիտութեան համաձայն՝ կերպարները ընդհանրապէս կեանքէն առնուած են, իրական նախատիպեր ունին եւ հնարուած չեն։ Իր վերջաւորութիւնները սովորաբար լուծում չեն տար։ «Մթնաձոր»-ը կը փակուի անով, որ գիւղացիները չէին գիտեր՝ ծեր որսորդը, տեղին անունը լսելով, կը զայրանա՞ր թէ կը ժպտէր․ վերջին շարժումը դիտմամբ կը մնայ անմեկնելի։

Ի՞նչ կ'ընէ բնանկարը

Իր բնանկարներուն մասին հայ քննադատութեան ամէնէն օգտակար դիտողութիւնը այն է, որ անոնք նկարագրութիւններ չեն։ Ձեւակերպումներէն մէկուն համաձայն՝ Բակունցի մօտ բնութիւնը չի նկարագրուիր․ պատմող-ասացողը զայն պատմուածքին մէջ կը մտցնէ իբրեւ հոգեբանական շարժումի երկխօսական նուազագոյն։ Ան կը մտնէ հոն, ուր հոգեվիճակը պէտք է փոխուի, եւ կ'ընէ այն գործը, որ ուրիշ գրողի մը մօտ պիտի ընէր ներքին մենախօսութիւնը։

Ձորը, ճամբան եւ աւերակը ճակատագրի պատկերներ են, տեղանքի պատկերներ չեն։ «Ծիրանի փողը»-ի մէջ բերդ տանող ճամբան մեկնաբանուած է իբրեւ ամբողջ ժողովուրդի մը ճամբան, եւ ոչ մէկ մարդու։ Ծիրանափայտ փողն ու անոր նուագողը կը կազմեն զոյգ խորհրդանիշ մը․ մէկ կողմը հոգիին կորսուած հայրենիքն է, միւսը՝ պայքարի ճամբան։ Երկիրը բարձր է, փակ եւ դժուարանցանելի, եւ պատումները կը ժառանգեն այդ ձեւը։

«Մթնաձոր»-ի պատմուածքներուն մէջ բնանկարը մարդկային անցեալէն ալ աւելի հեռուն կը տարուի։ Քննադատական ընթերցումներէն մէկը կեդրոն կը դարձնէ այն տողը, թէ Մթնաձորը կարծես մոռցուած անկիւն մըն էր այն օրերէն, երբ դեռ մարդ չկար, եւ բրածոյ հրէշը հոն իրեն այնքան ազատ կը զգար, որքան այսօր արջը։ Ասիկա տեղ մըն է, որ ներկային մէջ կը պահէ նախամարդկային ժամանակը, եւ պատմուածքները աստիճանաբար զայն կը բերեն դէպի շօշափելին ու հոգեբանականը։

Այս ամէնը բնանկարչութիւն չէ, եւ պէտք չէ կարդալ իբրեւ բնութեան հիացում։ Այս պատմուածքներուն մէջ լեռները այն վայրերն են, ուր մարդիկ կ'աշխատին ու կը մաշին։ Անոնց գեղեցկութիւնը կրկին ու կրկին կը ներկայացուի իբրեւ դիտողը մոլորեցնող բան։ Բակունց այս միտքը ուղղակի կ'արտայայտէ իր ամենածանօթ պատմուածքին մէջ, եւ այդ՝ այցելուներուն հաշուոյն։

Գիւղը՝ առանց կարօտախտի

Բակունցի պարագային գայթակղիչ է զինք դասել հայ գիւղը սիրող գրողներու շարքին։ Իր արձակը այդ ընթերցումը կը մերժէ աւելի սուր, քան որեւէ մեկնաբանութիւն։ «Ալպիական մանուշակ»-ին մէջ հնագէտ մը եւ նկարիչ մը կու գան աւերակ բերդի մը տակ ինկած գիւղ։ Հնագէտը կը գտնէ իշխանին տապանը եւ ուրիշ բան չի տեսներ, նկարիչը կը նկարէ ծաղիկներն ու պատերը, եւ ոչ մէկը կը նշմարէ մարդիկը։ Հայ գրականագիտութիւնը այս երկուքը կը բնութագրէ իբրեւ աշխարհին «բզէզի աչքերով» նայողներ․ անոնք կու գան, կը տեսնեն անցեալի կամ ներկայի գեղեցիկը եւ կը մեկնին, իսկ կեանքին բուն էութիւնը կը վրիպի իրենց ուշադրութենէն։ Գեղագիտացող օտար դիտողը իր գործին մէջ թիրախ է, եւ ոչ թէ հեղինակին դիրքը։

Պատմուածքներուն մէջ իրապէս կայ աշխատանք, աստիճանակարգ եւ սահմանափակում։ Կեանքը կը պտըտի եղանակներուն հետ, մինչեւ որ շարժումը կը դառնայ մեքենական եւ ամէն ինչ կը կրկնուի։ Մարդոց միջեւ զգացումը յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ բացակայ, եւ ոչ իբրեւ զսպուած։ Ընկերային դիրքը կ'երեւի խօսքին մէջ․ «Կյորես»-ի լեզուաբանական ուսումնասիրութիւն մը ցոյց կու տայ, որ դարձուածքները կը բնութագրեն իւրաքանչիւր խօսողին հոգեբանութիւնն ու ընկերային դիրքը։ Կիները կախեալ դիրքերու մէջ են․ ուրիշներ անոնց փոխարէն ամուսնութիւն կը կնքեն, ուրիշներ կը խզեն անոնց կապերը, իսկ ուսուցչուհի մը կ'արթնցնէ ցանկութիւն մը, որ մերժելու ոյժ չունի։

Հայ քննադատութիւնը համաձայն չէ, թէ ո՛ւր են իր համակրանքները, եւ այդ տարակարծութիւնը աւելի արժէ արձանագրել, քան լուծել։ Աղաբաբեան առանձնացուց գիւղական «ըմբոստները»՝ Հապուտը, Անտոն, Սեթը, իբրեւ իր իտէալին կրողները։ Աւելի նոր ընթերցում մը հակառակը կը պնդէ․ իր իսկական կեդրոնը ըմբոստները չեն, որոնց կեանքը ժամանակը կը կործանէ, այլ անոնք, որ կը դիմանան՝ բրուտը, մայրը, Պատին։

Արդիականացումը այս աշխարհ կը մտնէ իբրեւ վարչութիւն եւ իբրեւ դրսէն եկողներ՝ պաշտօնեաներ, հաշուառումներ, ծրագիրներ, գործիքներով օտարներ։ Հեղինակը ինք գաւառին գլխաւոր երկրագործն էր, եւ սակայն իր արձակը բնաւ չի շողոքորթեր այն մասնագիտական հայեացքը, զոր իրմէ կը սպասուէր պաշտպանել։

Արձակը ինքնին

Հայ քննադատութիւնը իր արձակը սովորաբար քնարական կը կոչէ, եւ այս բառը կրկնելու տեղ պէտք է ճշդել։ Ան կը վերաբերի գրութեան խտութեան՝ հնչիւնային կառոյցին, խնայողութեան եւ այն բանին, որ պատկերը հոգեվիճակ կը կրէ։ Բառը չ'ակնարկեր, թէ ան քերթող էր։ Քերթող չէր․ գրականութեան մէջ իր տեղը ամբողջովին արձակին վրայ կը հիմնուի։

Զսպուածութիւնը մնայուն է։ Գրականագիտութիւնը կը նկարագրէ, թէ ան ինչպէս «լուռ», անշեղ ցաւով նիւթը կը հասցնէ իր վախճանին․ կերպարին ողբերգութիւնը կը փոխանցէ կերպարին միջոցով, եւ ոչ իր սեփական ձայնով։ Շատ քիչ բան կ'ըսէ եւ շատ բան կը պահէ, եւ գրութեան լարուածութիւնը կու գայ չըսուածէն։

Տեսողական եղանակը իւրայատուկ է։ Դէմքը առաջին երեւումին չի տրուիր․ ան կտոր-կտոր կը բաշխուի ամբողջ պատումին մէջ, եւ ընթերցողը ինք զայն կը հաւաքէ։ Պահպանուած սեւագիրները ցոյց կու տան, որ ան առանձին բայեր կը փոխէր՝ հնչիւնի եւ ճշգրտութեան համար։ Երկխօսութիւնը կը գործածէ անհաւասարաչափ եւ դիտմամբ։ Երբեմն զայն ամբողջովին կը զլանայ, որովհետեւ նոյն առօրեան ապրողները խօսելու պէտք չունին, իսկ երբեմն, ինչպէս «Կյորես»-ի մէջ, երկխօսութիւնը դարձուածքներով խիտ է։

Իր հիւսուածքին լաւագոյն նկարագրութիւնը քննադատի մը գրչէն չէ։ Աւետիք Իսահակեան գրեց, թէ այս պատմուածքները այնքան նուրբ հիւսուած են, որ անցեալն ու ներկան իրարու մէջ կը հալին, յուշը կը դառնայ ներկայ, իսկ իրական ներկան՝ երազ։

«Մթնաձոր»․ մէկ բառ, չորս տարբեր բան

«Մթնաձոր»-ը իր անունին հետ ամէնէն շատ կապուող վերնագիրն է, բայց մէկ բան չի նշանակեր։ Առնուազն չորս բան կը նշանակէ, եւ հայկական ու անգլերէն աղբիւրները զանոնք սովորաբար իրարու կը խառնեն։

Առաջինը պատմուածք մըն է, որ տպուեցաւ երեւանեան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթին մէջ 1926-ի Նոյեմբեր 21-ին։ Երկրորդը իր անդրանիկ ժողովածուն է, լոյս տեսած Երեւան 1927-ին․ անոր տասնութ պատմուածքներէն առաջինը հէնց այդ պատմուածքն է։ Երրորդը իրական տեղանուն է՝ կազմուած մութ եւ ձոր բառերէն։ Այդ անունը կը կրեն Սիւնիքի լքուած գիւղ մը եւ իրարու հետ կապ չունեցող քանի մը հայկական գետ ու առու։ Գիւղը բնակուած էր մինչեւ Առաջին Աշխարհամարտը, երբ բնակիչները փոխադրուեցան Շիկահող։ Չորրորդը նոյն ժողովածուին առանձին պատմուածք մըն է՝ «Մթնաձորի «չարքը»», որ ո՛չ առաջին պատմուածքն է, ո՛չ ալ ժողովածուն։

Այս զանազանումը գործնական հետեւանքներ ունի։ Երբ կը գրեն, թէ «Մթնաձոր»-ը հրատարակուեցաւ 1927-ին, ատիկա ճիշդ է գիրքին համար եւ սխալ՝ պատմուածքին համար։ Այս յօդուածը զանոնք իրարմէ կը զատէ, եւ այս արխիւին մէջ «Մթնաձոր»-ի մասին ապագայ որեւէ յօդուած պիտի ըսէ, թէ չորսէն ո՛րուն մասին է։

Անգլերէնի մէջ ժողովածուն հաստատուն վերնագիր ունի, միւս երեքը՝ ոչ։ The Dark Valley-ն Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութեան վերնագիրն է․ ան 1927-ի ամբողջական ժողովածուն է, լոյս տեսած Լոնտոն 2009-ին՝ Վիքթորիա Ռոուի յառաջաբանով։ Բակունցի միակ ամբողջական գիրքն է անգլերէնով, եւ այդ արտայայտութիւնը կը շրջի միայն անոր շնորհիւ։ Պատմուածքին եւ տեղանունին համար անգլերէն գրականութիւնը սովորաբար կը գրէ Mtnadzor՝ առանց թարգմանելու։ Dark Gorge-ը տեղանունին ճիշդ բացատրութիւնն է, բայց իբրեւ վերնագիր վկայուած չէ, իսկ The Dark Ravine-ը բնաւ վկայուած չէ։

«Ալպիական մանուշակ»

«Ալպիական մանուշակ»-ը պատմուածք է, ոչ թէ վիպակ։ Գրուած է 1925-ին եւ առաջին անգամ տպուած «Խորհրդային Հայաստան»-ի երկու թիւերուն մէջ՝ 1927-ի Յունուար 1-ին եւ 4-ին։ Այսինքն՝ լոյս տեսած է այն ժողովածուէն առաջ, որուն հետ սովորաբար կը կապուի, եւ որուն մէջ մտաւ նոյն տարին։ 1933-ին Բակունց զայն էապէս վերամշակեց «Սեւ ցելերի սերմնացանը» ժողովածուին համար, ուստի երբեմն կը վերագրուի այդ գիրքին։

Պատմուածքը գրեթէ նիւթ չունի, եւ հայ գրականագիտութիւնը ատիկա դիտաւորեալ կառոյց կը նկատէ․ պատմուածքին ծանրութիւնը ենթաբնագիրին վրայ է։ Քաղաքէն երկու այցելու՝ հնագէտ մը եւ նկարիչ մը, կու գան միջնադարեան բերդի մը աւերակներուն տակ ինկած գիւղ մը։ Հնագէտը կը բանայ իշխանին տապանը, նկարիչը կը նկարէ պատերն ու անոնց վրայ բուսած ալպիական մանուշակները։ Իրենց քովի մարդկային կացութիւնը՝ աղքատութիւնը եւ կնոջ մը դէմ գործուած յանկարծական բռնութիւնը, ամբողջովին կը վրիպի երկուքէն ալ։ Պատմուածքը կ'աւարտի, առանց որ անոնցմէ որեւէ մէկը հասկնայ, թէ ինչի՛ մէջ կը գտնուէին։

Ծաղիկը իրապէս խորհրդանիշ է, եւ այդ խորհրդանիշը Բակունցինն է, յետագային պարտադրուած չէ։ Ան այն բանն է, զոր երկու այցելուներն ալ սխալ կը կարդան։ Ծաղկափոշիով ծածկուած բզէզին կրկնուող պատկերն ալ բնագրին մէջ է․ բզէզին մանուշակը ճօճք կը թուի, իսկ աշխարհը՝ ծիրանի պարտէզ։ Արխիւային վկայութեամբ հնագէտը նոյնացուած է Բակունցի իրական բարեկամին՝ հնագէտ Մորուս Հասրաթեանի հետ, որուն հետ ան այցելած էր բերդը։

Ընթերցման երկու շերտ աւելի ուշ են եւ պէտք է իբրեւ այդպիսին նշուին։ Պատմուածքը նուիրուած է Արփենիկ Չարենցի՝ Եղիշէ Չարենցի առաջին կնոջ յիշատակին։ Ան մեռաւ 1927-ի Յունուար 2-ին, երկու հրատարակութիւններուն միջեւ, եւ նուիրումը աւելցաւ 1933-ի վերամշակման ատեն․ առաջին տպագրութեան մէջ չկար։ Պատմուածքը իբրեւ ծածկագրուած ինքնանկար կամ զտումներու կանխազգացում կարդալը ամբողջովին յետմահու ընթերցում է։ Անգլերէնի մէջ ան կը կոչուի The Alpine Violet։

«Կյորես» եւ երկու անուն կրող քաղաքը

«Կյորես» վերնագիրը այն անունն է, որով գորիսեցիները կը կոչէին իրենց քաղաքը, իսկ գործին նիւթը երկու անուններուն տարբերութիւնն է։ Հին Կյորեսը՝ ձախ ափի ժայռափոր թաղամասը, կը հակադրուի ռուսական վարչութեան նոր ու կանոնաւոր յատակագծով Գորիսին՝ սովորութիւններով, մտածելակերպով, կեանքէն ակնկալիքներով եւ խօսքով։ Բնաբանը Կիկերոնի խօսքին վերամշակումն է՝ «Օ՜ Զանգեզուր, օ՜ Կյորես»։

Գրուեցաւ Գորիս, 1935-ի ամրան, եւ առաջին անգամ տպուեցաւ 1936-ին՝ «Եղբայրության ընկուզենիները» գրքոյկին մէջ։ Հանրագիտարանին յիշած 1935 թուականը գրութեան տարին է․ այն աղբիւրները, որոնք զայն հրատարակութեան տարի կը նկատեն, երկուքը իրարու խառնած են։ Սկզբնական վերնագիրն էր «Գորիս եւ Կյորես», որ ետքը կրճատուեցաւ։

Հայ գրականագիտութեան մէջ իրապէս լուծուած չէ, թէ գործը ո՛ր սեռին կը պատկանի։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զայն երգիծական վիպակ կը կոչէ, հայերէն Ուիքիփետիան՝ վէպ։ Ըստ էութեան ան ամէնէն մօտ է քաղաքի մը երգիծական տարեգրութեան․ թաղամասերու, շուկայի տեսարաններու եւ դիմանկարներու շարք մըն է, եւ ոչ թէ նիւթով պատում։ Հաւաքուած է տարեց բնակիչներու հետ զրոյցներէ, տեղական պատմութիւններէ եւ մականուններէ, եւ գրականագէտները հաստատած են, որ անոր գրեթէ բոլոր կերպարներն ու տեղագրութիւնը իրական են։ Այս յօդուածը զայն կը նկարագրէ իբրեւ երգիծական վիպակ եւ տարեգրութիւն եւ կ'արձանագրէ տարակարծութիւնը՝ առանց լռելեայն կողմ ընտրելու։

Անգլերէն թարգմանութիւն եւ հաստատուն անգլերէն վերնագիր չկայ․ Kyores-ը այն ձեւն է, որով քաղաքին քաղաքապետարանը ինք կը գրէ անունը։ Քանի որ գործն ու տեղը նոյն անունը կը կրեն, այս յօդուածը հոս ոչ մէկ բնակավայրի յօդուածի չի կապուիր․ վերնագիրներու նմանութիւնը ինքնին առնչութիւն չէ։

Դարակին մնացեալը

«Միրհավ»-ը տպուեցաւ 1926-ի Յունիս 6-ին եւ 1927-ի ժողովածուին մէջ վեցերորդն է։ Ամենէն շատ ընտրանիներու մէջ զետեղուած գործերէն է․ ծերունի մը կը յիշէ սէր մը, զոր խզեցին ուրիշներու որոշումները։ Վերնագիրը թռչունի անուն է՝ փասիան, իր իսկ բառերով՝ մթին անտառներու ոսկեփետուր թռչունը։ Բառը չկայ ո՛չ հայերէնի ընդհանուր բառարաններուն, ո՛չ ալ բարբառային բառարաններուն մէջ, եւ ըստ էութեան ծանօթ է միայն այս պատմուածքէն։ Լեզուաբան Հրաչ Մարտիրոսեան զայն կը բխեցնէ «մայրի»՝ անտառ, եւ «հաւ» բառերէն։ Անգլերէնը անոր համար հաստատուն վերնագիր չունի, իսկ 2009-ի թարգմանութեան մէջ ան կը կոչուի The Pheasant։

Կանոնաւորաբար կը յիշուին եւս երկու պատմուածք՝ «Լառ-Մարգար»-ը, 1927-ի ժողովածուին տասնվեցերորդը, եւ «Սպիտակ ձին»-ը, որ թէ՛ պատմուածք է, թէ՛ առանձին հրատարակուած գիրքի մը վերնագիր։ 1927-ի «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը կը կեդրոնանայ ազգային ռոմանթիզմի պատրանքներուն վրայ։ 1934-ին թարգմանեց Կոկոլի «Տարաս Պուլպա»-ն, իսկ 1935-ին Վարդան Այգեկցիի քառասուն առակ գրաբարէ աշխարհաբարի փոխադրեց։

Գրեց նաեւ շարժանկարի համար եւ ղեկավարեց սենարներու բաժին մը։ Փաստագրուած են իր երեք սենարները՝ «Սեւ թեւի տակ», Արագածի վրայ կատարուող ողբերգութիւն մը՝ «Ալագեազ» աշխատանքային խորագրով, եւ «Զանգեզուր»-ը, որուն վրայ կ'աշխատէր Մոսկուա՝ ձերբակալութենէն առաջ վերջին ամիսներուն։ Մանկական ժապաւէնի մը «Կարինե» սենարը կորսուեցաւ 1936-ի Օգոստոսէն ետք։

Երկու մեծ գործ անաւարտ մնաց, եւ պատճառները տարբեր են։ «Խաչատուր Աբովյան» վէպէն պահպանուած են միայն տասը հատուած։ Հայ գիւղին նուիրուած «Կարմրաքար» դիւցազներգութիւնը Բակունց ինք անաւարտ կը կոչէ արդէն 1932-ի իր ինքնակենսագրութեան մէջ․ ուրեմն անաւարտ էր ձերբակալութենէն առաջ, եւ պէտք չէ զայն ձերբակալութեան վերագրել։ Ասկէ անդին այս արխիւը ձեռագիրներու ոչնչացման մանրամասն ու փաստագրուած վկայութիւն չգտաւ եւ այդպիսի բան չի պնդեր։ Ստոյգ է միայն, որ իր անտիպ գործերուն մեծ մասը իրմէ ետք չպահպանուեցաւ։

Բակունց եւ Չարենց

Բակունցի եւ Եղիշէ Չարենցի յարաբերութիւնը անսովոր մանրամասնութեամբ փաստագրուած է, եւ ան նոյն տարին մեռած երկու գրողներու պարզ զուգադիպութիւն մը չէ։ Անոնք ծանօթացան 1926-ի Մարտին, երբ Չարենց ուշադրութիւն դարձուց Բակունցի գիւղական ակնարկներուն։ Ապա Բակունց մտաւ Չարենցի ղեկավարած «Նոյեմբեր» գրական խմբակցութեան մէջ, եւ իր աւելի ուշ վկայութեամբ՝ երկուքը փաստօրէն միասին կը ղեկավարէին զայն։

Հետքերը երկու կողմէն ալ կան։ Բակունց «Ալպիական մանուշակ»-ը նուիրեց Չարենցի առաջին կնոջ յիշատակին։ Չարենց իրեն ուղղեց առնուազն երեք քերթուած․ 1927-ին, «Մթնաձոր»-ը կարդալէ ետք, քառեակ մը, ուր կը զգուշացնէ, որ իր պայծառ ուղին անդարձ չկորսուի այդ մութ ձորին մէջ․ 1929-ի Հոկտեմբեր 16-ին Լենինկրատէն չափածոյ նամակ մը, որ կը սկսի՝ ըսելով, թէ զինք չէ մոռցած․ եւ երրորդ մը՝ 1936-ի Հոկտեմբերին, երբ Բակունց արդէն բանտն էր։ Անոնք նոյն յանձնախումբերուն անդամ էին եւ նոյն հրատարակութիւններուն վրայ կ'աշխատէին։

Անոնք նաեւ իրարմէ հեռացան, եւ ատիկա ալ պատմութեան մաս է, ոչ թէ անոր անհարմար կէտը։ Մօտաւորապէս 1933-էն ճամբաները բաժնուեցան՝ չտպուած երգիծանքի մը քննադատութեան, գրական լեզուի հարցերուն եւ 1934-ի մոսկովեան գրողներու համագումարին բռնելիք դիրքին պատճառով։ 1936-ին եւ 1937-ին երկուքն ալ գրաւոր կերպով կը հեռանային իրարմէ, որովհետեւ կապը վտանգաւոր էր։ ՆԳԺԿ-ի կազմած նոյն գործին մէջ երկուքն ալ անուանուեցան իբրեւ ազգայնական գրողներու կազմակերպութեան անդամներ, եւ երկուքն ալ մեռած էին մինչեւ 1937-ի վերջը։

Ասիկա փաստերով հաստատուած կապ է, եւ ատոր համար է, որ այս յօդուածը կը յղէ Չարենցի յօդուածին, մինչդեռ այս բաժինին քանի մը ուրիշ անուններու չի յղեր։

Այն լեզուն, որով գրեց

Ան գրեց գրական արեւելահայերէնով։ Հանրագիտարանին գնահատմամբ՝ իր լեզուն հայ գրական լեզուին բարձրագոյն որակն է։ Պէտք է սկսիլ այս գնահատականէն, որովհետեւ հակառակ պնդումը՝ թէ բարբառով գրեց, տարածուած է, յարմար եւ սխալ։

Փաստերը յստակ են։ «Կյորես»-ի դարձուածքները Գորիսի կենդանի խօսքին հետ համեմատող ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուաւ, որ իր դարձուածաբանութիւնը իրապէս կու գայ տեղական բարբառէն։ Սակայն անոր մէկ մասը դրուած է կերպարներուն բերանը, իսկ միւսը՝ հեղինակային խօսքին մէջ, գրական տարբերակով։ Ժողովրդական խօսքը վերաձեւուած է եւ գրական տեսք ստացած, ոչ թէ պարզապէս արտագրուած։ Ուսումնասիրութեան բուն նիւթը հէնց այդ գրականացման միտումն է։ Ընդգծուած բարբառը կը գործածուի հոն, ուր կերպարը կը բնութագրուի, եւ միշտ Սիւնիքի բարբառը չէ․ «Ծիրանի փողը»-ի մէջ սասունցի գաղթականը արեւմտեան հնչերանգով կը խօսի։

Ան այս դիրքը պաշտպանեց իբրեւ սկզբունք։ 1934-ի Օգոստոսին, Հայաստանի գրողներու միութեան առաջին համագումարին, ան պնդեց, որ միասնական գրական լեզուն պէտք է հիմնուի ժողովրդական լեզուին վրայ, որ բարբառները անոր հարստացման բնական ու առողջ ճամբան են, եւ որ առանց բարբառային արտայայտութեան գրական ոճ ստեղծելը դժուար է, նոյնիսկ անկարելի։ Գրաբարը տեղին կը նկատէր պետականութեան, իմաստասիրութեան եւ ռազմական բառապաշարին համար, բայց վնասակար՝ բնութեան նկարագրութեան համար։ Այս հարցին մէջ ան կանգնեցաւ Յովհաննէս Թումանեանի քով եւ Չարենցի դէմ, որ գաւառական բառերուն եւ գրական լեզուին միաձուլումը պատմականօրէն մահուան դատապարտուած կոչած էր։

Ուրեմն՝ հարաւի ժողովրդական խօսքէն առնուած եւ ընդհանրապէս գրական մակարդակի բարձրացուած բառապաշար, դարձուածքներ ու խօսքի կշռոյթ, բայց ոչ բարբառով գրականութիւն։ Իր արձակը իբրեւ արհեստական, գռեհիկ գաւառաբարբառ նկարագրող միակ ժամանակակից վկայութիւնը 1936-ի քաղաքական մատնագրութիւն մըն է։ Հոս ան կը բերուի իբրեւ ամբաստանութիւն, եւ ոչ թէ իբրեւ բնութագրում։

1930-ականներու գրական քաղաքականութիւնը

Իր դէմ արշաւը հաստատութիւններու կողմէ կը վարուէր եւ ունէր որոշակի բառապաշար։ Արժէ զայն ճշգրիտ ներկայացնել, եւ ոչ իբրեւ ընդհանուր դժգոհութեան մթնոլորտ։ «Նոյեմբեր» խմբակցութեան վրայ յարձակեցան իբրեւ սպեցիֆիկեան ուղղուածութեան ազգայնական կազմակերպութեան։ Ամբաստանութիւնն այն էր, որ խմբակցութիւնը կ'ուրանայ Հայաստանի մէջ բանուորական գրականութիւն ստեղծելու անհրաժեշտութիւնն ու կարելիութիւնը եւ հայ սովետական գրականութիւնը կը հակադրէ ռուսականին։ Իր շրջանակին համար գործածուած ամբաստանական արտայայտութիւնն էր «Բակունցի խմբակ»-ը․ «բակունցականութիւն» եզրին համար վկայութիւն չկայ։

Գրական ամբաստանութիւնները սկսան 1933-ին «Ծիրանի փողը» պատմուածքին առիթով, որ ընկալուեցաւ իբրեւ ազգայնամոլութիւն եւ անցեալին իտէալականացում։ Յաճախ կրկնուող երկրորդ ամբաստանութիւնը հնարանք չէր․ ան կը հիմնուէր իրական կենսագրական փաստի վրայ։ Բակունց 1915-էն Դաշնակցութեան անդամ էր եւ գործօն մնաց մինչեւ 1919, իսկ 1923-ին նախագահեց այն համագումարը, ուր նախկին անդամները պաշտօնապէս լուծարեցին կուսակցութեան կազմակերպութիւնը Հայաստանի մէջ։ Հարցաքննութեան ատեն ան ուրացաւ իր անդամակցութիւնը։

Ամենէն շատ մէջբերուող յարձակումը յստակ կ'ըսէ, թէ ի՛նչ կ'ուզէին իրմէ։ 1936-ի Օգոստոսին «Գրական թերթ»-ին մէջ գրող Նայիրի Զարեան կը գանգատէր, թէ Բակունց չի տեսներ հաւաքական տնտեսութիւնը, չի նշմարեր թրաքթորին հետքը ճամբուն վրայ եւ չի լսեր համայնական դաշտերուն մէջ աշխատողներուն՝ Լենինին ու Ստալինին նուիրուած երգերը։ Այս գանգատը գրականութեան մասին վկայութիւն է․ հաւաքականացումը մեծ մասամբ բացակայ է իր արձակէն, եւ հէնց այդ բացակայութիւնն էր, որ իրեն կը մեղադրէին։ Այս արխիւը չգտաւ գրականագիտական աշխատութիւն մը, որ պնդէր, թէ իր պատմուածքները ինքնին կողմ կամ դէմ են հաւաքականացման, եւ այդպիսի ընթերցում չի հնարեր։

1936-ին դէպքերը արագ զարգացան։ Հայաստանի գրողներու միութիւնը զինք դատապարտեց Յունիսի եւ Յուլիսի նիստերուն։ Զինք հովանաւորող կուսակցական ղեկավարը՝ Աղասի Խանջեան, Յուլիսին սպաննուեցաւ Թիֆլիսի մէջ։ Օգոստոսին հետեւեցաւ մամուլի արշաւը, որ զինք առաջինը դրաւ ազգայնամոլութեան այսպէս կոչուած բնորոշ արտայայտիչներուն շարքին։

1936, 1937 եւ 1955

Ձերբակալուեցաւ Երեւան, 1936-ի Օգոստոս 9-ին։ Քննչական գործը՝ թիւ 4131, ութ հատոր է եւ կը պարունակէ 384 փաստաթուղթ։ Ան մասամբ բացուեցաւ 1990-ականներուն եւ այդ ատենէն ի վեր հրատարակուած ու ուսումնասիրուած է։ Ահա թէ ինչու ժամանակագրութիւնը կարելի է տալ ճշգրիտ, եւ ոչ մօտաւոր։

Ամբաստանագիրը կը նկարագրէր հակայեղափոխական, թրոցկիստական եւ ազգայնական կազմակերպութիւն մը։ Թրոցկիստական բաղադրիչը բանաձեւին մաս է եւ 1936-ի համար պատմականօրէն նշանակալից է։ 1937-ի Յուլիս 7-ին ԽՍՀՄ Գերագոյն Դատարանի Ռազմական Կոլեկիային այցելու նիստը, փակ դռներու ետեւ, զինք մահուան դատապարտեց։ Գնդակահարուեցաւ Երեւան, 1937-ի Յուլիս 8-ին, երեսունութ տարեկանին։ Մահապատիժին մասին հոս աւելին չի գրուիր․ շրջող մանրամասնութիւնները կը հիմնուին առանձին վկայութիւններու վրայ, եւ զանոնք փոխանցող աղբիւրներն ալ ատիկա կը նշեն։

1937-ին ընտանիքին ըսին, թէ ան աքսորուած է։ Յետագայ տարիներուն ընտանիքին կեղծ տեղեկութիւններ տրուեցան իր մահուան մասին։ Իր կինը ձերբակալուեցաւ 1937-ի Սեպտեմբերին եւ ութ տարիով աքսորուեցաւ։

Անկէ ետք տեղի ունեցան երեք տարբեր բաներ՝ երեք տարբեր թուականներով, եւ զանոնք սովորաբար իրարու կը խառնեն։ Իրաւական արդարացումը եկաւ 1955-ի Մարտ 2-ին․ դատավճիռը չեղեալ յայտարարուեցաւ յանցակազմի բացակայութեան պատճառով, եւ գործը փակուեցաւ։ Այս առիթով երբեմն յիշուող 1964 թուականը իր երկերու երկհատորեակին տարին է, ոչ թէ արդարացման։ Վերահրատարակութիւնը սկսաւ արդարացման տարին՝ 1955-ին, իր երկերու հատորով մը, եւ գիտական ձեւի հասաւ 1970-ականներէն սկսեալ՝ Գիտութիւններու Ակադեմիային քառահատորեակով։ Հանրային յիշատակումը եկաւ աւելի ուշ․ Գորիսի տուն-թանգարանը հիմնուեցաւ 1968-ին եւ պաշտօնապէս բացուեցաւ 1970-ի Սեպտեմբեր 17-ին։ Սփիւռքը այս բոլորէն առաջ անցած էր․ իր պատմուածքները տպուեցան Փարիզ 1938-ին՝ մահէն մէկ տարի ետք։

Ի՞նչ դարձաւ գրութիւնը

Այսօր ան հայ դասական գրականութեան եւ դպրոցական ծրագրին հաստատուն մասն է․ աւագ դպրոցի հայ գրականութեան դասընթացքը իր գործերուն ութ դասաժամ կը յատկացնէ, եւ երրորդին կ'ուսուցանուի «Ալպիական մանուշակ»-ը։ Իր մասին գիտական աշխատանքը միայն յոբելեաններու առիթով չէ եղած․ ան շարունակական է եւ կը կատարուի հաստատութիւններու մէջ։ Ակադեմիային պարբերականները 2015, 2020, 2021, 2024 եւ 2025-ին նոր ուսումնասիրութիւններ հրատարակեցին իր առասպելակառոյցներուն, դարձուածաբանութեան, լեզուական դիրքորոշման եւ անաւարտ վէպին մասին։ 2024-ին ծննդեան 125-ամեակը նշուեցաւ Ակադեմիային ընկերային գիտութիւններու հանդէսին յատուկ բաժինով, ընթերցումներու համապետական մարաթոնով եւ դրոշմաթուղթով։

Իր արձակը հասաւ ուրիշ արուեստներու։ «Միրհավ»-ը 1975-ին ժապաւէնի վերածուեցաւ «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը» անունով՝ Տիգրան Մանսուրեանի երաժշտութեամբ։ Գորիսի տուն-թանգարանը, որ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մասնաճիւղն է, կը գտնուի այն տան մէջ, ուր ան մեծցաւ։ Թանգարանը կը պահէ շուրջ հինգ հարիւր հիմնական ցուցանմոյշ՝ ձեռագիրներ, լուսանկարներ, անձնական իրեր եւ իր սեփական մատենադարանը, եւ ամէն տարի կը կազմակերպէ Բակունցեան օրեր։

Անգլերէնի մէջ ան կը մնայ հազիւ թարգմանուած ու հազիւ ուսումնասիրուած, ինչ որ անսովոր է իր դիրքը ունեցող գրողի մը համար։ Կայ մէկ գիրք՝ The Dark Valley, 1927-ի ամբողջական ժողովածուն Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութեամբ, հրատարակուած 2009-ին։ Անգլերէն կենսագրութիւն կամ մենագրութիւն չկայ։

Մնայունը արձակն է ինքնին։ Ան առաւ լեռնային, աղքատ եւ գրեթէ չգրուած գաւառ մը եւ զայն դարձուց պատմուածքներու շարքի մը նիւթ։ Այդ պատմուածքները ճշգրիտ են աշխատանքին ու աստիճանակարգին հանդէպ, իրենց մարդիկը չեն քաղցրացներ, թշնամաբար կը նային այն այցելուին, որ դժուարութիւնը բնանկարի հետ կը շփոթէ, եւ այնքան սեղմ գրուած են, որ բնանկարի մէկ պարբերութիւնը կրնայ ընել բացատրութեան ամբողջ գլուխի մը գործը։ Ասիկա փոքր դարակ մըն է, մեծ մասը գրուած մօտ ինը տարուան մէջ, եւ հէնց անոր համար է, որ զինք կը կարդան։