Յակոբ Պարոնեան

Ո՞վ էր Յակոբ Պարոնեանը

Յակոբ Պարոնեան արեւմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր եւ լրագրող էր։ Ծնաւ 1843-ին Օսմանեան կայսրութեան Ադրիանուպոլիս քաղաքին մէջ, մեռաւ 1891-ին Կ. Պոլիս։ Այս չորս զբաղումը ուռճացուած ցանկ մը չեն․ անոնք միեւնոյն գործն են՝ չորս կողմէն դիտուած։ Թատրերգութիւնները տպեց իր իսկ հանդէսներուն մէջ, լրագրութիւնը գրեց տեսարաններով ու երկխօսութեամբ, իսկ իր ամէնէն ծանօթ արձակ գործը կը կարդացուի իբրեւ կատակերգութիւն, որմէ բեմական ցուցումները հանուած են։

Իր աշխարհը օսմանահայ է, ո՛չ ռուսահայ, եւ քաղաքային է, ո՛չ գաւառական։ Գրեթէ ամէն ինչ, որ գրեց, գրուեցաւ ու տպուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ եւ ուղղուած էր պոլսահային, որ պիտի ճանչնար նկարագրուած տիպարը, երբեմն ալ՝ անձը։ Ասիկա զինք ամէնէն յստակ կերպով կը զատէ այս արխիւին միւս գրողներէն, որոնց մեծ մասը գրած է գիւղին, լեռներուն, ազգին եւ անցեալին մասին։

Երկրորդ տարբերութիւնը գրական սեռն է։ ԺԹ. դարու հայ գրականութիւնը խիստ կը թեքի դէպի քերթուածը, պատմավէպը եւ հայրենասիրական քնարերգութիւնը։ Պարոնեան գրեց բեմական կատակերգութիւն, երգիծական դիմանկար եւ զաւեշտական արձակ։ Եւ գրեց իբրեւ աշխատող խմբագիր, ո՛չ թէ ապրուստի հոգ չունեցող գրագէտ։

Պարոնեա՞ն թէ Baronian․ մէկ գրող, երկու որոնման արդիւնք

Այս յօդուածը զինք կը կոչէ Յակոբ Պարոնեան՝ արեւմտահայերէնի դասական ուղղագրութեամբ։ Արեւելահայերէնը կը գրէ Հակոբ Պարոնյան, եւ Երեւանի հաստատութիւնները այդ ձեւը կը գործածեն․ այդպէս է նաեւ իր անունը կրող երաժշտական կատակերգութեան թատրոնին անունը։ Իր մասին անգլերէն նիւթին զգալի մասը, անոնց կարգին գրադարանային արձանագրութիւնները եւ վէպին սովորական անգլերէն թարգմանութիւնը, զինք կը կոչէ Hagop Baronian։ Կը հանդիպին նաեւ Hagop Paronian, Hakob Baronian եւ Hakob Paronean ձեւերը։

Ասոնցմէ ոչ մէկը սխալ է։ Հայերէն Պ-ն արեւելահայերէնի մէջ պարզ p է, արեւմտահայ արտասանութեան մէջ՝ b-ի մօտ։ Բարեփոխուած ուղղագրութեան Հակոբ-ը դասականին մէջ Յակոբ է։ Երկու անգլերէն ձեւերը պարզապէս հայերէնի երկու ճիւղերուն օրինաւոր տառադարձութիւններն են։ Գործնականին մէջ մէկ ձեւով որոնողը կրնայ բնաւ չհանդիպիլ միւսին տակ դասուած նիւթին, որովհետեւ երկու որոնումները մեծ մասամբ տարբեր էջեր կը բերեն։

Այս արխիւին արեւմտահայ տարբերակին մէջ իր անունը կը գրուի Յակոբ Պարոնեան, արեւելահայ տարբերակին մէջ՝ Հակոբ Պարոնյան։ Երկու ձեւերն ալ, անգլերէն տարբերակներուն հետ միասին, դրուած են այս էջին որոնման բառերուն մէջ, որպէսզի ընթերցողը զինք գտնէ անոնցմէ որեւէ մէկով։

Ադրիանուպոլիս եւ իր ստացած ուսումը

Ծնաւ 1843 թուականի նոյեմբեր 19-ին Ադրիանուպոլիս՝ Թրակիոյ մէջ, Մարիցա գետին վրայ գտնուող օսմանեան քաղաք մը, որ այսօր Թուրքիոյ Էտիրնէն է։ Քաղաքը վաղեմի հայ գաղութ մը ունէր՝ իր դպրոցներով, եւ իր կենսագրութեան համար միջավայրին այս մասն է կարեւորը։

Պաշտօնական կրթութիւնը կարճ եղաւ։ Սորվեցաւ ծննդավայրին Արշակունեան վարժարանին մէջ, իսկ 1857-ին մտաւ քաղաքին յունական դպրոցը, ուր մնաց մօտ տարի մը եւ ձգեց։ Իր դպրոցական ուսումը հոն կը վերջանայ։ Անկէ ետք ամէն ինչ ինքնակրթութիւն էր․ շատ կարդաց, քանի մը լեզուով աշխատեցաւ, եւ հայ աղբիւրները իր ֆրանսերէնը, իտալերէնը եւ յունարէնը գլխաւորաբար իր անձնական ջանքին կը վերագրեն։

Իր կրթութեան մասին լայնօրէն տարածուած պնդում մը հոս չի կրկնուիր։ Կարգ մը ժողովրդական կենսագրութիւններ զինք կաթողիկէ կամ մխիթարեան դպրոցի աշակերտ կը դարձնեն։ Այս յօդուածին համար գործածուած հայ հանրագիտարաններն ու տեղեկատուները ատիկա չեն հաստատեր․ անոնք կը յիշեն Արշակունեան վարժարանը եւ յունական դպրոցը, ուրիշ ոչինչ։ Ուստի յօդուածը այդ պնդումը դուրս կը ձգէ․ գրաւիչ մանրամասնութիւն մըն է, բայց իր աղբիւրները զայն չեն կրեր։

1843, եւ ինչո՛ւ կարգ մը գրացուցակներ 1841 կը գրեն

Հայ տեղեկատու գիրքերը միակերպ կու տան 1843 թուականի նոյեմբեր 19-ը։ Այդ թուականը կու տայ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, եւ հայ կրթական ու գրական աղբիւրները անոր կը հետեւին։

Արեւմտեան քանի մը խոշոր գրադարաններու նորմատիւ ցանկերը ուրիշ թուական կու տան։ Գոնկրէսի գրադարանին անուանական ցանկը զինք կ'արձանագրէ Paronean, Hakob, 1841?-1891 ձեւով։ Հարցականը գրադարանավարներուն նշանն է չհաստատուած թուականի համար։ Ֆրանսայի ազգային գրադարանը կու տայ 1841–1891՝ առանց հարցականի։ Երկուքն ալ կապուած են նոյն նորմատիւ խումբին, որուն մէջ են նաեւ 1843 գրող արձանագրութիւնները։

Այս յօդուածը կը գործածէ 1843-ը, որովհետեւ այդ է հայ գիտական եւ հանրագիտարանային աւանդութեան տուածը, եւ որովհետեւ 1841 գրող արձանագրութիւնները իրենց իսկ ծագման գրացուցակին մէջ անորոշ նշուած են։ Տարաձայնութիւնը հոս կ'արձանագրուի, առանց հարթուելու։ Գրադարանային ցանկի մը մէջ 1841 տեսնող ընթերցողը սխալ չէ գտած․ գտած է թուական մը, զոր գրացուցակային աւանդութիւնը ինք չստուգուած կը նկատէ։

Կ. Պոլիս

Կ. Պոլիս փոխադրուեցաւ 1863-ին (անգլերէն տեղեկատուները երբեմն 1864 կու տան)։ 1868-ին կարճ ժամանակով Ադրիանուպոլիս վերադարձաւ, բայց բացի ատկէ՝ մինչեւ կեանքին վերջը մայրաքաղաքին մէջ ապրեցաւ ու աշխատեցաւ։ 1860-ականներուն Կ. Պոլիսը աշխարհի ամէնէն մեծ հայ բնակչութիւնն ունեցող քաղաքն էր՝ իր պատրիարքարանով, վարժարաններով, տպարաններով, թատրոններով եւ աճող մամուլով։

Իր տեսակի գրականութիւնը կարելի դարձուց ճիշդ այս խտութիւնը։ Երգիծանքին պէտք է ընթերցող մը, որ բաւական մօտէն կը բաժնէ նոյն ակնարկութիւնները, որպէսզի ճանչնայ նշանակէտը։ Պէտք է նաեւ աժան մամուլ մը, որ ամէն շաբաթ հասնի այդ ընթերցողին։ Կ. Պոլիսը երկուքն ալ ունէր, եւ Պարոնեան իր ամբողջ ասպարէզը անցուց այս պայմաններուն մէջ։

Այս յօդուածը քաղաքը կը կոչէ իր պատմական անունով, որովհետեւ այդպէս կը կոչէին զայն այս պատմութեան բոլոր մասնակիցները։ Այսօրուան Իսթանպուլն է։ Պարոնեան հոն թաղուած է, եւ 2019-ին Շիշլիի հայկական գերեզմանատան մէջ իրեն կոթող կանգնեցուեցաւ։

Ապրուստի գործերը

Գրելէն առաջ ու գրելուն զուգահեռ՝ ան սովորական պաշտօններ ալ ունեցաւ։ Արժէ զանոնք յիշել, որովհետեւ անոնք իրականին մէջ երբեք չդադրեցան։ Պատանի տարիքին Ադրիանուպոլսոյ մէջ մօտ երկու տարի դեղարանի մը մէջ աշխատեցաւ եւ հոն քիչ մը բնագիտութիւն ու բժշկութիւն սորվեցաւ։ Ապա ծխախոտի ընկերութեան մը հաշիւները վարեց։

Կ. Պոլիս աշխատեցաւ հեռագրատան մէջ, մասնաւոր դասեր տուաւ հարուստ ընտանիքի մը եւ դասաւանդեց ասիական ափի Սկիւտարի ճեմարանին մէջ, ուր իր աշակերտներէն մէկն էր բանաստեղծ Պետրոս Դուրեան։ Պաշտօն ունեցաւ նաեւ պատրիարքարանի վարչութեան մէջ։ Կեանքին վերջաւորութեան, երբ իր վերջին հանդէսը փակուեցաւ, դարձեալ հաշուապահութեան վերադարձաւ։

Ասիկա գունաւոր մանրամասնութիւն չէ։ Բաժանորդներու ցանկէն կախեալ երգիծաբանը դրամական վտանգի մէջ է այնպէս, ինչպէս ամսական ստացող գրողը չէ։ Գրասենեակային աշխատանքն էր, որ կարելի դարձուց գրելուն շարունակութիւնը։

Պարբերականները

Պարոնեանի ասպարէզը աւելի դիւրին է հասկնալ թերթերու շարքով, քան գիրքերու։ 1871-ին Ադրիանուպոլսոյ մէջ «Եփրատ»-ի խմբագիր եղաւ։ 1872-ին ստանձնեց «Մեղու»-ի խմբագրութիւնը․ պոլսահայ այս երգիծական թերթը հիմնած էր Յարութիւն Սուաճեան։ 1874-էն 1877 խմբագրեց անոր շարունակութիւնը՝ «Թատրոն»-ը։

1876-ին հիմնեց «Թատրոն. բարեկամ մանկանց»-ը՝ մանուկներու համար պատկերազարդ թերթ մը։ Հայ աղբիւրները զայն կը նկատեն ամենավաղ ու ամենածանօթ հայկական մանկական պարբերականներէն մէկը․ անսպասելի տող մըն է երգիծաբանի մը մատենագիտութեան մէջ։ 1883-ին հրատարակեց «Ծիծաղ» շաբաթաթերթը, որ մօտ տարի մը տեւեց։ 1884-էն խմբագրեց «Խիկար»-ը, որ իր անունը առած է հին մերձաւորարեւելեան պատմութեան իմաստունէն։ Թերթը լոյս տեսաւ երկու շրջանով՝ 1884–1885 եւ 1886–1888, Կ. Պոլիս եւ Ադրիանուպոլիս։

Գրեց նաեւ ուրիշներու խմբագրած թերթերուն, անոնց կարգին՝ «Մասիս»-ին եւ «Փորձ»-ին։ Հայ վկայութիւններուն համաձայն՝ հոն խմբագիրները երբեմն մերժեցին իր երգիծական գրութիւնները՝ վախնալով, թէ անոնց տպագրութիւնը թերթին սուղ պիտի նստի։

• «Եփրատ», Ադրիանուպոլիս — խմբագիր 1871-էն։
• «Մեղու», Կ. Պոլիս — խմբագիր 1872-էն, Յարութիւն Սուաճեանէն ետք։
• «Թատրոն» — 1874–1877։
• «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» — պատկերազարդ, 1876։
• «Ծիծաղ» — շաբաթաթերթ, 1883, մօտ տարի մը։
• «Խիկար» — 1884–1885 եւ 1886–1888, Կ. Պոլիս եւ Ադրիանուպոլիս։

Ի՞նչ էր իր երգիծանքին նիւթը

Իր նիւթը Կ. Պոլսոյ հայ գաղութն էր, որ ինքզինք կը դիտէր՝ իր երեւելիները, հաստատութիւնները, ասպարէզները եւ հանրային ցուցադրութիւնը։ Գրեց կարեւոր երեւալ ուզող մարդոց մասին, նաեւ այն մեքենային մասին, որով կարեւորութիւնը կը բաշխուէր՝ ժողովներ, յանձնախումբեր, թերթեր, հովանաւորութիւն։

Դրամը ամէն տեղ է, բայց հազուադէպօրէն՝ իբրեւ պարզ ագահութիւն։ Զինք կը հետաքրքրէ տնտեսական վիճակին եւ այն կեցուածքին միջեւ եղած բացը, որով մարդ զայն կը ծածկէ կամ կը ցուցադրէ․ դրամ ունեցող բայց դիրք չունեցող գաւառացին, դիրք ունեցող բայց դրամ չունեցող ուսեալը, մասնագէտը, որուն գիտութիւնը ծախելու հնարք մըն է։ «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը ամբողջովին այդ բացին վրայ շինուած է, եւ անոր մուրացկանները խմբագիրներ են, բանաստեղծներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, փաստաբաններ ու քահանաներ։

Ան կը համարձակէր նաեւ որոշակի ըլլալ, բան մը, որմէ երգիծանքը սովորաբար կը խուսափի։ «Ազգային ջոջեր»-ը մէկ առ մէկ կը ներկայացնէ իր օրերու հայ երեւելիները՝ իրենց իսկ անուններով։ Անոնց կարգին են խմբագիր Գրիգոր Արծրունին, գրող Ծերենցը, եկեղեցական Խորէն Նար-Պէյը եւ կաթողիկէ հայոց առաջնորդ Անտոն Հասունը։ Ինչ ալ ըսենք ատոր մասին, ընդհանուր բարոյախօսութիւն չէ։

Ինչպէ՞ս կը ծնի ծիծաղը

Իր գլխաւոր գործիքը ընկերային տիպարն է, այնքան ճշգրիտ գծուած, որ անհատ կը մնայ։ Պարոնեանի կերպարը կը ներկայանայ իր ուզածով եւ այն ձեւով, որով կը խօսի իր ուզածին մասին։ Ծիծաղը կը ծնի, երբ կը տեսնենք, թէ ինչպէս կեցուածքը չի յաջողիր ծածկել շարժառիթը։ Ան հազուադէպ կը դատապարտէ։ Կը թողու, որ մարդը երկար բացատրէ ինքզինք, եւ բացատրութիւնը այնպէս կը դասաւորէ, որ ան իսկ զինք դատապարտէ։

Հնարքը հիմնովին թատերական է, նոյնիսկ արձակին մէջ։ Տեսարանները կը կառուցուին երկխօսութեամբ, մուտքերով եւ ընդհատումներով։ Պատմողը յաճախ գրեթէ ամբողջովին կը քաշուի եւ գործը խօսքին կը թողու։ Ահա թէ ինչու «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը այդքան դիւրաւ բեմականացուած է․ անոր մեծ մասը արդէն իսկ բեմ է։

Միւս հաստատուն հնարքը փոփոխութեամբ կրկնութիւնն է․ այցելուներու շարան մը, իւրաքանչիւրը տարբեր ասպարէզով, բայց նոյն ներքին խնդրանքով։ Այսպէս փաստարկը կը կրէ օրինաչափութիւնը, ո՛չ մէկ առանձին դէպք։ Հայ քննադատութիւնը միաբերան գնահատած է իր լեզուին խնայողութիւնը՝ այն սեղմութիւնն ու յստակութիւնը, որով մէկ-երկու տողի մէջ ամբողջ կացութիւն մը կը կանգնի։

Իրեն յաճախ վերագրուող պնդում մը հոս դուրս ձգուած է։ Զինք յաճախ կը կոչեն հայ երգիծանքի հիմնադիր կամ հայր, իսկ Մոլիէրի հետ բաղդատութիւնները սովորական են ժողովրդական գրութիւններու մէջ։ Հայ գիտութիւնը սովորաբար աւելի զգոյշ է։ Զինք կը կոչէ նոր հայ գրականութեան առաջին եւ ամէնէն մեծ երգիծաբանը․ ասիկա կը խօսի նուաճումի եւ դիրքի մասին, ո՛չ թէ գիւտի։ Այս յօդուածը կը հետեւի այս զգոյշ ձեւակերպումին։

Արեւմտահայերէնը, եւ ինչո՛ւ լեզուն ինքն է կատակը

Պարոնեան գրեց արեւմտահայերէն, մասնաւորաբար անոր այն գրական ձեւով, որ իր կենդանութեան կը կազմաւորուէր Կ. Պոլսոյ խօսակցական հայերէնին հիմքին վրայ։ Իր ծիծաղը այս իրողութեան վրայ կը հենի, եւ ասիկա աւելի մեծ դեր կը խաղայ, քան առաջին հայեացքով կ'երեւի։

Ընկերային յաւակնութեան երգիծանքը մեծ մասամբ խօսքի երգիծանք է։ Իր կերպարները իրենք զիրենք կը մատնեն ոճով՝ ուսեալ երեւալու համար գործածուած փոխառեալ բառերով, անտեղի չափով գործածուած քաղաքավարական բանաձեւերով, արուեստի մասին զրոյցի մը մէջ յանկարծ երեւցող հաշուետան բառով մը։ Այսպիսի ծիծաղ կարելի է միայն այն լեզուին մէջ, ուր խօսակցական եւ գրաւոր ոճերը այնքան մօտ են իրարու, որ անհամապատասխանութիւնը կը լսուի։ Իր ընթերցողներուն պոլսահայերէնը ճիշդ այդպիսին էր։

Ասիկա զինք կ'առանձնացնէ նաեւ ամբողջ հայ գրականութեան մէջ։ Արեւելահայերու դարձը դէպի խօսակցական լեզուն կը կապուի Խաչատուր Աբովեանի անուան հետ՝ սերունդ մը առաջ։ Պարոնեան կը պատկանի զուգահեռ արեւմտահայ ընթացքին։ Ան այն գրողն է, որ ցոյց տուաւ, թէ նոր գրական լեզուն կրնայ զուարճալի ըլլալ, կրնայ կրել հեգնանք, ճիշդ պահու զգացում եւ ընկերային նրբերանգ, եւ ո՛չ միայն վեհ զգացումներ։

Թատրոնը

Այս արխիւին գրողներէն Պարոնեանն է, որ ամէնէն առաջ ծանօթ է որպէս կատակերգակ թատերագիր, եւ թատրոնը իր գործին մէջ երկրորդական զբաղում չէ։ Բեմին համար գրեց սկիզբէն իսկ․ «Երկու տէրով ծառայ մը» 1865-էն է, իսկ «Ատամնաբոյժն արեւելեան»-ը նոյն շրջանէն է եւ տպուած է 1868-ին։

Իր թատրոնը բարքերու կատակերգութիւն է։ Անոր ընտանեկան կացութիւնները վերջը կը պարզուին, թէ դրամական են․ ստացուածքի շուրջ կազմակերպուած ամուսնութիւններ, երեւոյթ պահելու համար կազմակերպուած տուներ, մասնագէտներ, որոնց հմտութիւնը վճար գանձելու միջոց է։ Երկխօսութիւնը դերասանի համար գրուած է՝ կարճ փոխանակումներ, ընդհատումներ, եւ կերպարներ, որոնք իրարու չեն լսեր, մինչ կը կարծեն, թէ կը սակարկեն։

Իր թատրերգութիւններուն եւ հայ բեմին կապը աւելի բարդ է, քան կը թուի առաջին ներկայացումներու ցանկէ մը։ Յաջորդ բաժինը այդ մասին է։

«Պաղտասար աղբար»․ գրուած 1886-ին, բեմադրուած 1895-ին

«Պաղտասար աղբար»-ը իր ամէնէն ծանօթ թատրերգութիւնն է եւ խաղացանկին մէջ ամէնէն երկար մնացածը։ Անգլերէն ան կը հանդիպի Uncle Baghdasar, Brother Baghdasar կամ պարզապէս Baghdasar Aghbar անուններով։ Վերնագրին «աղբար»-ը եղբօր համար գործածուող արեւմտահայ մտերմիկ դիմելաձեւն է, եւ ոչ մէկ անգլերէն վերնագիր ընդհանրացած է։

Սովորաբար տրուած թուականը՝ 1886-ը, գրութեան թուականն է․ թատրերգութիւնը գրուած է Կ. Պոլիս։ Այն ատեն չներկայացուեցաւ։ Առաջին անգամ բեմ ելաւ միայն ինը տարի ետք՝ 1895-ին (յաճախ կը յիշուի նաեւ 1896-ը), Թիֆլիսի մէջ՝ Արամ Վրույրի բեմադրութեամբ, այսինքն՝ արեւելահայ թատրոնին կողմէ, ո՛չ թէ այն քաղաքին մէջ, ուր եւ որուն համար գրուած էր։

Այդ բացը արժէ պահել եւ մէկ թուականի չվերածել, որովհետեւ ան ճշմարիտ բան մը կ'ըսէ իր դիրքին մասին։ Արեւմտահայերէնով գրուած, պոլսահայ կեանքը պատկերող կատակերգութիւն մը նախ բեմ հասաւ հայ աշխարհի միւս կէսին մէջ, հեղինակին մահէն ետք։ Թատրերգութեան յետագայ կեանքը՝ հայ ազգային խաղացանկին մէջ անընդհատ ներկայութիւնը, սկսաւ առանց իրեն։

Կատակերգութիւնը կը դառնայ խաբուած ամուսինի մը շուրջ։ Ան կը յայտնաբերէ խաբէութիւնը, բայց ետքը իր շուրջիններուն ձեռքը գործիք կը դառնայ՝ կնոջ, անոր սիրահարին, փաստաբանի մը եւ խորհուրդի անդամներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր շահը ունի կացութեան լուծումին մէջ։ Հայ քննադատութիւնը բաժնուած է այն հարցին շուրջ, թէ Պաղտասարը մերկացուած յիմա՞ր մըն է, թէ խաբեբաներով շրջապատուած պարկեշտ մարդ մը։ Լաւագոյն մեկնաբանութիւնները այս երկդիմութիւնը կը նկատեն գործին կառոյցը, ո՛չ թէ թերութիւն։

«Ազգային ջոջեր»․ ողջերուն դիմանկարները

«Ազգային ջոջեր»-ը իր ժամանակի հայ երեւելիներու երգիծական դիմանկարներու շարք մըն է։ Վերնագիրը դժուար կը թարգմանուի։ «Ջոջ»-ը բարբառային բառ է՝ մեծ, կարեւոր մարդ իմաստով, բայց առանց առաջնորդ նշանակող գրական բառին պատկառանքին։ Անգլերէն կը թարգմանեն National Bigshots, National Notables եւ նման ձեւերով։ Այս արխիւը կը պահէ հայերէն վերնագիրը եւ պէտք եղած տեղը կը բացատրէ զայն՝ առանց ձեւացնելու, թէ անգլերէն հաստատուած վերնագիր մը կայ։

Շարքը սկսաւ տպուիլ «Թատրոն»-ի մէջ 1874-էն եւ գիրքով լոյս տեսաւ երկու մասով՝ առաջինը 1879-ին Կ. Պոլիս, երկրորդը՝ 1880-ին։ Հայ գիտնականները կը նշեն, որ դիմանկարներուն համար կենսագրական նիւթ հաւաքեց մօտ վեց տարի՝ 1874-էն 1880, եւ որ դիմանկարները կը հենին իրենց հերոսներուն մասին վաւերական իրողութիւններու վրայ, ո՛չ թէ հնարանքի։

Եղանակը հնարել չէ, այլ խտացնել․ իրական ասպարէզ մը, ճշգրիտ նկարագրուած, որուն համեմատութիւնները կը փոխուին այնքան, մինչեւ որ անոր ձեւը տեսանելի դառնայ։ Հայ քննադատութիւնը նշած է, որ դիմանկարները գրուած են առանց անձնական չարութեան։ Ասիկա է պատճառներէն մէկը, որ անոնք իրենց առիթէն աւելի երկար ապրեցան․ կը կարդացուին նոյնիսկ հիմա, երբ անոնց բոլոր հերոսները մոռցուած են։

«Մեծապատիւ մուրացկաններ», եւ չլուծուած ժամանակագրութիւն մը

«Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը (Honourable Beggars, ամերիկեան հրատարակութիւններուն մէջ՝ Honorable Beggars) իր ամէնէն ծանօթ արձակ գործն է եւ հայերէնէն դուրս ամէնէն շատ կարդացուածը։ Տրապիզոնցի հարուստ Աբիսողոմ աղան Կ. Պոլիս կու գայ կին գտնելու։ Քաղաքին ուսեալ մարդիկը մէկը միւսին ետեւէն կ'այցելեն իրեն՝ խմբագիր, քահանայ, բանաստեղծ, լուսանկարիչ, բժիշկ, ուսուցիչ, փաստաբան, դերասան։ Իւրաքանչիւրը գալու պատճառ մը ունի, եւ ամէն մէկը դրամ կ'ուզէ։ Իսկ աղան այդպէս ալ չի հասնիր այն բանին, որուն համար եկած էր։

Գործին ժամանակագրութիւնը ճշդուած չէ, եւ այս յօդուածը հակառակը չի ձեւացներ։ Անգլերէն տեղեկատուները կը գրեն, որ վէպը հատուածաբար տպուեցաւ 1880-ին եւ գիրքով լոյս տեսաւ 1887-ին։ Վէպը իբրեւ գործ ներկայացնող հայ աղբիւրները յաճախ միայն 1887-ը կու տան՝ առանց թերթային տպագրութիւնը գիրքէն զատելու։ Երկու տարբերակները կը համաձայնին, եթէ 1880-ը թերթային տպագրութեան թուականն է, իսկ 1887-ը՝ գիրքինը։ Ասիկա ամէնէն հաւանական վերակազմութիւնն է, բայց այս յօդուածին հասանելի աղբիւրները միասին զայն չեն հաստատեր։

Վիճելի չէ սակայն, թէ ի՛նչ կ'ընէ գիրքը։ Վերնագրին մուրացկանները աղքատները չեն, այլ պատուաւոր մարդիկը։ Կատակը կառուցուածքային է, ո՛չ բարոյական․ ընկերութիւն մը, ուր ամէն ուսեալ ասպարէզ վերածուած է ուրիշին դրամին վրայ պահանջի։ Անգլերէն ընթերցողներուն մեծ մասը գիրքին ծանօթացած է Միշա Գուտեանի թարգմանութեամբ՝ Honourable Beggars: A Satire։

Գրաքննութիւնը, եւ դրամին առանձին խնդիրը

Իր թերթերուն կեանքը կարճեցուցին երկու տարբեր ճնշումներ։ Զանոնք իրարու խառնելով՝ կը ստացուի աւելի հերոսական, բայց նուազ ճշգրիտ պատմութիւն մը, քան վկայութիւնները կ'արտօնեն։

Առաջինը գրաքննութիւնն է։ 1880-ականներու վերջերուն համիտեան վարչակարգը զգալիօրէն խստացուց օսմանեան մամուլին պայմանները։ Հայ վկայութիւնները կը նկարագրեն, թէ այդ շրջանի երգիծական թերթերը, անոնց կարգին՝ իր թերթերը, քաղաքական նիւթերէն կը հեռանային դէպի կենցաղայինը, եւ ասիկա սահմանափակումի մը տեսանելի հետքն է։ «Խիկար»-ը իշխանութիւնները փակեցին 1888-ին՝ ուրիշ հայկական պարբերականներու հետ միասին, եւ այդ փակումով վերջացաւ իր խմբագրական ասպարէզը։ Հայ աղբիւրները կը յիշեն նաեւ, որ ուրիշ թերթերու խմբագիրներ մերժեցին իր գրութիւնները՝ հետեւանքներէն վախնալով։

Երկրորդը աւելի պարզ է․ երգիծական շաբաթաթերթերը շահաբեր չէին։ «Ծիծաղ»-ը մօտ տարի մը տեւեց։ Թերթերը կը փակուէին, կը վերսկսէին ու դարձեալ կը փակուէին։ Իր մատենագիտութեան պատկերը՝ իրարու յաջորդող վերնագիրներ, որոնցմէ ոմանք վերսկսումներ են, նոյնքան առեւտրական է, որքան քաղաքական։ 1888-էն ետք վերադարձաւ հաշուապահութեան։

Երկու ճնշումներն ալ իրական էին, բայց նոյն բանը չէին։ Գրաքննիչին փակած հանդէսը եւ բաժանորդագրութիւնները չնորոգուելուն պատճառով փակուող հանդէսը տարբեր ձախողութիւններ են, եւ իր ասպարէզը երկուքն ալ ճանչցաւ։

Վերջին տարիները

1888-ին «Խիկար»-ի փակուելէն ետք այլեւս սեփական թերթ չունեցաւ։ Հաշուապահ կ'աշխատէր եւ հիւանդ էր։ Մեռաւ թոքախտէ 1891 թուականի մայիս 27-ին Կ. Պոլիս, քառասունեօթը տարեկանին։ Հայ աղբիւրները կ'արձանագրեն, որ այրին ու զաւակները մնացին առանց ապրուստի միջոցի։

Այս յօդուածը ասկէ աւելի բան չ'ըսեր։ Պարոնեանի մահուան մասին կայ տարածուած ժողովրդական պատմութիւն մը, ըստ որուն մեծ երգիծաբանը չքաւոր կը մեռնի փողոցին մէջ։ Հոս գործածուած աղբիւրները զայն չեն հաստատեր։ Ան մեռաւ հիւանդութենէ մը, որ ԺԹ. դարու քաղաքներուն մէջ ահռելի թիւով մարդ կը սպաննէր, եւ վաւերագրուած աղքատութեան մէջ։ Անոր պաթոս աւելցնել պիտի նշանակէր իրական մարդու մը մահուան մանրամասնութիւններ հնարել։

Բեմին վրայ՝ իրմէ ետք

Գրեթէ այն ամէնը, որ Պարոնեանը հայ մշակոյթի հաստատուն մաս դարձուց, պատահեցաւ 1891-էն ետք։ «Պաղտասար աղբար»-ը բեմ հասաւ 1895-ին եւ մտաւ մնայուն խաղացանկ։ «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը բազմաթիւ անգամներ վերահրատարակուեցաւ ու բեմականացուեցաւ։ Իր երկերու ժողովածուները Ի. դարուն խմբագրուեցան ու լոյս տեսան Թիֆլիս, Կ. Պոլիս, Մոսկուա, Պէյրութ եւ Երեւան, եւ անոնց տասը հատորը հանրային սեփականութիւն է։

Խորհրդային Հայաստանի մէջ ան անվիճելի դասական էր՝ վարժարաններուն մէջ կը դասաւանդուէր եւ միշտ բեմի վրայ էր։ Իր անունը կը կրեն Երեւանի պետական երաժշտական կատակերգութեան թատրոնը (հիմնուած 1941-ին, բացուած 1942-ին), ինչպէս նաեւ քաղաքին վարժարան մը եւ փողոց մը։ 2018-ին Հայաստանը իր ծննդեան 175-ամեակին առթիւ նամականիշ հրատարակեց։

Հոս ժամանակագրութիւնը սովորականէն աւելի կարեւոր է։ Ան մեռաւ 1891-ին, Խորհրդային Հայաստանը հաստատուեցաւ 1920-ին։ Խորհրդային շրջանի հրատարակութիւնները, բեմադրութիւններն ու հաստատութիւնները կը պատկանին իր ընկալման պատմութեան, ո՛չ իր կեանքին։ Անոնց քաջալերած ընթերցումը՝ Պարոնեանը իբրեւ պուրժուական ընկերութեան քննադատ, գործին մէկ մեկնաբանութիւնն է, ո՛չ թէ նկարագրութիւնը այն բանին, զոր ինք կ'ուզէր ընել։