Հակոբ Պարոնյան
Հակոբ Պարոնյանն այն գրողն է, որ հայ ընթերցողին սովորեցրեց տպագիր էջում ծիծաղել իր վրա։ Քսան տարի Կ. Պոլսում խմբագրել է երգիծական թերթեր, և երբ դրանք փակվել են կամ սնանկացել, սկսել է հաջորդը. դրանց միջև գրել է այն կատակերգություններն ու երգիծական արձակը, որոնք մինչ օրս առաջինն են հիշվում, երբ խոսքը հայ երգիծանքի մասին է։ Համբավի հետևում հեշտ է չնկատել գլխավորը՝ որքան կոնկրետ է նրա գրածը։ Նա չի գրել ընդհանրապես արատների մասին։ Նա գրել է որոշակի քաղաքի, որոշակի տասնամյակի մասին, այն լեզվով, որով այդ քաղաքն իրոք խոսում էր, և անուններ է տվել։
- Հեղինակ
- Armat Editorial Team
- Թարմացվել է
- Ընթերցման տևողություն
- 17 րոպե ընթերցում
Համառոտ
Հակոբ Պարոնյանը՝ նույն գրողը, որին անգլալեզու գրացուցակները հաճախ գրանցում են Hagop Baronian ձևով, արևմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր և պարբերականների խմբագիր էր, ծնված Ադրիանուպոլսում 1843-ին, մահացած Կ. Պոլսում 1891-ին։ Իր աշխատանքային կյանքը գրեթե ամբողջովին անցել է օսմանյան մայրաքաղաքում՝ խմբագրելով երգիծական թերթերի մի շարք, որոնք հերթով փակվել կամ դադարել են, և գրելով այն կատակերգություններն ու երգիծական արձակը, որոնք հայ ծիծաղի գրականությունը դարձրին քաղաքի մասին գրականություն։ «Ազգային ջոջեր»-ը իր օրերի հայ երևելիներին ներկայացրել է անուն առ անուն. «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը հարուստ գավառացու՝ Պոլիս գալը դարձրել է նրանից բան ուզողների ցուցակ. 1886-ին գրված «Պաղտասար աղբար»-ը առաջին անգամ բեմ է բարձրացել մոտ տասը տարի հետո և այդ օրվանից չի հեռացել հայ թատրոնի խաղացանկից։
Հիմնական փաստեր
- Ապրել է
- 1843 թ. նոյեմբերի 19 – 1891 թ. մայիսի 27
- Ծնվել է
- Ադրիանուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն — այսօր Էդիրնե, Թուրքիա
- Մահացել է
- Կ. Պոլիս, թոքախտից, 47 տարեկան
- Գրել է
- Արևմտահայերեն
- Զբաղմունքը
- Երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր, պարբերականների խմբագիր. նաև հեռագրատան պաշտոնյա, ուսուցիչ և հաշվապահ
- Առավել հայտնի է
- «Պաղտասար աղբար», «Ազգային ջոջեր» և «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
- Գրվում է նաև
- Յակոբ Պարոնեան. Hagop Baronian, Hakob Baronian, Hagop Paronian
Ով էր Հակոբ Պարոնյանը
Հակոբ Պարոնյանը արևմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր և լրագրող էր, ծնված Օսմանյան կայսրության Ադրիանուպոլիս քաղաքում 1843-ին և մահացած Կ. Պոլսում 1891-ին։ Չորս զբաղմունքը փքված ցուցակ չէ. դրանք մեկ գործունեություն են՝ չորս կողմից տեսնված։ Նրա պիեսները տպվել են իր իսկ հանդեսներում, նրա հրապարակախոսությունը գրված է տեսարաններով ու երկխոսությամբ, իսկ նրա ամենահայտնի արձակ գործը կարդացվում է որպես կատակերգություն, որից հանել են բեմական ցուցումները։
Նա պատկանում է օսմանահայ, ոչ թե ռուսահայ աշխարհին, և քաղաքին, ոչ թե գավառին։ Գրեթե ամեն ինչ, ինչ գրել է, գրվել է Կ. Պոլսում, տպվել Կ. Պոլսում և ուղղված է եղել պոլսահայերին, որոնք կճանաչեին նկարագրվող տիպը, երբեմն էլ՝ անձը։ Սա նրա ամենասուր տարբերությունն է այս արխիվի մյուս գրողներից, որոնց մեծ մասը գրել է գյուղի, լեռների, ազգի և անցյալի մասին։
Երկրորդ տարբերությունը ժանրն է։ XIX դարի հայ գրականությունը խիստ թեքված է դեպի բանաստեղծությունը, պատմավեպը և հայրենասիրական քնարերգությունը։ Պարոնյանը գրել է բեմական կատակերգություն, երգիծական դիմանկար և ծիծաղի արձակ, և արել է դա որպես աշխատող խմբագիր, ոչ թե որպես սեփական եկամուտ ունեցող գրականագետ։
Պարոնյա՞ն, թե՞ Baronian. մեկ գրող, երկու որոնման արդյունք
Այս հոդվածը նրան կոչում է Հակոբ Պարոնյան՝ ինչպես անունը գրվում է արևելահայերենում և ինչպես գրում են Երևանի հաստատությունները. նրա անունը կրող երաժշտական կատակերգության թատրոնը հենց այդ ձևն է կրում։ Նրա մասին անգլերեն նյութի զգալի մասը, այդ թվում՝ գրադարանային գրանցումները և վեպի ստանդարտ անգլերեն թարգմանությունը, նրան կոչում է Hagop Baronian։ Շրջանառվում են նաև Hagop Paronian, Hakob Baronian և Hakob Paronean ձևերը։
Սրանցից ոչ մեկը սխալ չէ։ Հայերեն Պ-ն արևելահայերենում պարզ p է, արևմտահայ արտասանության մեջ՝ b-ին մոտ, իսկ բարեփոխված ուղղագրության Հակոբ-ը դասական արևմտահայում Յակոբ է. երկու անգլերեն ձևերը պարզապես հայերենի երկու ճյուղերի ազնիվ տառադարձություններն են։ Գործնական հետևանքն այն է, որ մի ձևով որոնողը կարող է երբեք չհանդիպել մյուսի տակ դասակարգված նյութին, որովհետև երկու տողերը վերադարձնում են էապես տարբեր էջեր։
Այս արխիվի արևելահայ հրատարակության մեջ նրա անունը գրվում է Հակոբ Պարոնյան, արևմտահայում՝ Յակոբ Պարոնեան։ Երկու ձևերն էլ, ինչպես նաև անգլերեն տարբերակները, ներառված են այս էջի որոնման բառերում, որպեսզի դրանցից որևէ մեկը գտնի նրան։
Ադրիանուպոլիսը և այն ուսումը, որ ունեցավ
Ծնվել է 1843 թվականի նոյեմբերի 19-ին Ադրիանուպոլսում՝ Թրակիայի Մարիցա գետի վրա գտնվող օսմանյան քաղաքում, որ այսօր Թուրքիայի Էդիրնեն է։ Այնտեղ վաղուց հաստատված հայ համայնք կար՝ իր դպրոցներով, և հենց դա է միջավայրի այն մասը, որ նշանակություն ունի նրա կենսագրության համար։
Նրա պաշտոնական կրթությունը կարճ էր։ Սովորել է ծննդավայրի Արշակունյան դպրոցում, իսկ 1857-ին ընդունվել է քաղաքի հունական դպրոցը, որտեղ մնացել է մոտ մեկ տարի և հեռացել։ Դա նրա ուսման վերջն է։ Դրանից հետո ամեն ինչ ինքնակրթություն էր. շատ է կարդացել և աշխատել մի քանի լեզվով, և հայ աղբյուրները ֆրանսերենը, իտալերենը և հունարենը վերագրում են հիմնականում իր ջանքերին։
Նրա կրթության մասին մի պնդում լայնորեն շրջանառվում է և այստեղ չի կրկնվում։ Տարբեր տարածված կենսագրություններ նրան դնում են կաթոլիկ կամ մխիթարյան դպրոցում։ Այս հոդվածի համար օգտագործված հայ հանրագիտարանային և տեղեկատու աղբյուրները դա չեն հաստատում. նրանք տալիս են Արշակունյան դպրոցը և հունական դպրոցը և ուրիշ ոչինչ։ Ուստի հոդվածը բաց է թողնում այն, փոխանակ փոխանցելու գրավիչ մի մանրամասն, որը իր աղբյուրները չեն կրում։
1843, և ինչու որոշ գրացուցակներ գրում են 1841
Հայ տեղեկատու գրականությունը հետևողական է՝ 1843 թվականի նոյեմբերի 19։ Այդ ամսաթիվն է տալիս Հայկական սովետական հանրագիտարանը, և հայ կրթական ու գրական աղբյուրները հետևում են դրան։
Արևմտյան մի քանի խոշոր գրադարանային նորմատիվ ֆայլեր՝ ոչ։ Կոնգրեսի գրադարանի անվանական նորմատիվը նրան գրանցում է որպես Paronean, Hakob, 1841?-1891՝ հարցականով, որը գրադարանավարներն օգտագործում են չհաստատված ամսաթվի համար, իսկ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանը տալիս է 1841–1891՝ առանց հարցականի։ Երկուսն էլ կապված են նույն նորմատիվ խմբին, ինչ 1843 գրող գրանցումները։
Այս հոդվածն օգտագործում է 1843-ը, որովհետև դա է հայ գիտական և հանրագիտարանային ավանդույթի ասածը, և որովհետև 1841 գրանցումները հենց իրենց ծագման գրացուցակում նշված են որպես անորոշ։ Տարաձայնությունն այստեղ արձանագրվում է, ոչ թե հարթվում. գրադարանային գրացուցակում 1841 հանդիպող ընթերցողը սխալ չի գտել, այլ մի ամսաթիվ, որը գրանցման ավանդույթն ինքն է նշում որպես չստուգված։
Կ. Պոլիս
Կ. Պոլիս է տեղափոխվել 1863-ին. անգլալեզու տեղեկատուները երբեմն տալիս են 1864-ը։ Բացի 1868-ի կարճ վերադարձից Ադրիանուպոլիս՝ մայրաքաղաքն է եղել այն վայրը, որտեղ ապրել և աշխատել է մինչև կյանքի վերջ։ 1860-ականների Կ. Պոլիսն ուներ աշխարհի ամենամեծ հայ բնակչությունը՝ իր պատրիարքարանով, դպրոցներով, տպարաններով, թատրոններով և ընդարձակվող մամուլով։
Հենց այդ խտությունն է հնարավոր դարձրել նրա գրելաձևը։ Երգիծանքին պետք է ընթերցող, որի ընդհանուր հղումների շրջանակն այնքան նեղ է, որ թիրախը ճանաչելի լինի, և այնքան էժան մամուլ, որ շաբաթը մեկ հասնի այդ ընթերցողին։ Կ. Պոլիսն ուներ երկուսն էլ, և Պարոնյանն իր ամբողջ կարիերան անցկացրել է այդ դասավորության ներսում։
Քաղաքն այս հոդվածում հիշվում է իր պատմական անունով, որովհետև հենց այդպես են այն կոչել բոլոր ներգրավվածները։ Այն այսօրվա Ստամբուլն է, և նա այնտեղ է թաղված. 2019-ին Շիշլիի հայկական գերեզմանատանը նրան կոթող է կանգնեցվել։
Այն գործերը, որոնք վճարում էին
Գրելուց առաջ և գրելուն զուգահեռ եղել է սովորական աշխատանք, և արժե այն անվանել, որովհետև այն երբեք իսկապես չի ընդհատվել։ Պատանի հասակում Ադրիանուպոլսում մոտ երկու տարի աշխատել է դեղատանը, այնտեղ ինչ-որ բան սովորելով բնագիտությունից ու բժշկությունից, ապա հաշվապահ է եղել ծխախոտի ընկերությունում։
Կ. Պոլսում աշխատել է հեռագրատանը, մասնավոր դասեր տվել հարուստ տան մեջ և դասավանդել Սկյուտարի ճեմարանում ասիական ափին, որտեղ իր աշակերտներից էր բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը։ Պաշտոն է վարել նաև պատրիարքարանի վարչությունում։ Կյանքի վերջում, երբ իր վերջին հանդեսը փակվել է, վերադարձել է հաշվապահությանը։
Սա գունեղ ֆոն չէ։ Երգիծաբանը, որի ապրուստը կախված է բաժանորդագրության ցուցակից, ֆինանսապես բաց է այնպես, ինչպես աշխատավարձ ստացող գրողը չէ, և հենց գրասենյակային աշխատանքն է պատճառը, որ գրելը կարողացել է շարունակվել։
Պարբերականները
Պարոնյանի կարիերան լավագույնս կարդացվում է որպես թերթերի, ոչ թե գրքերի հաջորդականություն։ 1871-ին Ադրիանուպոլսում դարձել է «Եփրատ»-ի խմբագիր։ 1872-ին ստանձնել է «Մեղու»-ի խմբագրությունը՝ Հարություն Սվաճյանի հիմնած պոլսահայ երգիծական թերթի։ 1874-ից 1877 խմբագրել է «Թատրոն»-ը, որ շարունակել է այն։
1876-ին հիմնել է «Թատրոն. բարեկամ մանկանց»-ը՝ պատկերազարդ թերթ երեխաների համար, որը հայ աղբյուրները նկարագրում են որպես առաջին հայկական մանկական պարբերականը. երգիծաբանի մատենագիտության մեջ անսպասելի կետ։ 1883-ին հրատարակել է «Ծիծաղ»-ը՝ շաբաթաթերթ, որ տևել է մոտ մեկ տարի։ 1884-ից խմբագրել է «Խիկար»-ը՝ անվանված հին մերձավորարևելյան պատմության իմաստունի անունով, որը լույս է տեսել երկու շրջանով՝ 1884–1885 և 1886–1888, Կ. Պոլսում և Ադրիանուպոլսում։
Գրել է նաև թերթերում, որոնք չի խմբագրել, դրանց թվում՝ «Մասիս» և «Փորձ», որտեղ, ըստ հայ վկայությունների, խմբագիրները երբեմն մերժել են նրա երգիծական կտորները՝ մտածելով, թե ինչ կարժենա թերթին դրանք տպելը։
- «Եփրատ», Ադրիանուպոլիս — խմբագիր 1871-ից։
- «Մեղու», Կ. Պոլիս — խմբագիր 1872-ից, Հարություն Սվաճյանից հետո։
- «Թատրոն» — 1874–1877։
- «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» — պատկերազարդ, 1876։
- «Ծիծաղ» — շաբաթաթերթ, 1883, մոտ մեկ տարի։
- «Խիկար» — 1884–1885 և 1886–1888, Կ. Պոլիս և Ադրիանուպոլիս։
Ինչ էր իրականում երգիծում
Նրա նյութը Կ. Պոլսի հայ համայնքն էր՝ ինքն իրեն նայելիս. իր երևելիները, հաստատությունները, մասնագիտությունները և հասարակական վարքի ցուցադրությունը։ Գրել է այն մարդկանց մասին, ովքեր ուզում էին կարևոր համարվել, և այն մեխանիզմի մասին՝ խորհուրդներ, հանձնաժողովներ, թերթեր, հովանավորություն, որով կարևորությունը բաշխվում էր։
Փողն անցնում է ամեն ինչի միջով, բայց հազվադեպ՝ որպես պարզ ագահություն։ Նրան հետաքրքրում է տնտեսական դիրքի և այն ձևի միջև եղած բացը, որով այդ դիրքը թաքցվում կամ գովազդվում է. փող ունեցող, բայց դիրք չունեցող գավառացին, դիրք ունեցող, բայց փող չունեցող կրթվածը, մասնագետը, ում գիտելիքը վաճառքի հնարք է։ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ն ամբողջովին կառուցված է այդ բացի վրա, և նրա մուրացկանները խմբագիրներ են, բանաստեղծներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, փաստաբաններ և քահանաներ։
Նա պատրաստ էր նաև լինել այնքան որոշակի, որքան երգիծանքը սովորաբար խուսափում է լինելուց։ «Ազգային ջոջեր»-ն անցնում է իր օրերի հայ երևելիների միջով՝ մեկ առ մեկ, իրենց իսկ անուններով, նրանց թվում՝ խմբագիր Գրիգոր Արծրունին, գրող Ծերենցը, հոգևորական Խորեն Նար-Բեյը և կաթոլիկ հայոց առաջնորդ Անտոն Հասունը։ Ինչ էլ որ դա լինի, ընդհանրացված բարոյախոսություն չէ։
Ինչպես է աշխատում ծիծաղը
Նրա գլխավոր գործիքը հասարակական տիպն է՝ այնքան ճշգրիտ տրված, որ մնա անհատ։ Պարոնյանական կերպարը ներկայացվում է նրանով, թե ինչ է ուզում և ինչպես է խոսում իր ուզածի մասին, և ծիծաղը ծնվում է դիտելուց, թե ինչպես ձևը չի կարողանում ծածկել շարժառիթը։ Նա հազվադեպ է դատապարտում. թողնում է, որ մարդը երկար բացատրի ինքն իրեն, և բացատրությունն այնպես է դասավորում, որ այն դատապարտի նրան։
Հնարքը հիմնովին թատերական է նույնիսկ արձակում։ Տեսարանները կառուցվում են երկխոսությամբ, մուտքերով և ընդհատումներով. պատմողը հաճախ գրեթե ամբողջովին հեռանում է և թողնում, որ խոսքն անի գործը։ Ահա թե ինչու «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը այդքան հեշտ է բեմականացվել. նրա մեծ մասն արդեն բեմադրված է։
Մյուս հաստատունը կրկնությունն է՝ փոփոխությամբ. այցելուների շարք, յուրաքանչյուրը՝ այլ մասնագիտությամբ և նույն ներքին խնդրանքով, այնպես որ փաստարկը կրում է օրինաչափությունը, ոչ թե առանձին դեպքը։ Հայ քննադատությունը հետևողականորեն գնահատել է լեզվի խնայողությունը՝ սեղմությունն ու պարզությունը, որով մեկ-երկու տողում կանգնեցվում է ամբողջ իրավիճակ։
Մի պնդում, որ հաճախ կցվում է նրան, այստեղ բաց է թողնված։ Նրան հաճախ անվանում են հայ երգիծանքի հիմնադիր կամ հայր, իսկ Մոլիերի հետ համեմատությունները տարածված են հանրամատչելի գրվածքներում։ Հայ գիտությունը սովորաբար ավելի զգույշ է ձևակերպում՝ նոր հայ գրականության առաջին և ամենամեծ երգիծաբանը, ինչը պնդում է նվաճման և դիրքի, ոչ թե գյուտի մասին։ Այս հոդվածը հետևում է ավելի զգույշ ձևակերպմանը։
Արևմտահայերենը, և ինչու է լեզուն ինքը կատակը
Պարոնյանը գրել է արևմտահայերենով, և հատկապես այն գրական ձևով, որ իր կյանքի ընթացքում ձևավորվում էր Կ. Պոլսի խոսակցական հայերենի հիմքի վրա։ Սա նրա ծիծաղի տակ ընկած տեխնիկական փաստն է, և այն ավելի շատ գործ է անում, քան թվում է։
Հասարակական ձևամոլության երգիծանքը մեծ մասամբ խոսքի երգիծանք է։ Նրա կերպարներն իրենք իրենց մատնում են ոճով՝ կրթված երևալու համար օգտագործված փոխառյալ բառերով, սխալ չափով կիրառված քաղաքավարության բանաձևերով, հաշվետան բառով, որ հայտնվում է արվեստի մասին խոսակցության մեջ։ Այդպիսի ծիծաղը հնարավոր է միայն այն լեզվում, որի խոսակցական և գրավոր ոճերն այնքան մոտ են, որ անհամապատասխանությունը լսելի լինի, և իր ընթերցողների պոլսահայերենը հենց այդպիսին էր։
Սա նրան առանձնացնում է նաև հայ գրականության մեջ ընդհանրապես։ Արևելահայ դիմումը խոսակցական լեզվին կապվում է մեկ սերունդ առաջ ապրած Խաչատուր Աբովյանի հետ. Պարոնյանը պատկանում է զուգահեռ արևմտահայ ընթացքին և այն գրողն է, որ ցույց տվեց՝ նոր գրական լեզուն կարող է ծիծաղելի լինել, կարող է կրել հեգնանք, ժամանակի զգացողություն և հասարակական նրբերանգ, ոչ միայն վեհ զգացում։
Թատրոնը
Պարոնյանն այս արխիվի գրողների բաժնի միակ թատերագիրն է, և դրաման նրա գործում կողմնակի զբաղմունք չէ։ Բեմի համար գրել է հենց սկզբից. «Երկու տերով ծառա մը»-ն 1865-ից է, իսկ «Ատամնաբույժն արևելյան»-ը՝ նույն շրջանից, տպագրված 1868-ին։
Նրա թատրոնը բարքերի կատակերգություն է՝ կառուցված ընտանեկան իրավիճակների վրա, որոնք պարզվում է՝ տնտեսական են. ամուսնություններ, որ դասավորվում են ունեցվածքի շուրջ, տներ, որ կազմակերպված են երևույթի շուրջ, մասնագետներ, որոնց հմտությունը վճար պահանջելու եղանակ է։ Երկխոսությունը գրված է դերասանների համար՝ կարճ փոխանակումներ, ընդհատումներ և կերպարներ, որոնք խոսում են իրար կողքով՝ կարծելով, թե բանակցում են։
Նրա պիեսների և հայ բեմի հարաբերությունն ավելի բարդ է, քան պրեմիերաների ցուցակը կհուշեր, և դա հաջորդ բաժնի նյութն է։
«Պաղտասար աղբար». գրված 1886-ին, բեմադրված մոտ 1896-ին
«Պաղտասար աղբար»-ը նրա ամենահայտնի պիեսն է և այն, որ ամենաերկարն է մնացել խաղացանկում։ Անգլերենում այն հանդիպում է որպես Uncle Baghdasar, Brother Baghdasar և պարզապես Baghdasar Aghbar. «աղբար»-ը արևմտահայ մտերմիկ դիմելաձևն է եղբոր համար, և ոչ մի անգլերեն վերնագիր չի դարձել ընդհանրական։
Սովորաբար տրվող թվականը 1886-ն է, և դա գրելու թվականն է՝ Կ. Պոլսում։ Այն այդ ժամանակ չի ներկայացվել։ Հայ աղբյուրներն արձանագրում են, որ պիեսն առաջին անգամ բեմ է բարձրացել միայն մոտ տասը տարի հետո՝ մոտ 1896-ին, և արևելահայ թատրոնում, ոչ թե այն քաղաքում, որի համար և որտեղ գրվել էր։
Այդ բացը արժե պահել, ոչ թե սեղմել մեկ թվականի մեջ, որովհետև այն ճշմարիտ բան է ասում նրա դիրքի մասին։ Արևմտահայերենով, պոլսահայ կյանքի մասին գրված կատակերգությունը բեմ է հասել նախ հայ աշխարհի մյուս կեսում, հեղինակի մահից հետո։ Պիեսի հետագա կյանքը՝ մշտական ներկայությունը հայ ազգային խաղացանկում, սկսվել է առանց նրա։
Կատակերգությունն ինքը դառնում է խաբված ամուսնու շուրջ, որը հայտնաբերում է խաբեությունը և ապա կառավարվում է իր շուրջ բոլորի կողմից՝ կին, նրա սիրեկան, փաստաբան և խորհրդի անդամներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր շահն ունի իրավիճակի լուծման մեջ։ Հայ քննադատությունը բաժանվել է այն հարցում, թե Պաղտասարը մերկացված հիմա՞ր է, թե՞ խաբեբաներով շրջապատված ազնիվ մարդ, և ավելի լավ ընթերցումները այդ երկիմաստությունը համարում են կառուցվածք, ոչ թե թերություն։
«Ազգային ջոջեր». ողջերի դիմանկարները
«Ազգային ջոջեր»-ը իր ժամանակի ականավոր հայերի երգիծական դիմանկարների շարք է։ Վերնագիրը դիմադրում է թարգմանությանը։ «Ջոջ»-ը բարբառային բառ է մեծի, կարևորի համար՝ առանց առաջնորդ նշանակող գրական բառի արժանապատվության, և անգլերեն տարբերակները տալիս են National Bigshots, National Notables և նման ձևեր։ Այս արխիվը պահում է հայերեն վերնագիրը և ըստ անհրաժեշտության բացատրում, փոխանակ ձևացնելու, թե անգլերեն վերնագիրը հաստատված է։
Այն սկսել է տպվել «Թատրոն»-ում 1874-ից և գրքով լույս է տեսել երկու մասով՝ առաջինը Կ. Պոլսում 1879-ին, երկրորդը՝ 1880-ին։ Հայ գիտությունը նշում է, որ դիմանկարների համար կենսագրական նյութ է հավաքել մոտ վեց տարի՝ 1874-ից 1880, և որ դիմանկարները կառուցված են իրենց հերոսների մասին վավերագրված փաստերի, ոչ թե հնարվածի վրա։
Եղանակը խտացումն է, ոչ թե հորինումը. իրական կենսագրություն, ճշգրիտ նկարագրված, որի համամասնությունները փոխվում են այնքան, մինչև դրա ձևը տեսանելի դառնա։ Հայ քննադատությունը նշել է, որ դիմանկարները գրված են առանց անձնական չարության, և դա է պատճառներից մեկը, որ նրանք վերապրել են իրենց առիթը. դրանք ընթեռնելի են մնում այն բանից հետո, երբ նրանց մեջ եղած բոլորը մոռացվել են։
«Մեծապատիվ մուրացկաններ», և չլուծված ժամանակագրություն
«Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը՝ Honourable Beggars, ամերիկյան հրատարակություններում նաև Honorable Beggars, նրա ամենահայտնի արձակ գործն է և ամենաշատ կարդացվածը հայերենից դուրս։ Տրապիզոնցի հարուստ Աբիսողոմ աղան գալիս է Կ. Պոլիս՝ կին գտնելու, և նրան հերթով այցելում են քաղաքի կրթված մարդիկ՝ խմբագիր, քահանա, բանաստեղծ, լուսանկարիչ, բժիշկ, ուսուցիչ, փաստաբան, դերասան։ Յուրաքանչյուրն ունի գալու պատճառ, և յուրաքանչյուրը փող է ուզում։ Նա այդպես էլ չի ստանում այն, ինչի համար եկել էր։
Դրա ժամանակագրությունը հաստատված չէ, և այս հոդվածը հակառակը չի ձևացնում։ Անգլալեզու տեղեկատու աղբյուրները նշում են, որ այն հատվածաբար տպագրվել է 1880-ին և գրքով լույս տեսել 1887-ին։ Վեպը որպես ստեղծագործություն դիտարկող հայ աղբյուրները հաճախ տալիս են միայն 1887-ը՝ չտարբերակելով հանդեսային տպագրությունը գրքից։ Երկու ընթերցումները համատեղելի են, եթե 1880-ը հատվածաբար տպագրությունն է, իսկ 1887-ը՝ գիրքը, ինչը ամենահավանական վերականգնումն է, բայց այս հոդվածին հասանելի աղբյուրները միասին դա չեն հաստատում։
Այն, ինչ վիճելի չէ, գրքի անելիքն է։ Վերնագրի մուրացկանները աղքատները չեն, այլ պատվավորները, և կատակը կառուցվածքային է, ոչ թե բարոյական. հասարակություն, որտեղ ամեն ուսյալ մասնագիտություն վերածվել է ուրիշի փողի վրա հավակնության։ Միշա Կուդյանի անգլերեն թարգմանությունը՝ Honourable Beggars: A Satire, այն ձևն է, որով անգլալեզու ընթերցողների մեծ մասը ծանոթացել է գրքին։
Գրաքննությունը, և փողի առանձին խնդիրը
Երկու տարբեր ճնշում է կարճացրել նրա թերթերի կյանքը, և դրանք իրար խառնելը տալիս է ավելի հերոսական և ավելի քիչ ճշգրիտ պատմություն, քան վկայությունները թույլ են տալիս։
Առաջինը գրաքննությունն է։ 1880-ականների վերջի համիդյան վարչակարգի պայմաններում օսմանյան մամուլի պայմանները զգալիորեն խստացան, և հայ վկայությունները նկարագրում են այդ շրջանի երգիծական թերթերը, դրանց թվում՝ իրենը, որ քաղաքական նյութից տեղափոխվում են կենցաղային. սահմանափակման տեսանելի հետքը։ «Խիկար»-ը իշխանությունների կողմից փակվել է 1888-ին՝ այլ հայկական պարբերականների հետ միասին. այդ փակումն ավարտել է նրա խմբագրական կարիերան։ Հայ աղբյուրներն արձանագրում են նաև, որ այլ թերթերի խմբագիրները մերժել են նրա նյութերը՝ հետևանքների մտահոգությամբ։
Երկրորդը պարզապես այն է, որ երգիծական շաբաթաթերթերը վատ բիզնես էին։ «Ծիծաղ»-ը տևել է մոտ մեկ տարի։ Թերթերը փակվել են, վերսկսվել և նորից փակվել, և նրա մատենագիտության պատկերը՝ մեկը մյուսի հետևից, մի քանիսը վերսկսումներ, նույնքան առևտրական է, որքան քաղաքական։ 1888-ից հետո վերադարձել է հաշվապահությանը։
Երկու ճնշումն էլ իրական էր, և դրանք նույն բանը չէին։ Հանդեսը, որ փակվում է, որովհետև գրաքննիչն է փակում, և հանդեսը, որ փակվում է, որովհետև ոչ ոք բաժանորդագրությունը չի նորոգում, տարբեր ձախողումներ են, և նրա կարիերան պարունակում է երկուսն էլ։
Վերջին տարիները
1888-ին «Խիկար»-ի փակվելուց հետո նա այլևս սեփական թերթ չուներ։ Աշխատել է որպես հաշվապահ և հիվանդ էր. մահացել է թոքախտից Կ. Պոլսում 1891 թվականի մայիսի 27-ին, քառասունյոթ տարեկան։ Հայ աղբյուրներն արձանագրում են, որ նրա այրին և երեխաներն անմիջոց են մնացել։
Սա այն ամենն է, ինչ այս հոդվածն ասում է այդ մասին։ Գոյություն ունի Պարոնյանի մահվան կայուն տարածված տարբերակ, ըստ որի մեծ երգիծաբանը մեռնում է անօթևան՝ փողոցում, և այն չի հաստատվում այստեղ օգտագործված աղբյուրներով։ Նա մահացել է հիվանդությունից, որը XIX դարի քաղաքներում հսկայական թվով մարդկանց էր սպանում, վավերագրված աղքատության մեջ, և դրան պաթոս ավելացնելը կնշանակեր հորինել իրական մարդու մահվան մանրամասներ։
Բեմի վրա՝ նրանից հետո
Գրեթե ամեն ինչ, ինչ Պարոնյանին դարձրեց հայ մշակույթի հաստատուն մաս, տեղի է ունեցել 1891-ից հետո։ «Պաղտասար աղբար»-ը բեմ է հասել մոտ 1896-ին և մտել մշտական խաղացանկ. «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը բազմիցս վերահրատարակվել և բազմիցս բեմականացվել է. նրա երկերի ժողովածուները XX դարում խմբագրվել և հրատարակվել են Թիֆլիսում, Կ. Պոլսում, Մոսկվայում, Բեյրութում և Երևանում, և դրանց տասը հատորը հանրային սեփականություն է։
Խորհրդային Հայաստանում նա հաստատապես դասական էր՝ դասավանդվող դպրոցներում և մշտապես բեմադրվող։ Երևանի պետական երաժշտական կատակերգության թատրոնը, հիմնված 1941-ին և բացված 1942-ին, կրում է նրա անունը, ինչպես նաև քաղաքի դպրոց և փողոց։ 2018-ին Հայաստանը նրա ծննդյան 175-ամյակի առթիվ նամականիշ է թողարկել։
Ժամանակագրությունն այստեղ նշանակություն ունի այնպես, ինչպես սովորաբար չունի։ Նա մահացել է 1891-ին, Խորհրդային Հայաստանը հաստատվել է 1920-ին։ Խորհրդային շրջանի հրատարակությունները, բեմադրություններն ու հաստատությունները նրա ընկալման, ոչ թե կյանքի մասն են, և նրանց խրախուսած ընթերցումը՝ բուրժուական հասարակության քննադատ, ստեղծագործության մեկ մեկնաբանությունն է, ոչ թե նրա նպատակի նկարագրությունը։
Կարևոր թվականներ
1843
Ծնվել է նոյեմբերի 19-ին Ադրիանուպոլսում. որոշ գրադարանային նորմատիվ ֆայլեր տալիս են 1841-ը։
1857
Արշակունյան դպրոցից հետո ընդունվում է Ադրիանուպոլսի հունական դպրոցը. մոտ մեկ տարի անց հեռանում է՝ ավարտելով պաշտոնական կրթությունը։
1863
Հաստատվում է Կ. Պոլսում, աշխատում հեռագրատանը, ստանձնում ուսուցչական և գրասենյակային պաշտոններ։
1865
Գրում է «Երկու տերով ծառա մը»-ն, որ չի տպագրվում մինչև 1911։
1868
Լույս է տեսնում «Ատամնաբույժն արևելյան»-ը։
1871
«Եփրատ»-ի խմբագիրն է Ադրիանուպոլսում։
1872
Ստանձնում է պոլսահայ երգիծական «Մեղու» թերթի խմբագրությունը։
1874
Խմբագրում է «Թատրոն»-ը, որտեղ սկսում է տպվել «Ազգային ջոջեր»-ը։
1876
Հիմնում է «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» պատկերազարդ մանկական թերթը։
1879
«Ազգային ջոջեր»-ի առաջին մասը գրքով լույս է տեսնում Կ. Պոլսում. երկրորդը՝ 1880-ին։
1880
«Պտույտ մը Պոլսո թաղերու մեջ» և «Հոսհոսի ձեռատետրը». «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը տպվում է հատվածաբար։
1883
Հրատարակում է «Ծիծաղ» շաբաթաթերթը, որ տևում է մոտ մեկ տարի։
1884
Հիմնում է «Խիկար»-ը, որ երկու շրջանով լույս է տեսնում մինչև 1888։
1886
Կ. Պոլսում գրում է «Պաղտասար աղբար»-ը։
1887
«Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը լույս է տեսնում գրքով։
1888
Իշխանությունները փակում են «Խիկար»-ը այլ հայկական պարբերականների հետ. վերադառնում է հաշվապահությանը։
1891
Մահանում է թոքախտից Կ. Պոլսում մայիսի 27-ին։
1896
«Պաղտասար աղբար»-ն առաջին անգամ բեմադրվում է՝ գրվելուց մոտ տասը տարի հետո։
Ինչու է Հակոբ Պարոնյանը կարևոր
Պարոնյանը հայ գրականությանը տվեց ծիծաղի արձակ և ծիծաղի բեմ։ Մինչ նա նոր հայ ավանդույթն ամենաուժեղն էր բանաստեղծության, պատմավեպի և հայրենասիրական քնարերգության մեջ. նա ցույց տվեց, որ նոր արևմտահայ գրական լեզուն կարող է կրել հեգնանք, ժամանակի զգացողություն և հասարակական դիտողականություն, և արեց դա գործերով, որոնք մինչ օրս ոչ միայն ուսումնասիրվում, այլև խաղացվում են։
Նա նաև քաղաքը դարձրեց գրական նյութ։ Նրա գրածը պոլսահայերի մասին է՝ նրանց խորհուրդների ու հանձնաժողովների, թերթերի ու մասնագիտությունների, իրենց մասին խոսելու եղանակի մասին, հենց այն պահին, երբ այդ համայնքը հայ աշխարհում ամենամեծն ու հաստատութենապես ամենախիտն էր։ XIX դարի հայ գրականության մեջ շատ քիչ բան է այդքան մոտիկից նայում քաղաքային կյանքին, ինչը նրա գործը դարձնում է նաև վավերագրություն, ոչ միայն կատակ։
Եվ նա այն գրողն է, որ ապացուցում է՝ հայերեն երգիծանքը ներմուծված լինելու կարիք չուներ։ Նրա թիրախները տեղական էին և անվանված, նրա եղանակը դիտողությունն էր, ոչ թե փոխառյալ բանաձևը, և նրա լավագույն էջերը մինչ օրս գործում են այն ընթերցողի վրա, որ նրանց մեջ եղած ոչ մի մարդու մասին չի լսել։ Դա երգիծանքի սովորական փորձությունն է, և «Պաղտասար աղբար»-ն այն բեմի վրա հանձնում է ավելի քան մեկ դար։
Հետաքրքիր փաստեր
- 01Երգիծաբանը, որ իր կարիերան անցկացրեց ծաղրելով Կ. Պոլսի երևելիներին, հիմնեց նաև այն, ինչ հայ աղբյուրները կոչում են առաջին հայկական մանկական պարբերականը՝ պատկերազարդ թերթ, որ լույս ընծայեց 1876-ին։
- 02Պետրոս Դուրյանը՝ քսան տարեկանում մահացած բանաստեղծը, նրա աշակերտն էր Սկյուտարի ճեմարանում։
- 03«Ազգային ջոջեր»-ը անվանում է իր թիրախները։ Նրա հերոսները ողջ հասարակական գործիչներ էին, և հայ գիտությունն արձանագրում է, որ նա մոտ վեց տարի կենսագրական նյութ է հավաքել նրանց մասին։
- 04Նրա առաջին պիեսը տպագրվեց գրելուց քառասունվեց և մահից քսան տարի հետո։
- 05Կոնգրեսի գրադարանը նրան գրանցում է 1841? ձևով՝ հարցականով. հայկական հանրագիտարանները տալիս են 1843 թ. նոյեմբերի 19-ը՝ առանց հարցականի։
- 06Երևանի պետական երաժշտական կատակերգության թատրոնը նրա անունն է կրում 1940-ականներից, և հենց դա է պատճառը, որ «Հակոբ Պարոնյան» որոնումը հաճախ վերադարձնում է թատրոնի խաղացանկ, ոչ թե կենսագրություն։
Աղբյուրներ
- Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 9 — Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1983 · ՀՍՀ, հատոր 9, էջ 204The spine of the article and the source of every date it states without qualification: 19 November 1843 at Adrianople, 27 May 1891 at Constantinople, the Arshakunyan school, the single year at the Greek school from 1857, the pharmacy and bookkeeping work, and the sequence of periodicals from Եփրատ in 1871 to Խիկար in 1884–1888. It is also the source consulted for the schooling question, and what matters is what it does not contain: no Catholic or Mekhitarist education appears in it, which is why the article omits that claim rather than repeating it.
- Kevork B. Bardakjian. A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500–1920 — Wayne State University Press, Detroit, 2000 ISBN 9780814327470The standard English-language reference for the period and the work of the scholar who has written most on Paronyan specifically. Cited for the placement of him in the movement from romanticism to realism, and for the careful formulation the article follows — first and greatest satirist of modern Armenian literature — in place of the founder-of-Armenian-satire and Armenian-Molière framings that circulate in popular writing.
- A. J. Hacikyan, G. Basmajian, E. S. Franchuk and N. Ouzounian (eds.). The Heritage of Armenian Literature, Volume III: From the Eighteenth Century to Modern Times — Wayne State University Press, 2005 ISBN 9780814332214The section's backbone series at the volume covering him. Cited for the English-language account of his career and for the treatment of his satire as social rather than political in its primary target.
- Hagop Baronian, translated and edited by Mischa Kudian. Honourable Beggars: A Satire — Mashtots Press, London, 1978 ISBN 9780903039055The standard English translation of Մեծապատիվ մուրացկաններ and the route by which most English readers meet him. Cited for the English title the article uses and for the cast of visiting professionals; it is also part of the transliteration evidence, since it files its author as Baronian while Armenian institutions write Պարոնյան.
- Հակոբ Պարոնյան, Երկերի ժողովածու, տասը հատորով — Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1962–1979 · Wikimedia Commons, Hagop Baronian collected works, volumes 1–10The ten-volume academic collected works, digitised and in the public domain. Cited as the primary corpus behind the article's statements about what he actually wrote — the plays, the feuilleton series, Ազգային ջոջեր and the prose — and as the evidence that the texts discussed here are available rather than merely described.
- Mariam Gevorgyan. Հակոբ Պարոնյանի «Ազգային ջոջեր»-ի գրապատմական արժեքը — Artsakh State University, Stepanakert, 2019 · artsakhlib.am, Գևորգյան, «Ազգային ջոջեր»-ի գրապատմական արժեքըThe basis for the Ազգային ջոջեր section and the source that resolves what looks like a date conflict elsewhere: serialization in Թատրոն from 1874, then two book parts, Constantinople 1879 and 1880, with roughly six years of biographical research behind the portraits. Also the source for the claim that the portraits are built on documented fact and written without personal malice.
- Library of Congress Name Authority File and Bibliothèque nationale de France, authority records for Hakob Paronean / Hagop Baronian — Library of Congress; Bibliothèque nationale de France, consulted 2026 · VIAF cluster 46886934; BnF 12761124Cited only for the birth-year disagreement, and cited precisely. The Library of Congress records him as Paronean, Hakob, 1841?-1891, with the question mark that marks an unverified date; the BnF gives 1841–1891 without one. Both cluster with the records that say 1843. This is the evidence for the article's statement that a reader meeting 1841 in a catalogue has found a flagged uncertainty rather than an error, and it is not used for any biographical claim.
- Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոն — Yerevan, founded 1941 · Paronyan Musical Comedy Theatre, Yerevan — institutional recordCited for the reception section: the theatre was founded in 1941 and opened in 1942 and carries his name. It is also the reason the article makes a point about search — the institution now dominates the query Hakob Paronyan, which is precisely the discovery problem this page exists to fix.
Առնչվող հոդվածներ
Խաչատուր Աբովյան
Ուսուցիչը, լեռնագնացը և վիպասանը, ով հիմնեց նոր հայ գրականությունը՝ գրելով այն լեզվով, որով ժողովուրդն իրականում խոսում էր։
Սիամանթո
Արևմտահայ բանաստեղծը, որ ձև տվեց հայ ազատաչափ բանաստեղծությանը, Ադանայի կոտորածը պոեզիա դարձրեց 1909 թվականին և 1915 թվականին տարվեց Այաշ։
Հովհաննես Թումանյան
Գյուղում ծնված բանաստեղծը, որի բալլադները, հեքիաթները և հանդարտ բարոյական հեղինակությունը նրան բերեցին Ամենայն հայոց բանաստեղծի կոչումը։