Հակոբ Պարոնյան
Հակոբ Պարոնյանը հայ ընթերցողին սովորեցրեց տպագիր էջում ծիծաղել ինքն իր վրա։ Քսան տարի Կ. Պոլսում երգիծական թերթեր է խմբագրել. մեկը փակվում կամ սնանկանում էր, նա սկսում էր հաջորդը։ Այդ ընթացքում գրել է այն կատակերգություններն ու երգիծական արձակը, որոնք մինչ օրս առաջինն են հիշվում, երբ խոսք է լինում հայ երգիծանքի մասին։ Համբավի ետևում հեշտ է չնկատել գլխավորը՝ որքան կոնկրետ է նրա գրածը։ Նա չի գրել ընդհանրապես արատների մասին։ Գրել է մի որոշակի քաղաքի և մի որոշակի տասնամյակի մասին, այն լեզվով, որով այդ քաղաքն իրոք խոսում էր, և մարդկանց կոչել է իրենց անուններով։
- Հեղինակ
- Armat Editorial Team
- Թարմացվել է
- Ընթերցման տևողություն
- 17 րոպե ընթերցում
Համառոտ
Հակոբ Պարոնյանը (անգլալեզու գրացուցակներում՝ Hagop Baronian) արևմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր և պարբերականների խմբագիր էր։ Ծնվել է Ադրիանուպոլսում 1843-ին, մահացել Կ. Պոլսում 1891-ին։ Գրեթե ողջ կյանքն անցկացրել է օսմանյան մայրաքաղաքում։ Այնտեղ մեկը մյուսի ետևից խմբագրել է երգիծական թերթեր, որոնք փակվում էին կամ դադարում, և գրել կատակերգություններ ու երգիծական արձակ, որոնցով հայ ծիծաղի գրականությունը դարձավ քաղաքի գրականություն։ «Ազգային ջոջեր»-ում իր օրերի հայ երևելիներին ներկայացրել է անուն առ անուն։ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ում հարուստ գավառացին գալիս է Պոլիս, և նրա այցը վերածվում է իրենից բան ուզողների շարանի։ 1886-ին գրված «Պաղտասար աղբար»-ն առաջին անգամ բեմ է բարձրացել մոտ տասը տարի անց և այդ օրվանից չի իջել հայ թատրոնի խաղացանկից։
Հիմնական փաստեր
- Ապրել է
- 1843 թ. նոյեմբերի 19 – 1891 թ. մայիսի 27
- Ծնվել է
- Ադրիանուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն — այսօր Էդիրնե, Թուրքիա
- Մահացել է
- Կ. Պոլիս, թոքախտից, 47 տարեկան
- Գրել է
- Արևմտահայերեն
- Զբաղմունքը
- Երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր, պարբերականների խմբագիր, ինչպես նաև հեռագրատան պաշտոնյա, ուսուցիչ և հաշվապահ
- Առավել հայտնի է
- «Պաղտասար աղբար», «Ազգային ջոջեր» և «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
- Գրվում է նաև
- Յակոբ Պարոնեան, Hagop Baronian, Hakob Baronian, Hagop Paronian
Ով էր Հակոբ Պարոնյանը
Հակոբ Պարոնյանը արևմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր և լրագրող էր։ Ծնվել է 1843-ին Օսմանյան կայսրության Ադրիանուպոլիս քաղաքում, մահացել 1891-ին Կ. Պոլսում։ Այս չորս զբաղմունքը պարզապես երկար ցուցակ չէ. դա մեկ գործ է՝ չորս կողմից դիտված։ Պիեսները տպել է իր իսկ հանդեսներում, հրապարակախոսությունը գրել է տեսարաններով ու երկխոսություններով, իսկ ամենահայտնի արձակ գործը կարդացվում է իբրև կատակերգություն, որից պարզապես հանել են բեմական ցուցումները։
Նա օսմանահայ աշխարհի գրող է, ոչ թե ռուսահայ, և քաղաքի գրող է, ոչ թե գավառի։ Գրեթե ամեն ինչ գրել ու տպել է Կ. Պոլսում՝ պոլսահայ ընթերցողի համար, որը ճանաչում էր նկարագրված տիպը, իսկ երբեմն էլ՝ հենց մարդուն։ Սրանով է նա ամենից շատ տարբերվում այս արխիվի մյուս գրողներից. նրանց մեծ մասը գրել է գյուղի, լեռների, ազգի և անցյալի մասին։
Երկրորդ տարբերությունը ժանրն է։ XIX դարի հայ գրականության ծանրության կենտրոնը պոեզիան, պատմավեպը և հայրենասիրական քնարերգությունն էին։ Պարոնյանը գրել է բեմական կատակերգություն, երգիծական դիմանկար և ծիծաղաշարժ արձակ։ Եվ գրել է որպես հացը վաստակող խմբագիր, ոչ թե ապահովված մարդ, որ կարող էր իրեն նվիրել միայն գրականությանը։
Պարոնյա՞ն, թե՞ Baronian. մեկ գրող՝ երկու անունով
Այս հոդվածում նա Հակոբ Պարոնյան է։ Այդպես է գրվում անունն արևելահայերենում, և այդ ձևն են գործածում Երևանի հաստատությունները, այդ թվում՝ նրա անունը կրող երաժշտական կատակերգության թատրոնը։ Անգլերեն նյութերի զգալի մասում, այդ թվում՝ գրադարանային քարտերում և վեպի ընդունված անգլերեն թարգմանության մեջ, նա Hagop Baronian է։ Հանդիպում են նաև Hagop Paronian, Hakob Baronian և Hakob Paronean ձևերը։
Սրանցից ոչ մեկը սխալ չէ։ Հայերեն Պ-ն արևելահայերենում պարզ p է, իսկ արևմտահայ արտասանությամբ մոտ է b-ին։ Բարեփոխված ուղղագրության Հակոբ-ը դասական արևմտահայ ուղղագրությամբ Յակոբ է։ Այսինքն՝ երկու անգլերեն ձևերն էլ ազնվորեն տառադարձում են հայերենի երկու ճյուղերից մեկը։ Գործնականում դա նշանակում է, որ մի ձևով որոնողը կարող է այդպես էլ չհասնել մյուս ձևով դասված նյութին. երկու որոնումները բերում են իրարից խիստ տարբեր էջեր։
Այս արխիվի արևելահայ հրատարակության մեջ նա Հակոբ Պարոնյան է, արևմտահայում՝ Յակոբ Պարոնեան։ Երկու ձևն էլ, ինչպես նաև անգլերեն տարբերակները, ավելացված են էջի որոնման բառերին, որպեսզի որոնողը գտնի նրան, ինչ ձևով էլ գրի անունը։
Ադրիանուպոլիսը և կարճ ուսումը
Ծնվել է 1843 թվականի նոյեմբերի 19-ին Ադրիանուպոլսում։ Թրակիայի այս օսմանյան քաղաքը կանգնած է Մարիցա գետի ափին, և այսօր այն Թուրքիայի Էդիրնեն է։ Այնտեղ վաղուց կար հայ համայնք՝ իր դպրոցներով, և նրա կենսագրության համար հենց դա է կարևոր։
Դպրոցական կրթությունը կարճ էր։ Սովորել է ծննդավայրի Արշակունյան դպրոցում, իսկ 1857-ին ընդունվել է քաղաքի հունական դպրոցը, մնացել այնտեղ մոտ մեկ տարի և թողել։ Դրանով ավարտվում է նրա ուսումը։ Հետագա ամեն ինչը ինքնակրթություն էր. շատ է կարդացել, աշխատել է մի քանի լեզվով, և հայ աղբյուրների համաձայն՝ ֆրանսերենը, իտալերենը և հունարենը սովորել է հիմնականում ինքնուրույն։
Նրա ուսման մասին մի պնդում լայնորեն տարածված է, բայց այստեղ չի կրկնվում։ Որոշ հանրամատչելի կենսագրություններ նրան ուղարկում են կաթոլիկ կամ մխիթարյան դպրոց։ Այս հոդվածի համար օգտագործված հայկական հանրագիտարաններն ու տեղեկատուները դա չեն հաստատում. նրանք նշում են Արշակունյան և հունական դպրոցները, և ուրիշ ոչինչ։ Ուստի հոդվածը բաց է թողնում այդ գրավիչ մանրամասնը, որը իր աղբյուրներում չկա։
1843, և ինչու են որոշ գրացուցակներ գրում 1841
Հայ տեղեկատու գրականությունը միակարծիք է՝ 1843 թվականի նոյեմբերի 19։ Այդ ամսաթիվն է տալիս Հայկական սովետական հանրագիտարանը, և հայ կրթական ու գրական աղբյուրները հետևում են նրան։
Արևմտյան մի քանի խոշոր գրադարանների նորմատիվ ֆայլերը՝ ոչ։ Կոնգրեսի գրադարանի անվանական նորմատիվ ֆայլում նա նշված է Paronean, Hakob, 1841?-1891 ձևով։ Հարցականով գրադարանավարները նշում են չհաստատված ամսաթիվը։ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանը տալիս է 1841–1891՝ առանց հարցականի։ Երկու գրառումն էլ կապված են նույն նորմատիվ խմբին, ինչ 1843 թվականով գրառումները։
Այս հոդվածը ընդունում է 1843-ը, որովհետև այդպես է ասում հայ գիտական և հանրագիտարանային ավանդույթը, և որովհետև 1841 թվականով գրառումները հենց իրենց գրացուցակում նշված են որպես անորոշ։ Այստեղ տարաձայնությունը արձանագրվում է, ոչ թե հարթվում։ Գրադարանային գրացուցակում 1841-ը տեսնող ընթերցողը սխալ չի գտել. նա գտել է ամսաթիվ, որը գրացուցակն ինքն է նշել որպես չստուգված։
Կ. Պոլիս
Կ. Պոլիս է տեղափոխվել 1863-ին. անգլալեզու տեղեկատուները երբեմն նշում են 1864-ը։ Բացի 1868-ին Ադրիանուպոլիս կարճ վերադարձից՝ մինչև կյանքի վերջն ապրել ու աշխատել է մայրաքաղաքում։ 1860-ականների Կ. Պոլիսն ուներ աշխարհի ամենամեծ հայ բնակչությունը՝ իր պատրիարքարանով, դպրոցներով, տպարաններով, թատրոններով և աճող մամուլով։
Հենց այս խտությունն էլ հնարավոր դարձրեց նրա գրելու ձևը։ Երգիծանքին պետք է ընթերցող, որ ապրում է նույն փոքր աշխարհում և անմիջապես ճանաչում է թիրախը, և այնքան էժան մամուլ, որ ամեն շաբաթ հասնի այդ ընթերցողին։ Կ. Պոլիսն ուներ երկուսն էլ, և Պարոնյանի ողջ գրական կյանքն անցել է այդ պայմաններում։
Այս հոդվածում քաղաքը կոչվում է իր պատմական անունով, որովհետև այդպես էին այն կոչում այս պատմության բոլոր մասնակիցները։ Դա այսօրվա Ստամբուլն է։ Նա այնտեղ էլ թաղված է. 2019-ին Շիշլիի հայկական գերեզմանատանը նրա հիշատակին կոթող է կանգնեցվել։
Հացի աշխատանքը
Գրելուց առաջ և գրելուն զուգահեռ նա սովորական աշխատանք էլ ուներ, և պետք է դրա մասին խոսել, որովհետև այն իրականում երբեք չի ընդհատվել։ Պատանի հասակում Ադրիանուպոլսում մոտ երկու տարի աշխատել է դեղատանը և այնտեղ որոշ բան սովորել բնագիտությունից ու բժշկությունից։ Հետո հաշվապահ է եղել ծխախոտի ընկերությունում։
Կ. Պոլսում աշխատել է հեռագրատանը, մասնավոր դասեր է տվել մի հարուստ ընտանիքում և դասավանդել ասիական ափի Սկյուտարի ճեմարանում. այնտեղ նրա աշակերտներից էր բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը։ Պաշտոն է ունեցել նաև պատրիարքարանի վարչությունում։ Կյանքի վերջում, երբ փակվեց նրա վերջին հանդեսը, նորից հաշվապահ դարձավ։
Սա պարզապես գունեղ ֆոն չէ։ Երգիծաբանը, որի ապրուստը կախված է բաժանորդներից, շատ ավելի խոցելի է, քան աշխատավարձ ստացող գրողը։ Եվ հենց գրասենյակային աշխատանքն էր, որ թույլ տվեց նրան շարունակել գրել։
Պարբերականները
Պարոնյանի կյանքն ավելի հեշտ է հասկանալ թերթերի, քան գրքերի հաջորդականությամբ։ 1871-ին Ադրիանուպոլսում դարձել է «Եփրատ»-ի խմբագիր։ 1872-ին ստանձնել է «Մեղու»-ի խմբագրությունը. պոլսահայ այս երգիծական թերթը հիմնել էր Հարություն Սվաճյանը։ 1874-ից 1877 խմբագրել է «Թատրոն»-ը, որը «Մեղու»-ի շարունակությունն էր։
1876-ին հիմնել է «Թատրոն. բարեկամ մանկանց»-ը՝ պատկերազարդ թերթ երեխաների համար։ Հայ աղբյուրներն այն համարում են ամենավաղ և ամենահայտնի հայկական մանկական պարբերականներից մեկը. անսպասելի տող երգիծաբանի մատենագիտության մեջ։ 1883-ին հրատարակել է «Ծիծաղ» շաբաթաթերթը, որ տևել է մոտ մեկ տարի։ 1884-ից խմբագրել է «Խիկար»-ը, որը կրում է հին մերձավորարևելյան պատմության իմաստունի անունը։ Այն լույս է տեսել երկու շրջանով՝ 1884–1885 և 1886–1888 թվականներին, Կ. Պոլսում և Ադրիանուպոլսում։
Գրել է նաև ուրիշների թերթերում, այդ թվում՝ «Մասիս»-ում և «Փորձ»-ում։ Ըստ հայ վկայությունների՝ այնտեղ խմբագիրները երբեմն մերժել են նրա երգիծական գրվածքները՝ վախենալով, թե ինչ կարող է արժենալ թերթին դրանք տպելը։
- «Եփրատ», Ադրիանուպոլիս — խմբագիր 1871-ից։
- «Մեղու», Կ. Պոլիս — խմբագիր 1872-ից, Հարություն Սվաճյանից հետո։
- «Թատրոն» — 1874–1877։
- «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» — պատկերազարդ, 1876։
- «Ծիծաղ» — շաբաթաթերթ, 1883, մոտ մեկ տարի։
- «Խիկար» — 1884–1885 և 1886–1888, Կ. Պոլիս և Ադրիանուպոլիս։
Ինչն էր նա իրականում ծաղրում
Նրա նյութը Կ. Պոլսի հայ համայնքն էր՝ ինչպես այն ինքն իրեն էր տեսնում. նրա երևելիները, հաստատությունները, մասնագետները և հասարակության առջև ցուցադրվելու սովորությունը։ Գրել է այն մարդկանց մասին, որոնք ուզում էին կարևոր երևալ, և այն մեխանիզմի մասին, որով կարևորությունը բաշխվում էր՝ խորհուրդներ, հանձնաժողովներ, թերթեր, հովանավորություն։
Փողը ներկա է ամենուր, բայց հազվադեպ՝ իբրև պարզ ագահություն։ Նրան հետաքրքրում է այն անջրպետը, որ կա մարդու իրական նյութական վիճակի և այդ վիճակը թաքցնելու կամ ցուցադրելու ձևի միջև։ Գավառացին փող ունի, բայց դիրք չունի. կրթված մարդը դիրք ունի, բայց փող չունի. մասնագետի գիտելիքն էլ պարզապես առևտրի հնարք է։ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ն ամբողջովին կառուցված է այդ անջրպետի վրա. նրա մուրացկանները խմբագիրներ են, բանաստեղծներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, փաստաբաններ և քահանաներ։
Նա պատրաստ էր նաև մատնացույց անել կոնկրետ մարդկանց, ինչից երգիծանքը սովորաբար խուսափում է։ «Ազգային ջոջեր»-ում մեկ առ մեկ ներկայացնում է իր օրերի հայ երևելիներին՝ իրենց իսկական անուններով։ Նրանց թվում են խմբագիր Գրիգոր Արծրունին, գրող Ծերենցը, հոգևորական Խորեն Նար-Բեյը և կաթոլիկ հայոց առաջնորդ Անտոն Հասունը։ Ինչ էլ ասենք այս գրքի մասին, այն ընդհանուր բարոյախոսություն չէ։
Ինչպես է ծնվում ծիծաղը
Նրա գլխավոր գործիքը հասարակական տիպն է, որն այնքան ճշգրիտ է գծված, որ մնում է կենդանի անհատ։ Պարոնյանի կերպարին ճանաչում ենք նրանից, թե ինչ է ուզում և ինչպես է խոսում իր ուզածի մասին։ Ծիծաղն առաջանում է, երբ տեսնում ենք, որ գեղեցիկ խոսքը չի կարողանում թաքցնել իսկական դրդապատճառը։ Նա հազվադեպ է դատապարտում։ Թողնում է, որ մարդը երկար բացատրի իրեն, և այնպես է կառուցում այդ բացատրությունը, որ այն ինքը դատապարտի խոսողին։
Այս հնարքը ըստ էության թատերական է, նույնիսկ արձակում։ Տեսարանները կառուցված են երկխոսությամբ, մուտքերով ու ընդհատումներով. պատմողը հաճախ գրեթե անհետանում է, և ամեն ինչ անում է կերպարների խոսքը։ Ահա թե ինչու «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ն այդքան հեշտ բեմականացվեց. նրա մեծ մասն արդեն իսկ բեմական է։
Մյուս մշտական հնարքը փոփոխվող կրկնությունն է։ Այցելուները գալիս են իրար ետևից, յուրաքանչյուրն ուրիշ մասնագիտությամբ, բայց նույն թաքուն խնդրանքով։ Այդպես միտքը փոխանցում է օրինաչափությունը, ոչ թե առանձին դեպքը։ Հայ քննադատությունը միշտ բարձր է գնահատել նրա լեզվի խնայողությունը՝ սեղմությունն ու պարզությունը, որով մեկ-երկու տողում կերտվում է մի ամբողջ իրավիճակ։
Մի պնդում, որ հաճախ կցվում է նրա անվանը, այստեղ բաց է թողնված։ Նրան հաճախ կոչում են հայ երգիծանքի հիմնադիր կամ հայր, իսկ հանրամատչելի գրվածքներում սովորական են Մոլիերի հետ համեմատությունները։ Հայ գիտությունն ավելի զգույշ է ձևակերպում՝ նոր հայ գրականության առաջին և ամենամեծ երգիծաբանը։ Այս ձևակերպումը խոսում է նվաճման և տեղի մասին, ոչ թե գյուտի։ Հոդվածը հետևում է ավելի զգույշ ձևակերպմանը։
Արևմտահայերենը, կամ ինչու է կատակը հենց լեզվի մեջ
Պարոնյանը գրել է արևմտահայերեն՝ այն գրական լեզվով, որն իր կենդանության օրոք ձևավորվում էր Կ. Պոլսի խոսակցական հայերենի հիմքի վրա։ Սա է նրա ծիծաղի տեխնիկական հիմքը, և դրա դերը ավելի մեծ է, քան թվում է։
Հասարակական ձևամոլության երգիծանքը մեծ մասամբ խոսքի երգիծանք է։ Նրա կերպարներին մատնում է իրենց իսկ ոճը՝ կրթված երևալու համար գործածված օտար բառերը, սխալ չափով գործածված քաղաքավարական բանաձևերը, հաշվատետրից եկած բառը արվեստի մասին զրույցում։ Այսպիսի ծիծաղ հնարավոր է միայն այն լեզվում, որի խոսակցական և գրավոր ոճերն այնքան մոտ են, որ անհամապատասխանությունը լսելի է։ Նրա ընթերցողների պոլսահայերենը հենց այդպիսին էր։
Սա նրան առանձնացնում է նաև ողջ հայ գրականության մեջ։ Արևելահայերենում խոսակցական լեզվին դիմելը կապվում է Խաչատուր Աբովյանի անվան հետ, որ ապրել է մեկ սերունդ առաջ։ Պարոնյանը պատկանում է նույն ընթացքի արևմտահայ ճյուղին։ Նա ցույց տվեց, որ նոր գրական լեզուն կարող է զվարճալի լինել, կարող է արտահայտել հեգնանք, ժամանակի զգացում և հասարակական նրբերանգներ, ոչ միայն վեհ զգացումներ։
Թատրոնը
Այս արխիվի գրողներից Պարոնյանն է, որ առաջին հերթին հայտնի է որպես կատակերգակ թատերագիր, և դրաման նրա համար կողմնակի զբաղմունք չէր։ Բեմի համար գրել է հենց սկզբից. «Երկու տերով ծառա մը»-ն 1865 թվականից է, իսկ նույն շրջանում գրված «Ատամնաբույժն արևելյան»-ը տպագրվել է 1868-ին։
Նրա թատրոնը բարքերի կատակերգություն է։ Ընտանեկան իրավիճակները, որոնց վրա այն կառուցված է, վերջում պարզվում է՝ փողի մասին են. ամուսնություններ, որ կնքվում են ունեցվածքի շուրջ, տներ, որտեղ ամեն ինչ արվում է ցուցադրության համար, մասնագետներ, որոնց հմտությունը պարզապես վճար կորզելու միջոց է։ Երկխոսությունը գրված է դերասանների համար՝ կարճ փոխանակումներ, ընդհատումներ և կերպարներ, որոնք իրար չեն լսում, բայց կարծում են, թե բանակցում են։
Նրա պիեսների և հայ բեմի հարաբերությունն ավելի բարդ է, քան կարող է թվալ առաջնախաղերի ցուցակից։ Դրա մասին է հաջորդ բաժինը։
«Պաղտասար աղբար». գրված 1886-ին, բեմադրված 1895-ին
«Պաղտասար աղբար»-ը նրա ամենահայտնի պիեսն է, որ նաև ամենաերկարն է մնացել խաղացանկում։ Անգլերենում այն հանդիպում է Uncle Baghdasar, Brother Baghdasar կամ պարզապես Baghdasar Aghbar անուններով։ Վերնագրի «աղբար» բառը եղբոր մտերմիկ արևմտահայ դիմելաձևն է, և անգլերեն ոչ մի վերնագիր ընդհանուր ընդունված չի դարձել։
Սովորաբար նշվող 1886-ը գրելու թվականն է. պիեսը գրվել է Կ. Պոլսում։ Այն ժամանակ այն չի ներկայացվել։ Առաջին անգամ բեմ է բարձրացել միայն ինը տարի անց՝ 1895-ին (հաճախ նշվում է նաև 1896-ը), Թիֆլիսում՝ Արամ Վրույրի բեմադրությամբ, այսինքն՝ արևելահայ թատրոնում, ոչ թե այն քաղաքում, որտեղ և որի համար գրվել էր։
Այս ինը տարին չպետք է սեղմել մեկ թվականի մեջ, որովհետև դրանք ճիշտ բան են ասում նրա դիրքի մասին։ Պոլսահայ կյանքի մասին արևմտահայերենով գրված կատակերգությունը բեմ բարձրացավ նախ հայ աշխարհի մյուս կեսում, հեղինակի մահից հետո։ Պիեսի հետագա կյանքը՝ հայ ազգային խաղացանկում մշտական տեղը, սկսվեց առանց նրա։
Կատակերգության կենտրոնում խաբված ամուսինն է։ Նա բացահայտում է խաբեությունը, և հետո նրան սկսում են իրենց ուզածով շուռ տալ շրջապատի բոլորը՝ կինը, կնոջ սիրեկանը, փաստաբանը և խորհրդի անդամները, որոնցից ամեն մեկն իր շահն ունի գործի ելքի մեջ։ Հայ քննադատները տարակարծիք են, թե Պաղտասարը մերկացված հիմա՞ր է, թե՞ խաբեբաներով շրջապատված ազնիվ մարդ։ Լավագույն մեկնաբանությունները այս երկիմաստությունը համարում են պիեսի կառուցվածքի մաս, ոչ թե թերություն։
«Ազգային ջոջեր». կենդանի մարդկանց դիմանկարներ
«Ազգային ջոջեր»-ը իր ժամանակի ականավոր հայերի երգիծական դիմանկարների շարք է։ Վերնագիրը դժվար է թարգմանել։ «Ջոջ»-ը բարբառային բառ է՝ «մեծ», «կարևոր» մարդ իմաստով, բայց զուրկ է առաջնորդ նշանակող գրական բառի հանդիսավորությունից։ Անգլերենում այն դառնում է National Bigshots, National Notables կամ նման մի բան։ Այս արխիվը պահում է հայերեն վերնագիրը և անհրաժեշտության դեպքում բացատրում այն, փոխանակ ձևացնելու, թե կա ընդունված անգլերեն վերնագիր։
Այն սկսել է տպվել «Թատրոն»-ում 1874-ից, իսկ գրքով լույս է տեսել երկու մասով՝ առաջինը Կ. Պոլսում 1879-ին, երկրորդը՝ 1880-ին։ Հայ գիտնականները նշում են, որ դիմանկարների համար կենսագրական նյութ է հավաքել մոտ վեց տարի՝ 1874-ից 1880, և որ դիմանկարները հիմնված են իր հերոսների մասին փաստագրված տեղեկությունների, ոչ թե հորինվածքի վրա։
Եղանակը խտացումն է, ոչ թե հորինումը. իրական կենսագրությունը ճշգրիտ նկարագրվում է, բայց համամասնությունները փոխվում են այնքան, մինչև երևա դրա իսկական ձևը։ Հայ քննադատությունը նշել է, որ դիմանկարները գրված են առանց անձնական չարության։ Դա է պատճառներից մեկը, որ նրանք ապրեցին իրենց առիթից ավելի երկար. դրանք կարդացվում են նաև այսօր, երբ նրանց բոլոր հերոսները վաղուց մոռացված են։
«Մեծապատիվ մուրացկաններ» և չպարզված ժամանակագրությունը
«Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը (անգլերեն՝ Honourable Beggars, ամերիկյան հրատարակություններում՝ Honorable Beggars) նրա ամենահայտնի արձակ գործն է և հայերենից դուրս ամենաշատ կարդացվածը։ Տրապիզոնցի հարուստ Աբիսողոմ աղան գալիս է Կ. Պոլիս կին գտնելու, և նրան հերթով այցելում են քաղաքի կրթված մարդիկ՝ խմբագիր, քահանա, բանաստեղծ, լուսանկարիչ, բժիշկ, ուսուցիչ, փաստաբան, դերասան։ Ամեն մեկը գալու իր պատճառն ունի, և ամեն մեկը փող է ուզում։ Իսկ այն, ինչի համար եկել էր, Աբիսողոմ աղան այդպես էլ չի ստանում։
Վեպի ժամանակագրությունը հաստատված չէ, և հոդվածը չի ձևացնում, թե հաստատված է։ Անգլալեզու տեղեկատուների համաձայն՝ այն մաս-մաս տպագրվել է 1880-ին և գրքով լույս տեսել 1887-ին։ Հայ աղբյուրները, որոնք վեպը դիտում են որպես ստեղծագործություն, հաճախ նշում են միայն 1887-ը և չեն տարբերում հանդեսային տպագրությունը գրքից։ Երկու տարբերակը համատեղելի են, եթե 1880-ը մասնակի տպագրությունն է, իսկ 1887-ը՝ գիրքը։ Սա ամենահավանական վերակազմությունն է, բայց այս հոդվածի աղբյուրները միասին դա չեն հաստատում։
Անվիճելի է այն, թե ինչ է անում գիրքը։ Վերնագրի մուրացկանները աղքատները չեն, այլ պատվավոր մարդիկ։ Կատակը ուղղված է ոչ թե անհատի բարոյականությանը, այլ ողջ կառուցվածքին. դա մի հասարակություն է, որտեղ յուրաքանչյուր ուսյալ մասնագիտություն դարձել է ուրիշի փողին հավակնելու միջոց։ Անգլալեզու ընթերցողների մեծ մասը գիրքը ճանաչում է Միշա Կուդյանի թարգմանությամբ՝ Honourable Beggars: A Satire։
Գրաքննությունը և փողի առանձին խնդիրը
Նրա թերթերի կյանքը կարճացրել են երկու տարբեր ճնշումներ։ Եթե դրանք խառնենք իրար, կստացվի ավելի հերոսական, բայց ավելի քիչ ճշգրիտ պատմություն, քան թույլ են տալիս վկայությունները։
Առաջինը գրաքննությունն է։ 1880-ականների վերջին, համիդյան վարչակարգի օրոք, օսմանյան մամուլի պայմանները զգալիորեն խստացան։ Հայ վկայությունների համաձայն՝ այդ տարիների երգիծական թերթերը, այդ թվում՝ իրենը, քաղաքական նյութից անցան կենցաղայինի. դա սահմանափակումների տեսանելի հետքն է։ 1888-ին իշխանությունները փակեցին «Խիկար»-ը՝ այլ հայկական պարբերականների հետ միասին, և դրանով ավարտվեց նրա խմբագրական գործունեությունը։ Հայ աղբյուրներն արձանագրում են նաև, որ այլ թերթերի խմբագիրները մերժել են նրա գրվածքները՝ հետևանքներից վախենալով։
Երկրորդը պարզապես այն է, որ երգիծական շաբաթաթերթերը վատ բիզնես էին։ «Ծիծաղ»-ը տևեց մոտ մեկ տարի։ Թերթերը փակվում էին, վերաբացվում և նորից փակվում։ Նրա մատենագիտության պատկերը՝ թերթ թերթի ետևից, մի քանիսը՝ վերաբացված, նույնքան առևտրական է, որքան քաղաքական։ 1888-ից հետո նա վերադարձավ հաշվապահությանը։
Երկու ճնշումն էլ իրական էին, բայց նույն բանը չէին։ Հանդեսը, որ փակում է գրաքննիչը, և հանդեսը, որ փակվում է, որովհետև ոչ ոք չի երկարացնում բաժանորդագրությունը, տարբեր ձախողումներ են։ Նրա կյանքում եղել են երկուսն էլ։
Վերջին տարիները
1888-ին «Խիկար»-ի փակվելուց հետո նա այլևս սեփական թերթ չունեցավ։ Աշխատում էր հաշվապահ և հիվանդ էր։ Մահացավ թոքախտից Կ. Պոլսում 1891 թվականի մայիսի 27-ին, քառասունյոթ տարեկանում։ Հայ աղբյուրների համաձայն՝ նրա այրին և երեխաները մնացին անապահով։
Այս մասին հոդվածն ավելին չի ասում։ Պարոնյանի մահվան մասին տարածված է մի պատմություն, թե մեծ երգիծաբանը մահացել է անօթևան՝ փողոցում, բայց այստեղ օգտագործված աղբյուրները դա չեն հաստատում։ Նա մահացավ հիվանդությունից, որ XIX դարի քաղաքներում անթիվ մարդկանց էր խլում, և փաստագրված աղքատության մեջ։ Դրան պաթոս ավելացնելը կնշանակեր իրական մարդու մահվան մանրամասներ հորինել։
Բեմում՝ նրանից հետո
Գրեթե այն ամենը, ինչ Պարոնյանին դարձրեց հայ մշակույթի հաստատուն մաս, տեղի ունեցավ 1891-ից հետո։ «Պաղտասար աղբար»-ը բեմ հասավ 1895-ին և մտավ մշտական խաղացանկ։ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը բազմիցս վերահրատարակվեց և բեմականացվեց։ XX դարում նրա երկերի ժողովածուները կազմվել և հրատարակվել են Թիֆլիսում, Կ. Պոլսում, Մոսկվայում, Բեյրութում և Երևանում, և դրանց տասը հատորը հանրային սեփականություն է։
Խորհրդային Հայաստանում նա անվիճելի դասական էր՝ դասավանդվում էր դպրոցներում և անընդհատ բեմադրվում։ Նրա անունն է կրում Երևանի պետական երաժշտական կատակերգության թատրոնը, որ հիմնվել է 1941-ին և բացվել 1942-ին, ինչպես նաև քաղաքի մի դպրոց և փողոց։ 2018-ին Հայաստանը նրա ծննդյան 175-ամյակի առթիվ նամականիշ թողարկեց։
Այստեղ ժամանակագրությունը առանձնապես կարևոր է։ Նա մահացել է 1891-ին, իսկ Խորհրդային Հայաստանը հաստատվել է 1920-ին։ Խորհրդային շրջանի հրատարակությունները, բեմադրություններն ու հաստատությունները նրա ընկալման պատմության մասն են, ոչ թե նրա կյանքի։ Այդ տարիներին խրախուսվող ընթերցումը՝ Պարոնյանը իբրև բուրժուական հասարակության քննադատ, նրա գործի մեկնաբանություններից մեկն է, ոչ թե այն, ինչ ինքն էր նպատակ դրել։
Կարևոր թվականներ
1843
Ծնվում է նոյեմբերի 19-ին Ադրիանուպոլսում. որոշ գրադարանային նորմատիվ ֆայլեր նշում են 1841-ը։
1857
Արշակունյան դպրոցից հետո ընդունվում է Ադրիանուպոլսի հունական դպրոցը և մոտ մեկ տարի անց թողնում այն. դրանով ավարտվում է նրա դպրոցական կրթությունը։
1863
Հաստատվում է Կ. Պոլսում. աշխատում է հեռագրատանը, զբաղեցնում ուսուցչական և գրասենյակային պաշտոններ։
1865
Գրում է «Երկու տերով ծառա մը»-ն, որը կտպագրվի միայն 1911-ին։
1868
Լույս է տեսնում «Ատամնաբույժն արևելյան»-ը։
1871
Դառնում է «Եփրատ»-ի խմբագիր Ադրիանուպոլսում։
1872
Ստանձնում է պոլսահայ երգիծական «Մեղու» թերթի խմբագրությունը։
1874
Խմբագրում է «Թատրոն»-ը, որտեղ սկսում է տպվել «Ազգային ջոջեր»-ը։
1876
Հիմնում է «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» պատկերազարդ մանկական թերթը։
1879
«Ազգային ջոջեր»-ի առաջին մասը գրքով լույս է տեսնում Կ. Պոլսում, երկրորդը՝ 1880-ին։
1880
«Պտույտ մը Պոլսո թաղերու մեջ» և «Հոսհոսի ձեռատետրը». «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը տպվում է մաս-մաս։
1883
Հրատարակում է «Ծիծաղ» շաբաթաթերթը, որ տևում է մոտ մեկ տարի։
1884
Հիմնում է «Խիկար»-ը, որ երկու շրջանով լույս է տեսնում մինչև 1888-ը։
1886
Կ. Պոլսում գրում է «Պաղտասար աղբար»-ը։
1887
«Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը լույս է տեսնում գրքով։
1888
Իշխանությունները այլ հայկական պարբերականների հետ փակում են նաև «Խիկար»-ը. նա վերադառնում է հաշվապահությանը։
1891
Մահանում է թոքախտից Կ. Պոլսում մայիսի 27-ին։
1895
«Պաղտասար աղբար»-ն առաջին անգամ բեմադրվում է Թիֆլիսում՝ գրվելուց ինը տարի անց։
Ինչու է Հակոբ Պարոնյանը կարևոր
Պարոնյանը հայ գրականությանը տվեց երգիծական արձակ և կատակերգական բեմ։ Մինչ այդ նոր հայ գրականությունն ամենաուժեղն էր պոեզիայում, պատմավեպում և հայրենասիրական քնարերգության մեջ։ Նա ցույց տվեց, որ նոր արևմտահայ գրական լեզուն կարող է արտահայտել հեգնանք, ժամանակի զգացում և հասարակական դիտողականություն։ Եվ արեց դա գործերով, որոնք մինչ օրս ոչ միայն ուսումնասիրվում, այլև բեմադրվում են։
Նա նաև քաղաքը դարձրեց գրականության նյութ։ Գրել է պոլսահայերի, նրանց խորհուրդների ու հանձնաժողովների, թերթերի ու մասնագիտությունների, իրենց մասին խոսելու ձևի մասին։ Եվ գրել է հենց այն ժամանակ, երբ այդ համայնքը հայ աշխարհում ամենամեծն էր և ամենահարուստը հաստատություններով։ XIX դարի հայ գրականության մեջ քիչ գործեր են քաղաքային կյանքին նայում այդքան մոտիկից, ուստի նրա գրածը ոչ միայն կատակ է, այլև ժամանակի վկայություն։
Եվ նա ապացուցեց, որ հայ երգիծանքը դրսից բերելու կարիք չկար։ Նրա թիրախները տեղացի էին ու անուն ունեին, նրա եղանակը դիտողությունն էր, ոչ թե փոխառված բանաձևը, և նրա լավագույն էջերը մինչ օրս ծիծաղեցնում են նաև այն ընթերցողին, որը նրա հերոսներից ոչ մեկի մասին երբեք չի լսել։ Սա է երգիծանքի սովորական քննությունը, և «Պաղտասար աղբար»-ը ավելի քան մեկ դար բեմում հանձնում է այն։
Հետաքրքիր փաստեր
- 01Երգիծաբանը, որ ողջ կյանքում ծաղրեց Կ. Պոլսի երևելիներին, 1876-ին հիմնեց նաև պատկերազարդ մի թերթ, որը ամենավաղ և ամենահայտնի հայկական մանկական պարբերականներից մեկն է։
- 02Պետրոս Դուրյանը՝ քսան տարեկանում մահացած բանաստեղծը, նրա աշակերտն էր Սկյուտարի ճեմարանում։
- 03«Ազգային ջոջեր»-ում նա իր թիրախներին կոչում է անուններով։ Նրա հերոսները կենդանի հասարակական գործիչներ էին, և հայ գիտնականների տվյալներով՝ նա մոտ վեց տարի նրանց մասին կենսագրական նյութ է հավաքել։
- 04Նրա առաջին պիեսը տպագրվեց գրվելուց քառասունվեց և հեղինակի մահից քսան տարի հետո։
- 05Կոնգրեսի գրադարանում նա նշված է 1841? ձևով՝ հարցականով, իսկ հայկական հանրագիտարանները առանց հարցականի տալիս են 1843 թ. նոյեմբերի 19-ը։
- 06Երևանի պետական երաժշտական կատակերգության թատրոնը նրա անունն է կրում 1962 թվականից։ Ահա թե ինչու «Հակոբ Պարոնյան» որոնումը հաճախ բերում է թատրոնի խաղացանկը, ոչ թե կենսագրությունը։
Աղբյուրներ
- Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 9 — Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1983 · ՀՍՀ, հատոր 9, էջ 204The spine of the article and the source of every date it states without qualification: 19 November 1843 at Adrianople, 27 May 1891 at Constantinople, the Arshakunyan school, the single year at the Greek school from 1857, the pharmacy and bookkeeping work, and the sequence of periodicals from Եփրատ in 1871 to Խիկար in 1884–1888. It is also the source consulted for the schooling question, and what matters is what it does not contain: no Catholic or Mekhitarist education appears in it, which is why the article omits that claim rather than repeating it.
- Kevork B. Bardakjian. A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500–1920 — Wayne State University Press, Detroit, 2000 ISBN 9780814327470The standard English-language reference for the period and the work of the scholar who has written most on Paronyan specifically. Cited for the placement of him in the movement from romanticism to realism, and for the careful formulation the article follows — first and greatest satirist of modern Armenian literature — in place of the founder-of-Armenian-satire and Armenian-Molière framings that circulate in popular writing.
- A. J. Hacikyan, G. Basmajian, E. S. Franchuk and N. Ouzounian (eds.). The Heritage of Armenian Literature, Volume III: From the Eighteenth Century to Modern Times — Wayne State University Press, 2005 ISBN 9780814332214The section's backbone series at the volume covering him. Cited for the English-language account of his career and for the treatment of his satire as social rather than political in its primary target.
- Hagop Baronian, translated and edited by Mischa Kudian. Honourable Beggars: A Satire — Mashtots Press, London, 1978 ISBN 9780903039055The standard English translation of Մեծապատիվ մուրացկաններ and the route by which most English readers meet him. Cited for the English title the article uses and for the cast of visiting professionals; it is also part of the transliteration evidence, since it files its author as Baronian while Armenian institutions write Պարոնյան.
- Հակոբ Պարոնյան, Երկերի ժողովածու, տասը հատորով — Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1962–1979 · Wikimedia Commons, Hagop Baronian collected works, volumes 1–10The ten-volume academic collected works, digitised and in the public domain. Cited as the primary corpus behind the article's statements about what he actually wrote — the plays, the feuilleton series, Ազգային ջոջեր and the prose — and as the evidence that the texts discussed here are available rather than merely described.
- Mariam Gevorgyan. Հակոբ Պարոնյանի «Ազգային ջոջեր»-ի գրապատմական արժեքը — Artsakh State University, Stepanakert, 2019 · artsakhlib.am, Գևորգյան, «Ազգային ջոջեր»-ի գրապատմական արժեքըThe basis for the Ազգային ջոջեր section and the source that resolves what looks like a date conflict elsewhere: serialization in Թատրոն from 1874, then two book parts, Constantinople 1879 and 1880, with roughly six years of biographical research behind the portraits. Also the source for the claim that the portraits are built on documented fact and written without personal malice.
- Library of Congress Name Authority File and Bibliothèque nationale de France, authority records for Hakob Paronean / Hagop Baronian — Library of Congress; Bibliothèque nationale de France, consulted 2026 · VIAF cluster 46886934; BnF 12761124Cited only for the birth-year disagreement, and cited precisely. The Library of Congress records him as Paronean, Hakob, 1841?-1891, with the question mark that marks an unverified date; the BnF gives 1841–1891 without one. Both cluster with the records that say 1843. This is the evidence for the article's statement that a reader meeting 1841 in a catalogue has found a flagged uncertainty rather than an error, and it is not used for any biographical claim.
- Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոն — Yerevan, founded 1941 · Paronyan Musical Comedy Theatre, Yerevan — institutional recordCited for the reception section: the theatre was founded in 1941 and opened in 1942 and carries his name. It is also the reason the article makes a point about search — the institution now dominates the query Hakob Paronyan, which is precisely the discovery problem this page exists to fix.
Առնչվող հոդվածներ
Խաչատուր Աբովյան
Ուսուցիչ, լեռնագնաց և վիպասան, ով հիմք դրեց նոր հայ գրականությանը՝ գրելով այն լեզվով, որով ժողովուրդն իրականում խոսում էր։
Սիամանթո
Արևմտահայ բանաստեղծ, որը ձև տվեց հայ ազատաչափ բանաստեղծությանը, 1909 թվականին Ադանայի կոտորածը վերածեց պոեզիայի, իսկ 1915 թվականին աքսորվեց Այաշ։
Հովհաննես Թումանյան
Գյուղում ծնված բանաստեղծ, որին բալլադներն ու հեքիաթները, ինչպես նաև անաղմուկ բարոյական հեղինակությունը բերեցին Ամենայն հայոց բանաստեղծի կոչումը։