Յակոբ Պարոնեան

Ո՞վ էր Յակոբ Պարոնեանը

Յակոբ Պարոնեան արեւմտահայ երգիծաբան, թատերագիր, արձակագիր եւ լրագրող էր, ծնած Օսմանեան կայսրութեան Ադրիանուպոլիս քաղաքին մէջ 1843-ին եւ մեռած Կ. Պոլիս 1891-ին։ Չորս զբաղում ուռճացուած ցանկ չէ․ անոնք մէկ գործունէութիւն են՝ չորս կողմէ տեսնուած։ Իր թատրերգութիւնները տպուեցան իր իսկ հանդէսներուն մէջ, իր լրագրութիւնը գրուած է տեսարաններով ու երկխօսութեամբ, իսկ իր ամենէն ծանօթ արձակ գործը կը կարդացուի իբրեւ կատակերգութիւն մը, որմէ հանուած են բեմական ցուցումները։

Ան կը պատկանի օսմանահայ, ոչ թէ ռուսահայ աշխարհին, եւ քաղաքին, ոչ թէ գաւառին։ Գրեթէ ամէն ինչ որ գրեց, գրուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ, տպուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ եւ ուղղուած էր պոլսահայուն, որ պիտի ճանչնար նկարագրուած տիպարը, երբեմն ալ՝ անձը։ Ասիկա իր ամենէն սուր տարբերութիւնն է այս արխիւին միւս գրողներէն, որոնց մեծ մասը գրած է գիւղի, լեռներու, ազգի եւ անցեալի մասին։

Երկրորդ տարբերութիւնը սեռն է։ ԺԹ. դարու հայ գրականութիւնը խիստ թեքուած է դէպի քերթուածը, պատմավէպը եւ հայրենասիրական քնարերգութիւնը։ Պարոնեան գրեց բեմական կատակերգութիւն, երգիծական դիմանկար եւ ծիծաղի արձակ, եւ ըրաւ ատիկա իբրեւ աշխատող խմբագիր, ոչ թէ իբրեւ սեփական եկամուտ ունեցող գրագէտ։

Պարոնեա՞ն թէ Baronian․ մէկ գրող, երկու որոնման արդիւնք

Այս յօդուածը զինք կը կոչէ Յակոբ Պարոնեան, ինչպէս անունը կը գրուի արեւմտահայերէնի դասական ուղղագրութեամբ։ Արեւելահայերէնը կը գրէ Հակոբ Պարոնյան, եւ Երեւանի հաստատութիւնները այդ ձեւը կը գործածեն․ իր անունը կրող երաժշտական կատակերգութեան թատրոնը հոն այդպէս կը գրուի։ Իր մասին անգլերէն նիւթին զգալի մասը, ներառեալ գրադարանային արձանագրութիւնները եւ վէպին սովորական անգլերէն թարգմանութիւնը, զինք կը կոչէ Hagop Baronian։ Կը շրջին նաեւ Hagop Paronian, Hakob Baronian եւ Hakob Paronean ձեւերը։

Ասոնցմէ ոչ մէկը սխալ է։ Հայերէն Պ-ն արեւելահայերէնի մէջ պարզ p է, արեւմտահայ արտասանութեան մէջ՝ b-ի մօտ, իսկ բարեփոխուած ուղղագրութեան Հակոբ-ը դասականին մէջ Յակոբ է․ երկու անգլերէն ձեւերը պարզապէս հայերէնի երկու ճիւղերուն ազնիւ տառադարձութիւններն են։ Գործնական հետեւանքը այն է, որ մէկ ձեւով որոնողը կրնայ բնաւ չհանդիպիլ միւսին տակ դասաւորուած նիւթին, որովհետեւ երկու տողերը էապէս տարբեր էջեր կը վերադարձնեն։

Այս արխիւին արեւմտահայ հրատարակութեան մէջ իր անունը կը գրուի Յակոբ Պարոնեան, արեւելահայուն մէջ՝ Հակոբ Պարոնյան։ Երկու ձեւերն ալ, ինչպէս նաեւ անգլերէն տարբերակները, դրուած են այս էջին որոնման բառերուն մէջ, որպէսզի անոնցմէ որեւէ մէկը զինք գտնէ։

Ադրիանուպոլիսը եւ այն ուսումը որ ունեցաւ

Ծնաւ 1843 թուականի նոյեմբեր 19-ին Ադրիանուպոլիս՝ Թրակիոյ Մարիցա գետին վրայ գտնուող օսմանեան քաղաքին մէջ, որ այսօր Թուրքիոյ Էտիրնէն է։ Հոն վաղուց հաստատուած հայ գաղութ կար՝ իր դպրոցներով, եւ ասիկա է միջավայրին այն մասը որ իր կենսագրութեան համար կարեւոր է։

Իր պաշտօնական կրթութիւնը կարճ եղաւ։ Սորվեցաւ ծննդավայրին Արշակունեան վարժարանին մէջ, իսկ 1857-ին մտաւ քաղաքին յոյն դպրոցը, ուր մնաց մօտ տարի մը եւ հեռացաւ։ Ասիկա իր ուսման վախճանն է։ Անկէ ետք ամէն ինչ ինքնակրթութիւն էր․ շատ կարդաց եւ քանի մը լեզուով աշխատեցաւ, եւ հայ աղբիւրները ֆրանսերէնը, իտալերէնը եւ յունարէնը կը վերագրեն գլխաւորաբար իր իսկ ջանքին։

Իր կրթութեան մասին պնդում մը լայնօրէն կը շրջի եւ հոս չի կրկնուիր։ Զանազան տարածուած կենսագրութիւններ զինք կը դնեն կաթողիկէ կամ մխիթարեան դպրոցի մէջ։ Այս յօդուածին համար գործածուած հայ հանրագիտարանային եւ տեղեկատու աղբիւրները ատիկա չեն հաստատեր․ անոնք կու տան Արշակունեան վարժարանը եւ յոյն դպրոցը եւ ուրիշ ոչինչ։ Ուստի յօդուածը զայն դուրս կը ձգէ, փոխանակ փոխանցելու գրաւիչ մանրամասնութիւն մը՝ որ իր աղբիւրները չեն կրեր։

1843, եւ ինչու կարգ մը գրացուցակներ 1841 կը գրեն

Հայ տեղեկատու գրականութիւնը հետեւողական է՝ 1843 թուականի նոյեմբեր 19։ Այդ թուականը կու տայ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, եւ հայ կրթական ու գրական աղբիւրները անոր կը հետեւին։

Արեւմտեան քանի մը մեծ գրադարանային նորմատիւ ցանկեր՝ ոչ։ Գոնկրէսի գրադարանին անուանական նորմատիւը զինք կ'արձանագրէ իբրեւ Paronean, Hakob, 1841?-1891՝ հարցականով, որ գրադարանավարները կը գործածեն չհաստատուած թուականի համար, իսկ Ֆրանսայի ազգային գրադարանը կու տայ 1841–1891՝ առանց հարցականի։ Երկուքն ալ կապուած են նոյն նորմատիւ խումբին, որուն 1843 գրող արձանագրութիւնները։

Այս յօդուածը կը գործածէ 1843-ը, որովհետեւ ատիկա է հայ գիտական եւ հանրագիտարանային աւանդութեան ըսածը, եւ որովհետեւ 1841 արձանագրութիւնները իրենց իսկ ծագման գրացուցակին մէջ նշուած են իբրեւ անորոշ։ Տարաձայնութիւնը հոս կ'արձանագրուի, ոչ թէ կը հարթուի․ գրադարանային ցանկի մը մէջ 1841 հանդիպող ընթերցողը սխալ չէ գտած, այլ թուական մը՝ որ արձանագրութեան աւանդութիւնը ինք կը նշէ իբրեւ չստուգուած։

Կ. Պոլիս

Կ. Պոլիս փոխադրուեցաւ 1863-ին․ անգլերէն տեղեկատուները երբեմն կու տան 1864-ը։ Բացի 1868-ի կարճ վերադարձէն Ադրիանուպոլիս՝ մայրաքաղաքն էր այն տեղը ուր ապրեցաւ եւ աշխատեցաւ մինչեւ կեանքին վերջը։ 1860-ականներու Կ. Պոլիսը ունէր աշխարհի ամենէն մեծ հայ բնակչութիւնը՝ իր պատրիարքարանով, վարժարաններով, տպարաններով, թատրոններով եւ ընդարձակուող մամուլով։

Այդ խտութիւնն է որ կարելի դարձուց իր գրելակերպը։ Երգիծանքին պէտք է ընթերցող մը, որուն ընդհանուր ակնարկութեանց շրջանակը այնքան նեղ է որ նշանակէտը ճանչնալի ըլլայ, եւ այնքան աժան մամուլ մը որ շաբաթը անգամ մը հասնի այդ ընթերցողին։ Կ. Պոլիսը ունէր երկուքն ալ, եւ Պարոնեան իր ամբողջ ասպարէզը անցուց այդ դասաւորութեան ներսը։

Քաղաքը այս յօդուածին մէջ կը յիշուի իր պատմական անունով, որովհետեւ ճիշդ այդպէս կը կոչէին զայն բոլոր մասնակիցները։ Ան այսօրուան Իսթանպուլն է, եւ ան հոն թաղուած է․ 2019-ին Շիշլիի հայկական գերեզմանատան մէջ իրեն կոթող կանգնեցաւ։

Այն գործերը որոնք կը վճարէին

Գրելէն առաջ եւ գրելուն կողքին եղաւ սովորական պաշտօն, եւ արժէ զայն անուանել, որովհետեւ ան բնաւ իրապէս չդադրեցաւ։ Պատանի հասակին Ադրիանուպոլսոյ մէջ մօտ երկու տարի աշխատեցաւ դեղարանի մը մէջ, հոն բան մը սորվելով բնագիտութենէ եւ բժշկութենէ, ապա հաշուապահ եղաւ ծխախոտի ընկերութեան մը մէջ։

Կ. Պոլսոյ մէջ աշխատեցաւ հեռագրատան մէջ, մասնաւոր դասեր տուաւ հարուստ տան մը մէջ եւ դասաւանդեց Սկիւտարի ճեմարանին մէջ՝ ասիական ափին, ուր իր աշակերտներէն էր բանաստեղծ Պետրոս Դուրեան։ Պաշտօն վարեց նաեւ պատրիարքարանի վարչութեան մէջ։ Կեանքին վերջը, երբ իր վերջին հանդէսը փակուեցաւ, վերադարձաւ հաշուապահութեան։

Ասիկա գունաւոր ետնախորշ չէ։ Երգիծաբանը, որուն ապրուստը կախեալ է բաժանորդագրութեան ցանկէ մը, ելեւմտապէս բաց է այնպէս՝ ինչպէս ամսականով գրողը չէ, եւ գրասենեակային աշխատանքն է պատճառը որ գրելը կրցաւ շարունակուիլ։

Պարբերականները

Պարոնեանի ասպարէզը լաւագոյնս կը կարդացուի իբրեւ թերթերու, ոչ թէ գիրքերու շարք։ 1871-ին Ադրիանուպոլսոյ մէջ եղաւ «Եփրատ»-ի խմբագիր։ 1872-ին ստանձնեց «Մեղու»-ի խմբագրութիւնը՝ Յարութիւն Սուաճեանի հիմնած պոլսահայ երգիծական թերթին։ 1874-էն 1877 խմբագրեց «Թատրոն»-ը, որ զայն շարունակեց։

1876-ին հիմնեց «Թատրոն. բարեկամ մանկանց»-ը՝ պատկերազարդ թերթ մը մանուկներու համար, որ հայ աղբիւրները կը նկարագրեն իբրեւ առաջին հայկական մանկական պարբերականը․ անսպասելի կէտ մը երգիծաբանի մատենագիտութեան մէջ։ 1883-ին հրատարակեց «Ծիծաղ»-ը՝ շաբաթաթերթ, որ տեւեց մօտ տարի մը։ 1884-էն խմբագրեց «Խիկար»-ը՝ կոչուած հին մերձաւորարեւելեան պատմութեան իմաստունին անունով, որ լոյս տեսաւ երկու շրջանով՝ 1884–1885 եւ 1886–1888, Կ. Պոլիս եւ Ադրիանուպոլիս։

Գրեց նաեւ թերթերու մէջ որոնք չխմբագրեց, անոնց կարգին՝ «Մասիս» եւ «Փորձ», ուր, ըստ հայ վկայութեանց, խմբագիրները երբեմն մերժեցին իր երգիծական կտորները՝ մտածելով թէ ի՛նչ պիտի արժէր թերթին զանոնք տպելը։

• «Եփրատ», Ադրիանուպոլիս — խմբագիր 1871-էն։
• «Մեղու», Կ. Պոլիս — խմբագիր 1872-էն, Յարութիւն Սուաճեանէն ետք։
• «Թատրոն» — 1874–1877։
• «Թատրոն. բարեկամ մանկանց» — պատկերազարդ, 1876։
• «Ծիծաղ» — շաբաթաթերթ, 1883, մօտ տարի մը։
• «Խիկար» — 1884–1885 եւ 1886–1888, Կ. Պոլիս եւ Ադրիանուպոլիս։

Ի՞նչ կ'երգիծէր իրապէս

Իր նիւթը Կ. Պոլսոյ հայ գաղութն էր՝ ինքզինք դիտելու պահուն․ իր երեւելիները, հաստատութիւնները, ասպարէզները եւ ընկերային վարքին ցուցադրութիւնը։ Գրեց այն մարդոց մասին որոնք կ'ուզէին կարեւոր սեպուիլ, եւ այն մեքենային մասին՝ խորհուրդներ, յանձնախումբեր, թերթեր, հովանաւորութիւն, որով կարեւորութիւնը կը բաշխուէր։

Դրամը կ'անցնի ամէն ինչի մէջէն, բայց հազուադէպօրէն՝ իբրեւ պարզ ագահութիւն։ Զինք կը հետաքրքրէ ելեւմտական դիրքին եւ այն ձեւին միջեւ եղած բացը, որով այդ դիրքը կը ծածկուի կամ կը գովազդուի․ դրամ ունեցող բայց դիրք չունեցող գաւառացին, դիրք ունեցող բայց դրամ չունեցող կրթուածը, մասնագէտը՝ որուն գիտութիւնը ծախու հնարք է։ «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը ամբողջովին կառուցուած է այդ բացին վրայ, եւ իր մուրացկանները խմբագիրներ են, բանաստեղծներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, փաստաբաններ եւ քահանաներ։

Ան պատրաստ էր նաեւ այնքան որոշակի ըլլալու, որքան երգիծանքը սովորաբար կը խուսափի ըլլալէ։ «Ազգային ջոջեր»-ը կ'անցնի իր օրերու հայ երեւելիներուն մէջէն՝ մէկ առ մէկ, իրենց իսկ անուններով, անոնց կարգին՝ խմբագիր Գրիգոր Արծրունին, գրող Ծերենցը, հոգեւորական Խորէն Նար-Պէյը եւ կաթողիկէ հայոց առաջնորդ Անտոն Հասունը։ Ինչ ալ ըլլայ ատիկա, ընդհանրացած բարոյախօսութիւն չէ։

Ինչպէ՞ս կ'աշխատի ծիծաղը

Իր գլխաւոր գործիքը ընկերային տիպարն է՝ այնքան ճշգրիտ տրուած որ անհատ մնայ։ Պարոնեանական կերպարը կը ներկայացուի անով թէ ի՛նչ կ'ուզէ եւ ինչպէ՛ս կը խօսի իր ուզածին մասին, եւ ծիծաղը կը ծնի դիտելէն թէ ինչպէս ձեւը կը ձախողի ծածկելու շարժառիթը։ Ան հազուադէպօրէն կը դատապարտէ․ կը ձգէ որ մարդը երկար բացատրէ ինքզինք, եւ բացատրութիւնը այնպէս կը դասաւորէ որ ան զինք դատապարտէ։

Հնարքը հիմնովին թատերական է՝ նոյնիսկ արձակին մէջ։ Տեսարանները կը կառուցուին երկխօսութեամբ, մուտքերով եւ ընդհատումներով․ պատմողը յաճախ գրեթէ ամբողջովին կը քաշուի եւ կը ձգէ որ խօսքը գործը ընէ։ Ահա թէ ինչու «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը այդքան դիւրութեամբ բեմականացուած է․ անոր մեծ մասը արդէն բեմադրուած է։

Միւս հաստատունը կրկնութիւնն է՝ փոփոխութեամբ․ այցելուներու շարք մը, իւրաքանչիւրը այլ ասպարէզով եւ նոյն ներքին խնդրանքով, այնպէս որ փաստարկը կը կրէ օրինաչափութիւնը, ոչ թէ առանձին պարագան։ Հայ քննադատութիւնը հետեւողականօրէն գնահատած է լեզուին խնայողութիւնը՝ սեղմութիւնն ու պարզութիւնը, որով մէկ-երկու տողի մէջ կը կանգնեցուի ամբողջ կացութիւն մը։

Պնդում մը որ յաճախ կը կցուի իրեն, հոս դուրս ձգուած է։ Զինք յաճախ կը կոչեն հայ երգիծանքի հիմնադիր կամ հայր, իսկ Մոլիէրի հետ բաղդատութիւնները տարածուած են ժողովրդական գրութեանց մէջ։ Հայ գիտութիւնը սովորաբար աւելի զգոյշ կը ձեւակերպէ՝ նոր հայ գրականութեան առաջին եւ ամենէն մեծ երգիծաբանը, որ նուաճումի եւ դիրքի, ոչ թէ գիւտի մասին պնդում է։ Այս յօդուածը կը հետեւի աւելի զգոյշ ձեւակերպումին։

Արեւմտահայերէնը, եւ ինչու լեզուն ինք կատակն է

Պարոնեան գրեց արեւմտահայերէնով, եւ մասնաւորաբար անոր այն գրական ձեւով, որ իր կեանքի ընթացքին կը կազմուէր Կ. Պոլսոյ խօսակցական հայերէնին հիմքին վրայ։ Ասիկա իր ծիծաղին տակ պառկած արհեստագիտական իրողութիւնն է, եւ ան աւելի գործ կ'ընէ քան կ'երեւի։

Ընկերային ձեւամոլութեան երգիծանքը մեծ մասամբ խօսքի երգիծանք է։ Իր կերպարները իրենք զիրենք կը մատնեն ոճով՝ կրթուած երեւնալու համար գործածուած փոխառեալ բառերով, սխալ չափով կիրարկուած քաղաքավարութեան բանաձեւերով, հաշուետան բառով մը՝ որ կ'երեւի արուեստի մասին խօսակցութեան մը մէջ։ Այդպիսի ծիծաղը կարելի է միայն այն լեզուին մէջ, որուն խօսակցական եւ գրաւոր ոճերը այնքան մօտ են որ անհամապատասխանութիւնը լսելի ըլլայ, եւ իր ընթերցողներուն պոլսահայերէնը ճիշդ այդպիսին էր։

Ասիկա զինք կ'առանձնացնէ նաեւ հայ գրականութեան մէջ ընդհանրապէս։ Արեւելահայ դարձը խօսակցական լեզուին կը կապուի սերունդ մը առաջ ապրած Խաչատուր Աբովեանի հետ․ Պարոնեան կը պատկանի զուգահեռ արեւմտահայ ընթացքին եւ այն գրողն է, որ ցոյց տուաւ թէ նոր գրական լեզուն կրնայ ծիծաղելի ըլլալ, կրնայ կրել հեգնանք, ժամանակի զգացողութիւն եւ ընկերային նրբերանգ, ոչ միայն վսեմ զգացում։

Թատրոնը

Պարոնեան այս արխիւին գրողներու բաժինին միակ թատերագիրն է, եւ թատրերգութիւնը իր գործին մէջ կողմնակի զբաղում չէ։ Բեմին համար գրեց հէնց սկիզբէն․ «Երկու տէրով ծառայ մը» 1865-էն է, իսկ «Ատամնաբոյժն արեւելեան»՝ նոյն շրջանէն, տպուած 1868-ին։

Իր թատրոնը բարքերու կատակերգութիւն է՝ կառուցուած ընտանեկան կացութեանց վրայ, որոնք կը պարզուի թէ ելեւմտական են․ ամուսնութիւններ որ կը դասաւորուին ստացուածքի շուրջ, տուներ որ կազմակերպուած են երեւոյթի շուրջ, մասնագէտներ որոնց հմտութիւնը վճար պահանջելու միջոց է։ Երկխօսութիւնը գրուած է դերասաններու համար՝ կարճ փոխանակումներ, ընդհատումներ եւ կերպարներ որոնք իրարու քով կը խօսին՝ կարծելով թէ կը բանակցին։

Իր թատրերգութեանց եւ հայ բեմին յարաբերութիւնը աւելի բարդ է քան պրեմիերաներու ցանկ մը պիտի հուշէր, եւ ատիկա յաջորդ բաժինին նիւթն է։

«Պաղտասար աղբար»․ գրուած 1886-ին, բեմադրուած մօտ 1896-ին

«Պաղտասար աղբար»-ը իր ամենէն ծանօթ թատրերգութիւնն է եւ ան՝ որ ամենէն երկար մնացած է խաղացանկին մէջ։ Անգլերէնի մէջ ան կը հանդիպի իբրեւ Uncle Baghdasar, Brother Baghdasar եւ պարզապէս Baghdasar Aghbar․ «աղբար»-ը արեւմտահայ մտերմիկ դիմելաձեւն է եղբօր համար, եւ ոչ մէկ անգլերէն վերնագիր ընդհանրացած է։

Սովորաբար տրուած թուականը 1886-ն է, եւ ատիկա գրելու թուականն է՝ Կ. Պոլսոյ մէջ։ Ան այդ ատեն չներկայացուեցաւ։ Հայ աղբիւրները կ'արձանագրեն թէ թատրերգութիւնը առաջին անգամ բեմ ելաւ միայն մօտ տասը տարի ետք՝ շուրջ 1896-ին, եւ արեւելահայ թատրոնի մէջ, ոչ թէ այն քաղաքին մէջ որուն համար եւ ուր գրուած էր։

Այդ բացը արժէ պահել, ոչ թէ սեղմել մէկ թուականի մէջ, որովհետեւ ան ճշմարիտ բան մը կ'ըսէ իր դիրքին մասին։ Արեւմտահայերէնով, պոլսահայ կեանքի մասին գրուած կատակերգութիւն մը բեմ հասաւ նախ հայ աշխարհին միւս կէսին մէջ, հեղինակին մահէն ետք։ Թատրերգութեան յետագայ կեանքը՝ մշտական ներկայութիւնը հայ ազգային խաղացանկին մէջ, սկսաւ առանց իրեն։

Կատակերգութիւնը ինք կը դառնայ խաբուած ամուսինի մը շուրջ, որ կը յայտնաբերէ խաբէութիւնը եւ ապա կը կառավարուի իր շուրջ բոլորին կողմէ՝ կին, անոր սիրահարը, փաստաբան մը եւ խորհուրդի անդամներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր շահը ունի կացութեան լուծումին մէջ։ Հայ քննադատութիւնը բաժնուած է այն հարցին շուրջ թէ Պաղտասարը մերկացուած յիմա՞ր է թէ խաբեբաներով շրջապատուած ազնիւ մարդ, եւ աւելի լաւ ընթերցումները այդ երկիմաստութիւնը կը սեպեն կառոյց, ոչ թէ թերութիւն։

«Ազգային ջոջեր»․ ողջերուն դիմանկարները

«Ազգային ջոջեր»-ը իր ժամանակին երեւելի հայերու երգիծական դիմանկարներու շարք է։ Վերնագիրը կը դիմադրէ թարգմանութեան։ «Ջոջ»-ը բարբառային բառ է մեծին, կարեւորին համար՝ առանց առաջնորդ նշանակող գրական բառին արժանապատուութեան, եւ անգլերէն տարբերակները կու տան National Bigshots, National Notables եւ նմանօրինակ ձեւեր։ Այս արխիւը կը պահէ հայերէն վերնագիրը եւ ըստ պէտքին կը բացատրէ, փոխանակ ձեւացնելու թէ անգլերէն վերնագիր մը հաստատուած է։

Ան սկսաւ տպուիլ «Թատրոն»-ի մէջ 1874-էն եւ գիրքով լոյս տեսաւ երկու մասով՝ առաջինը Կ. Պոլիս 1879-ին, երկրորդը՝ 1880-ին։ Հայ գիտութիւնը կը նշէ թէ դիմանկարներուն համար կենսագրական նիւթ հաւաքեց մօտ վեց տարի՝ 1874-էն 1880, եւ թէ դիմանկարները կառուցուած են իրենց հերոսներուն մասին վաւերագրուած իրողութեանց, ոչ թէ հնարուածին վրայ։

Եղանակը խտացումն է, ոչ թէ հնարումը․ իրական ասպարէզ մը, ճշգրտօրէն նկարագրուած, որուն համեմատութիւնները կը փոխուին այնքան՝ մինչեւ որ անոր ձեւը տեսանելի դառնայ։ Հայ քննադատութիւնը նշած է թէ դիմանկարները գրուած են առանց անձնական չարութեան, եւ ատիկա է պատճառներէն մէկը որ անոնք վերապրեցան իրենց առիթը․ անոնք ընթեռնելի կը մնան այն ատեն երբ իրենց մէջ եղող բոլորը մոռցուած են։

«Մեծապատիւ մուրացկաններ», եւ չլուծուած ժամանակագրութիւն մը

«Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը՝ Honourable Beggars, ամերիկեան հրատարակութեանց մէջ նաեւ Honorable Beggars, իր ամենէն ծանօթ արձակ գործն է եւ ամենէն շատ կարդացուածը հայերէնէն դուրս։ Տրապիզոնցի հարուստ Աբիսողոմ աղան կու գայ Կ. Պոլիս՝ կին գտնելու, եւ իրեն կարգով կ'այցելեն քաղաքին կրթուած մարդիկը՝ խմբագիր, քահանայ, բանաստեղծ, լուսանկարիչ, բժիշկ, ուսուցիչ, փաստաբան, դերասան։ Իւրաքանչիւրը գալու պատճառ մը ունի եւ իւրաքանչիւրը դրամ կ'ուզէ։ Ան այդպէս ալ չի ստանար այն՝ որուն համար եկած էր։

Անոր ժամանակագրութիւնը հաստատուած չէ, եւ այս յօդուածը հակառակը չի ձեւացներ։ Անգլերէն տեղեկատու աղբիւրները կը նշեն թէ ան հատուածաբար տպուեցաւ 1880-ին եւ գիրքով լոյս տեսաւ 1887-ին։ Վէպը իբրեւ ստեղծագործութիւն դիտող հայ աղբիւրները յաճախ կու տան միայն 1887-ը՝ չզանազանելով հանդէսային տպագրութիւնը գիրքէն։ Երկու ընթերցումները համատեղելի են, եթէ 1880-ը հատուածաբար տպագրութիւնն է իսկ 1887-ը՝ գիրքը, որ ամենէն հաւանական վերականգնումն է, բայց այս յօդուածին հասանելի աղբիւրները միասնաբար ատիկա չեն հաստատեր։

Ինչ որ վիճելի չէ, գիրքին ընելիքն է։ Վերնագրին մուրացկանները աղքատները չեն, այլ պատուաւորները, եւ կատակը կառուցուածքային է, ոչ թէ բարոյական․ ընկերութիւն մը ուր ամէն ուսեալ ասպարէզ վերածուած է ուրիշին դրամին վրայ պահանջքի։ Միշա Գուտեանի անգլերէն թարգմանութիւնը՝ Honourable Beggars: A Satire, այն ձեւն է որով անգլերէն ընթերցողներուն մեծ մասը ծանօթացաւ գիրքին։

Գրաքննութիւնը, եւ դրամին առանձին խնդիրը

Երկու տարբեր ճնշում կարճեցուց իր թերթերուն կեանքը, եւ զանոնք իրարու խառնելը կու տայ աւելի հերոսական եւ նուազ ճշգրիտ պատմութիւն մը՝ քան վկայութիւնները կ'արտօնեն։

Առաջինը գրաքննութիւնն է։ 1880-ականներու վերջի համիտեան վարչակարգին պայմաններուն տակ օսմանեան մամուլին պայմանները զգալիօրէն խստացան, եւ հայ վկայութիւնները կը նկարագրեն այդ շրջանի երգիծական թերթերը, անոնց կարգին՝ իրենը, որոնք քաղաքական նիւթէն կը փոխադրուին կենցաղայինի․ սահմանափակումի մը տեսանելի հետքը։ «Խիկար»-ը իշխանութեանց կողմէ փակուեցաւ 1888-ին՝ ուրիշ հայկական պարբերականներու հետ միասին․ այդ փակումը վերջ դրաւ իր խմբագրական ասպարէզին։ Հայ աղբիւրները կ'արձանագրեն նաեւ թէ ուրիշ թերթերու խմբագիրները մերժեցին իր նիւթերը՝ հետեւանքներու մտահոգութեամբ։

Երկրորդը պարզապէս այն է որ երգիծական շաբաթաթերթերը գէշ վաճառք էին։ «Ծիծաղ»-ը տեւեց մօտ տարի մը։ Թերթերը փակուեցան, վերսկսան եւ դարձեալ փակուեցան, եւ իր մատենագիտութեան պատկերը՝ մէկը միւսին ետեւէն, քանի մը հատը վերսկսումներ, նոյնքան առեւտրական է որքան քաղաքական։ 1888-էն ետք վերադարձաւ հաշուապահութեան։

Երկու ճնշումն ալ իրական էր եւ անոնք նոյն բանը չէին։ Հանդէս մը որ կը փակուի որովհետեւ գրաքննիչը զայն կը փակէ, եւ հանդէս մը որ կը փակուի որովհետեւ ոչ ոք բաժանորդագրութիւնը կը նորոգէ, տարբեր ձախողութիւններ են, եւ իր ասպարէզը կը պարունակէ երկուքն ալ։

Վերջին տարիները

1888-ին «Խիկար»-ի փակուելէն ետք ան այլեւս սեփական թերթ չունէր։ Աշխատեցաւ իբրեւ հաշուապահ, եւ հիւանդ էր․ մեռաւ թոքախտէ Կ. Պոլիս 1891 թուականի մայիս 27-ին, քառասունեօթը տարեկանին։ Հայ աղբիւրները կ'արձանագրեն թէ իր այրին եւ զաւակները անմիջոց մնացին։

Ասիկա է այն ամբողջը որ այս յօդուածը կ'ըսէ այդ մասին։ Կայ Պարոնեանի մահուան կայուն ժողովրդական տարբերակ մը, ըստ որուն մեծ երգիծաբանը կը մեռնի անտուն՝ փողոցին մէջ, եւ ան չի հաստատուիր հոս գործածուած աղբիւրներով։ Ան մեռաւ հիւանդութենէ մը որ ԺԹ. դարու քաղաքներուն մէջ ահռելի թիւով մարդ կը սպաննէր, վաւերագրուած աղքատութեան մէջ, եւ անոր պաթոս աւելցնելը պիտի նշանակէր հնարել իրական մարդու մը մահուան մանրամասնութիւնները։

Բեմին վրայ՝ իրմէ ետք

Գրեթէ ամէն ինչ որ Պարոնեանը դարձուց հայ մշակոյթի հաստատուն մաս, պատահեցաւ 1891-էն ետք։ «Պաղտասար աղբար»-ը բեմ հասաւ մօտ 1896-ին եւ մտաւ մշտական խաղացանկ․ «Մեծապատիւ մուրացկաններ»-ը բազմիցս վերահրատարակուեցաւ եւ բազմիցս բեմականացուեցաւ․ իր երկերու ժողովածուները Ի. դարուն խմբագրուեցան եւ հրատարակուեցան Թիֆլիս, Կ. Պոլիս, Մոսկուա, Պէյրութ եւ Երեւան, եւ անոնց տասը հատորը հանրային սեփականութիւն է։

Խորհրդային Հայաստանի մէջ ան հաստատապէս դասական էր՝ վարժարաններուն մէջ դասաւանդուող եւ մշտապէս բեմադրուող։ Երեւանի պետական երաժշտական կատակերգութեան թատրոնը, հիմնուած 1941-ին եւ բացուած 1942-ին, կը կրէ իր անունը, ինչպէս նաեւ քաղաքին վարժարան մը եւ փողոց մը։ 2018-ին Հայաստանը իր ծննդեան 175-ամեակին առթիւ նամականիշ հրատարակեց։

Ժամանակագրութիւնը հոս կարեւոր է այնպէս՝ ինչպէս սովորաբար չէ։ Ան մեռաւ 1891-ին, Խորհրդային Հայաստանը հաստատուեցաւ 1920-ին։ Խորհրդային շրջանի հրատարակութիւնները, բեմադրութիւններն ու հաստատութիւնները իր ընկալումին, ոչ թէ իր կեանքին մասն են, եւ անոնց քաջալերած ընթերցումը՝ պուրժուական ընկերութեան քննադատ, գործին մէկ մեկնաբանութիւնն է, ոչ թէ իր նպատակին նկարագրութիւնը։