Աբու-Լալա Մահարի
«Աբու-Լալա Մահարին» Ավետիք Իսահակյանի պոեմն է, գրված 1909–1911 թթ.։ Հերոսը կրում է XI դարի արաբ բանաստեղծ ու մտածող Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի անունը, բայց Իսահակյանը նրան դարձնում է ինքնուրույն գրական կերպար. հռչակավոր բանաստեղծ, որը երես է թեքում Բաղդադից, բաժանում իր ողջ ունեցվածքը և քարավանով մեկնում անապատ։ Քաղաքից հեռացող ճանապարհը հենց պոեմի միտքն է կրում. ամեն փուլում հերոսը մերժում է ևս մի բան, որ հասարակությունը արժեք է համարում, և պոեմը անընդհատ հարցնում է, թե ինչ արժե ազատությունը, ինչ գին ունի այն և ինչ է մնում մարդուց, որը հրաժարվում է այդ ամենից։
- Հեղինակ
- Armat Editorial Team
- Թարմացվել է
- Ընթերցման տևողություն
- 17 րոպե ընթերցում
Համառոտ
«Աբու-Լալա Մահարին» Ավետիք Իսահակյանի պոեմն է, գրված 1909–1911 թթ. և առաջին անգամ գրքով հրատարակված Կոստանդնուպոլսում 1911-ին։ Հերոսն իր անունը ստացել է արաբ բանաստեղծ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիից (973–1057), բայց նա գրական կերպար է, ոչ թե պատմական դիմանկար։ Տասնյակ տարիներ Բաղդադում փառքի մեջ ապրելուց հետո նա հարստությունը բաժանում է աղքատներին, գիշերով ուղտերի քարավանով լքում քաղաքը և անցնում անապատով՝ մերժելով սերը, հայրենիքը, փառքը, հարստությունը, իշխանությունը և օրենքը, մինչև որ ընթանում է դեպի արևը։ Պոեմը կազմված է արձակ նախերգանքից և սուրահների շարքից, գրականագետ Էդուարդ Ջրբաշյանն այն համարել է Իսահակյանի պոեզիայի գագաթը, իսկ նրա նյութը ազատությունն է և հասարակությունից հեռանալու գինը։
Հիմնական փաստեր
- Հեղինակ
- Ավետիք Իսահակյան (1875–1957)
- Ձևը
- Պոեմ. արձակ նախերգանք և սուրահների շարք
- Գրվել է
- 1909–1911 թթ., որոշ գրականագետներ գրության տարիները համարում են 1909–1910-ը
- Առաջին հրատարակությունը գրքով
- Կոստանդնուպոլիս, 1911
- Հերոսը
- Գրական կերպար՝ արաբ բանաստեղծ Մաարրիի (973–1057) անունով, բայց ոչ նրա դիմանկարը
- Գործողության վայրը
- Բաղդադը, ապա նրանից այն կողմ ընկած անապատը
- Առաջին ռուսերեն թարգմանությունը
- Վալերի Բրյուսով, «Հայաստանի պոեզիան» ժողովածուում, Մոսկվա, 1916
- Անգլերեն թարգմանություններ
- Զաբել Բոյաջյան (Երևանյան հրատարակություն, 1975), Թաթուլ Սոնենց-Պապազյան (մասերով, 2014)
Ի՞նչ է «Աբու-Լալա Մահարին»
«Աբու-Լալա Մահարին» Ավետիք Իսահակյանի պոեմն է։ Իսահակյանը ալեքսանդրապոլցի այն քնարերգուն է, որի երգերը շատ հայեր գիտեն՝ առանց հեղինակին ճանաչելու։ Ջրբաշյանն այն համարել է նրա պոեզիայի գագաթը։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը այն թվագրում է 1909–1911 թթ. և անվանում բանաստեղծի աշխարհայացքի «գեղարվեստական մեծարժեք վկայագիր»։
Պատմությունը պարզ է։ Հռչակավոր բանաստեղծը, որը տասնյակ տարիներ ապրել է Բաղդադում, իր հարստությունը բաժանում է աղքատներին, հավաքում ուղտերի քարավանը և գիշերով գաղտնի հեռանում քնած քաղաքից։ Նա անցնում է անապատով և երկար մենախոսություններում մեկը մյուսի հետևից հրաժարվում է այն ամենից, ինչ իրեն կապում էր մարդկանց հետ։ Պոեմն ավարտվում է նրանով, որ նա շարունակում է ընթանալ դեպի արևը։
Պոեմը ճանապարհորդական պատմությունից ավելին է դարձնում այն, որ ճանապարհն ինքն է փաստարկը։ Անապատով անցման յուրաքանչյուր փուլ նաև մի քայլ է հասարակության, ազատության և մարդու արժեքի մասին մտորման մեջ։ Այս հոդվածը հետևում է այդ մտորմանը և միաժամանակ իրարից զատում է երեք բան, որոնք հեշտ է շփոթել՝ պատմական արաբ բանաստեղծին, նրա անունը կրող գրական հերոսին և հենց Իսահակյանին։
Վերնագիրը և նրա հետևում կանգնած անունը
Վերնագիրը իրական անվան հայերեն տարբերակն է։ «Աբու-Լալան» արաբ բանաստեղծի Աբու ալ-Ալա անվան հայերեն ձևն է, իսկ «Մահարին»՝ ալ-Մաարրի, այսինքն՝ «Մաարրացի» մականվանը, որը ցույց է տալիս նրա հայրենի քաղաքը՝ Հյուսիսային Սիրիայի Մաարրան։ Գծիկով «Աբու-Լալա Մահարի» ձևը գործածում են Հայկական սովետական հանրագիտարանը, Գիտությունների ակադեմիայի հանդեսները և երևանյան հիմնական հրատարակությունները. այս հոդվածը նույնպես այն է գործածում։ Առանց գծիկի «Աբու Լալա Մահարի» ձևը տարածված է հանրամատչելի գործածության մեջ և նույն պոեմն է նշանակում։
Անգլերենում պոեմը հայտնի է տառադարձված, ոչ թե թարգմանված վերնագրով. Զաբել Բոյաջյանի թարգմանությունը գրանցված է Abu Lala Mahari վերնագրով, իսկ հայ գիտական հանդեսներն ու 2014-ի թարգմանությունը գործածում են Abu-Lala Mahari ձևը։ Վալերի Բրյուսովի ռուսերեն թարգմանությունն ընտրել էր արաբերենին ավելի մոտ ձև՝ «Абул Ала Маари»։ Այս հոդվածում «Աբու-Լալա Մահարի» ձևը վերաբերում է պոեմին ու նրա հերոսին, իսկ «Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրի» ձևը՝ միայն պատմական անձին։ Երկու ձևերը երկու տարբեր կերպարներ են նշանակում։
Իրական Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին
Աբու ալ-Ալա Ահմադ իբն Աբդալլահ ալ-Մաարրին ծնվել է 973 թ. Մաարրաթ ան-Նումանում՝ Հալեպից հարավ, և մահացել է նույն տեղում՝ 1057 թ.։ Վաղ մանկության տարիներին ծաղիկ հիվանդությունից կուրացել է։ Մոտ 1008–1010 թթ. համեմատաբար կարճ ժամանակ անցկացրել է Բաղդադում՝ Աբբասյանների մայրաքաղաքում և դարաշրջանի գրական մեծ կենտրոնում։ Ապա վերադարձել է հայրենի քաղաքը և մնացած կյանքն անցկացրել գրեթե մեկուսացած՝ միս չուտելով և դասավանդելով իր մոտ եկող աշակերտներին։
Նա համարվում է արաբական պոեզիայի ամենաինքնատիպ բանաստեղծներից մեկը՝ հատկապես «Լուզումիյաթ» մեծ ժողովածուի շնորհիվ, որը գրված է դիտավորյալ դժվարին հանգավորմամբ, և «Ներման ուղերձ» («Ռիսալաթ ալ-ղուֆրան») արձակ երկի շնորհիվ։ Արդի տեղեկատու աշխատությունները շեշտում են ընդունված դոգմաների նկատմամբ նրա թերահավատությունը, ճգնավորական կենցաղը և մարդկային հասարակության նկատմամբ նրա մռայլ, քննադատական հայացքը։ Այդ հայացքի ամենահայտնի բանաձևը համարվում է այն տողը, որը, ըստ ավանդության, նա ցանկացել է տեսնել իր տապանաքարին. հայրը մեղանչել է իր դեմ՝ նրան աշխարհ բերելով, իսկ ինքը ոչ մեկի դեմ չի մեղանչել։
Այս հոդվածում պատմական բանաստեղծին տրված է այնքան տեղ, որքան անհրաժեշտ է պոեմը հասկանալու համար։ Նա անվան, համբավի և մի քանի փոխառված մանրամասների աղբյուրն է, ոչ թե Իսահակյանի պոեմի նյութը։
Պատմական բանաստեղծից՝ գրական հերոս
Իսահակյանը պահել է անունը, Բաղդադը, համբավը և մարդկային հասարակության նկատմամբ դառը հայացքը, իսկ մնացածը գրեթե ամբողջությամբ փոխել է։ Պոեմի նախերգանքում հերոսը «տասնյակ տարիներ» ապրել է խալիֆաների քաղաքում՝ հարստության ու պատվի մեջ, զորավորների սեղանի շուրջ։ Պատմական Մաարրին այնտեղ մնացել է մեկ-երկու տարի։ Պոեմի հերոսը բաժանում է մեծ կարողություն և քարավանով մեկնում անապատ, իսկ պատմական բանաստեղծը կույր էր ու աղքատ, վերադարձավ Մաարրա և փակվեց իր տանը։ Իսահակյանի հերոսը ճանապարհ է ընկնում անապատով դեպի արևը, իսկ պատմական մարդը քաշվեց իր տան պատերի մեջ։
Հետևաբար հերոսը փաստագրական վերակերտում չէ, և նրա արտահայտած ամեն միտք չէ, որ կարելի է վերագրել պատմական բանաստեղծին։ Գրականագետ Մ. Զաքարյանը պոեմը համեմատել է հենց Մաարրիի գրվածքների հետ, իսկ պոեմի մասին Հայերեն Վիքիպեդիայի հոդվածը Մաարրիին վերագրվող տապանագիրը առանձնացնում է որպես հերոսի աշխարհայացքի սաղմ։ Պոեմը լավագույնս կարդացվում է որպես միջնադարյան ձայն փոխառած արդի ստեղծագործություն, ոչ թե որպես վերականգնված միջնադարյան ձայն։
Երբ է գրվել պոեմը
Աղբյուրները համաձայն են ժամանակաշրջանի հարցում, բայց ոչ դրա ճշգրիտ սահմանների։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, ինչպես և այս կայքի՝ Իսահակյանի կենսագրությունը, նշում է 1909–1911 թթ.։ Գրականագետ Էդուարդ Ջրբաշյանը 1975-ին պոեմը թվագրել է 1909–1910 թթ.։ Հայերեն Վիքիպեդիան գրության համար նշում է նույն տարիները, իսկ ամբողջական տեքստի համար՝ 1911-ը։ Ավիկ Իսահակյանի 2007 թ. ուսումնասիրությունը պոեմը թվագրում է 1910-ով։ Այս թվականներն իրականում չեն հակասում միմյանց. գրությունը, ըստ երևույթին, ընկնում է 1909–1910 թթ., իսկ ամբողջական պոեմը լույս է տեսել 1911-ին։ Այս հոդվածը 1909–1911 թթ. նշում է որպես արտաքին սահման և առանձին հիշատակում ավելի նեղ թվականները՝ դրանց միջև լուռ ընտրություն չկատարելով։
Այդ տարիներն ինքնին կարևոր են։ 1908-ին Իսահակյանը ձերբակալվեց հայ քաղաքական գործիչների դեմ ցարական զանգվածային դատավարության կապակցությամբ և պահվեց Թիֆլիսի Մետեխի բանտում։ 1909-ին նա գրավով ազատ արձակվեց, իսկ 1911-ին լքեց Ռուսական կայսրությունը և երկար տարիներ ապրեց Եվրոպայում։ Ավիկ Իսահակյանի ուսումնասիրությունը պոեմը տեղադրում է հենց այս վճռորոշ ժամանակահատվածում՝ հայրենիքից երկարատև հեռանալուց անմիջապես առաջ, երբ բանաստեղծին սպառնում էր դատավարություն։
Հայտնի պատմություն կա, թե պոեմի գաղափարը Իսահակյանի մոտ ծագել է 1909-ին, երբ Թիֆլիսից Երևան գնալիս գնացքի պատուհանից նա ուղտերի քարավան է տեսել։ Պատմությունը լայնորեն կրկնվում է, բայց այս հոդվածի համար օգտագործված աղբյուրները դրա համար փաստագրական հիմք չեն տալիս, ուստի այն այստեղ ներկայացվում է որպես ավանդություն։ Աղբյուրները չեն նշում նաև այն քաղաքը, որտեղ գրվել է պոեմը, և այս հոդվածը որևէ քաղաք չի նշում։
Հրատարակության պատմությունը
Որոշ տեղեկատու աշխատություններ նշում են, որ պոեմի հատվածներ տպագրվել են դեռևս 1909-ին, բայց օգտագործված աղբյուրներից և ոչ մեկը չի նշում պարբերականի անունը, և այս հոդվածը ենթադրություն չի անում։ Ամբողջական պոեմն առաջին անգամ գրքով լույս է տեսել 1911-ին Կոստանդնուպոլսում՝ «Արծիւ» գրավաճառանոցի հրատարակությամբ։ Պոեմի պատկերազարդ հրատարակությունների մասին ուսումնասիրությունը նշում է այս առաջին հրատարակությունը, Կոստանդնուպոլսի հետագա տպագրությունները, այդ թվում՝ «Կիլիկեա» գրավաճառանոցի 1920 թ. հրատարակությունը, և առաջին խորհրդահայ հրատարակությունը՝ 1929 թ.։
Այնուհետև պոեմը պարբերաբար վերահրատարակվել է և դարձել հայ գրքային գրաֆիկայի սիրելի նյութերից մեկը։ 1971, 1975 և 1984 թթ. երևանյան պատկերազարդ հրատարակություններից յուրաքանչյուրը պոեմին ամբողջական պատկերային լուծում է տվել. 1971-ի հրատարակության մեջ յուրաքանչյուր սուրահ սկսվում է առանձին նկարազարդմամբ։ Մարտիրոս Սարյանի նկարազարդումներով ռուսերեն հրատարակությունը նախապատրաստվել էր Թիֆլիսում 1935-ին, բայց լույս չի տեսել։ Պատկերազարդ հրատարակությունների թիվը կոնկրետ չափանիշ է, թե որքան ամուր է պոեմը տեղ գտել հայ գրականության կանոնում։
Նախերգանք և սուրահներ. պոեմի ձևը
Պոեմը բացվում է կարճ արձակ նախերգանքով, որը երրորդ դեմքով պատմում է, թե ինչպես բանաստեղծը լքեց Բաղդադը։ Դրան հաջորդող չափածո մասը բաժանված է սուրահների։ Սուրահը Ղուրանի գլխի անվանումն է, իսկ Բրյուսովի ռուսերեն թարգմանությունը ամբողջ պոեմը կոչում է կասիդա՝ արաբական դասական ներբողի անունով։ Երկու անվանումներն էլ դիտավորյալ են. կառուցվածքն ինքնին ընթերցողին ասում է, որ պոեմը պետք է հնչի որպես արաբական պոեզիա՝ հայերենով։
Սուրահների թիվը զգուշություն է պահանջում։ Պոեմի և նրա թարգմանությունների ենթավերնագիրը խոսում է յոթ սուրահի մասին, և Բրյուսովի ռուսերեն վերնագիրն է «Касыда в 7 сурах»։ Հայերեն տպագիր բնագրերում համարակալված են յոթ սուրահ, որոնց հաջորդում է «Վերջին սուրահ» վերնագրով եզրափակիչ մասը, որը վերադառնում է նախերգանքի երրորդ դեմքով պատումին։ Ուստի այս հոդվածը պոեմը նկարագրում է որպես նախերգանք, յոթ համարակալված սուրահ և եզրափակիչ «Վերջին սուրահ»՝ առանց այն մեկ թվի հանգեցնելու։
Չափածոն կառուցված է երկտողերի միավորված երկար տողերից։ Տեղեկագրական աշխատությունները դրանք նկարագրում են որպես քսանվանկանի տողեր՝ ենթարկված տաղաչափական առանձին օրենքների։ Նրանց երկարությունն ու դանդաղ, հավասար ընթացքը համապատասխանում են երկար անցման մասին պոեմին։
Ճանապարհը
Մեկնումը լուռ է ու կանխամտածված։ Նախերգանքում բանաստեղծը, որ կին ու զավակներ չունի, իր հարստությունը բաժանում է աղքատներին ու կարոտյալներին, և մինչ Բաղդադը քնած է Տիգրիսի ափին, քարավանը լուռ դուրս է տանում քաղաքից՝ դեպի անհայտը։ Ո՛չ վեճ կա, ո՛չ աքսոր, ո՛չ տեսարան. նա պարզապես գնում է։
Այնուհետև պոեմը կառուցվում է շարժման վրա։ Քարավանը գնալով ավելի է հեռանում քաղաքից, և յուրաքանչյուր փուլում հերոսը հետ է նայում ու անվանում ևս մի բան, որից հրաժարվում է։ Սուրահների ընթացքում նա մեկը մյուսի հետևից մերժում է մարդկային կապերը՝ սերն ու կնոջը, հայրական տունն ու հայրենիքը, հասարակությունը, բարեկամությունը, փառքը, գանձը, իշխանությունն ու օրենքը։ Ֆիզիկական հեռավորությունը և հրաժարումների աճող շարքը միասին են առաջ գնում։ Երբ քարավանը հասնում է անապատի խորքը, հերոսը թողել է ոչ միայն քաղաքը, այլև այն բոլոր կապերը, որոնք այդ քաղաքը խորհրդանշում էր։
Այս ճանապարհը արկածային պատմություն չէ։ Ճանապարհին սովորական իմաստով ոչինչ տեղի չի ունենում. չկան հանդիպումներ, վտանգներ կամ հայտնագործություններ։ Միակ իրադարձությունները հերոսի հայացքի փոփոխություններն են, և բնանկարը կա այդ փոփոխությունները տեսանելի դարձնելու համար։
Անապատը
Անապատը պոեմի ամենաուժեղ պատկերն է, և նախ և առաջ այն Բաղդադի հակադրությունն է։ Քաղաքը մարդաշատ է, հարուստ, օրինակարգ ու խոսքով լի, իսկ անապատը դատարկ է, աղքատ, անօրեն ու լուռ։ Մեկից մյուսն անցնելով՝ հերոսի՝ հասարակությունը մերժելը դառնում է տեսանելի վայր. որքան քարավանը հեռանում է, այնքան քիչ են մնում մարդիկ, հաստատություններն ու պարտավորությունները։
Գրականագետները մանրամասն ուսումնասիրել են, թե ինչպես է ստեղծված անապատը։ ՀՀ ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի գիտաշխատող Տաթևիկ Հարությունյանը ուսումնասիրել է պոեմի «արևելյան շերտը»։ Նա ցույց է տալիս, որ Իսահակյանը քարավանի ու անապատի տեսարանները կառուցում է արաբական ծագման բառերով ու արտահայտություններով, այնպես որ միջավայրը կերտվում է հենց լեզվով, ոչ միայն նկարագրությամբ։ Հետևաբար անապատը նույնքան գրական կառույց է, որքան աշխարհագրական։
Թե դրանից բացի ինչ է նշանակում անապատը, մեկնաբանության հարց է։ Այս հոդվածի ընթերցմամբ՝ անապատն այն վայրն է, որտեղ հերոսի ազատությունը դառնում է բացարձակ, և նրա դատարկությունն այլևս հնարավոր չէ անտեսել։ Պոեմը չի որոշում՝ այդ դատարկությունը մաքրությո՞ւն է, թե՞ կորուստ։
Հեռանալը հասարակությունից
Հերոսի մեղադրանքները հասարակությանը կոնկրետ են։ Նա դատապարտում է կեղծավորությունն ու կեղծ բարեկամությունը, պատիվը, որը միայն համբավ է, փառքը, հարստությունը, տիրակալների իշխանությունն ու նրանց պաշտպանող օրենքները։ Հաջորդ սուրահներից մեկում նա խոսում է մարդկանց դեմքերից դիմակները պոկելու մասին։ Նրա գանգատն այն է, որ մարդկային հասարակությունը կեցվածքի վրա է հիմնված. այն պարգևատրում է առաքինության արտաքինը և մարդկանց կապում պարտքերով, որոնք ծառայում են ուժեղներին։
Չափազանց պարզ կլիներ ասել, թե նա ատում է մարդկությունը։ Նա քաղաքը ճանաչում է ներսից, որովհետև նստել է նրա լավագույն սեղանների շուրջ և վայելել նրա պատիվները, և նրա դառնությունը այն մարդու դառնությունն է, որը թափանցել է մի բանի էության մեջ, որ ժամանակին սիրել է։ Պոեմը թույլ է տալիս, որ նրա մերժումը տարածվի այնքան, որ ոչինչ չխնայի, նույնիսկ հայրենիքն ու ընտանիքը, և այդ համապարփակությունը նույնպես պոեմի իմաստի մասն է։ Ընթերցողին ցույց է տրվում, թե ուր է տանում ամբողջական մերժման տրամաբանությունը, և ոչ թե պարզապես առաջարկվում է համաձայնել դրան։
Հերոսի դատավճիռը հերոսինն է։ Պոեմը այն հնչեցնում է մեծ պերճախոսությամբ, բայց դա այն չի դարձնում Իսահակյանի սեփական ծրագիրը, և պոեմը հասարակական մանիֆեստ չէ։
Ազատությունը
Ազատությունը պոեմի կենտրոնական արժեքն է և նրա կենտրոնական խնդիրը։ Հերոսը հեռանում է, որպեսզի ազատ լինի՝ քաղաքի դատողություններից, օրենքներից ու պահանջներից, իրեն կապող ամեն կապից։ Յուրաքանչյուր հրաժարում ընդարձակում է այդ ազատությունը, և բաց անապատը դրա պատկերն է։
Բայց պոեմը հաշվում է նաև դրա գինը։ Բոլոր կապերը կտրելով նվաճված ազատությունը հերոսին թողնում է մենակ՝ միայն քարավանը, բնանկարն ու երկինքը շուրջը։ Պոեմի առաջ քաշած հարցերն իրական են։ Կարո՞ղ է մարդն ընդհանրապես հեռանալ հասարակությունից, թե՞ միայն այն իր հետ կտանի անապատ։ Մենությունն ազատագրո՞ւմ է, թե՞ կորստի մի այլ տեսակ։ Ի՞նչ է մնում մարդուց, երբ մերժված են սերը, բարեկամությունը, փառքն ու տունը։ Պոեմը այս հարցերը մեծ ուժով է առաջ քաշում և չի հավակնում պատասխանած լինել դրանց։
Սերը և մարդկային կապվածությունը
Սերն այն առաջին բաներից է, որից հրաժարվում է հերոսը, և նրա ամենադաժան խոսքերից մի քանիսն ուղղված են կանանց։ Նա արտահայտում է համատարած անվստահություն նրանց և նրանց խորհրդանշած կապվածության նկատմամբ։ Այս տողերը պատկանում են հերոսին և հնչում են նրա՝ ամեն ինչից երես թեքելու որոշակի պահին։ Դրանք ներկայացված չեն որպես ճշմարտություն կանանց մասին, և այս հոդվածը դրանք այդպես չի դիտարկում։
Համատեքստում կարդացված՝ դրանք նույն համապարփակ մերժման մասն են, որը մի կողմ է նետում նաև հայրենիքը, հայրական տունն ու բարեկամությունը։ Հերոսը սերը մերժում է նույն պատճառով, ինչ մնացած ամեն ինչ. այն իրեն կապում է ուրիշների հետ և խոցելի դարձնում հիասթափության առաջ։ Հենց դրանով են այս տողերը նշանակալի. դրանք ցույց են տալիս, թե որքան հեռու է գնում նրա մերժումը, և միաժամանակ բացահայտում դրա կուրությունը, քանի որ ազատությունը, որը կարելի է պաշտպանել միայն բոլոր նրանց դատապարտելով, ում կարելի է սիրել, նեղ ազատություն է։
Թերահավատություն և հավատ
Պատմական Մաարրիին հաճախ բնութագրում են որպես թերահավատի և կրոնական դոգմաների քննադատի։ Այդ բնորոշումները վերաբերում են նրան և նրա մասին բանավեճերին։ Դրանք չպետք է մեխանիկորեն փոխանցվեն Իսահակյանի հերոսին, առավել ևս՝ Իսահակյանին։
Պոեմն ինքը ավելի պարզ բան է անում։ Հերոսի մերժումները հասնում են նույնիսկ այն բաներին, որոնք հասարակությունը սրբություն է համարում, այդ թվում՝ հայրենիքին ու օրենքին, և Հայերեն Վիքիպեդիայի հոդվածը նշում է, որ նա չի խնայում նույնիսկ դրանք։ Վերջում նա դիմում է արևին և այն կոչում իր միակ մայրը, միակ սրբությունը, որ մնացել է իրեն։ Կառուցվածքը փոխառում է ղուրանական «սուրահ» բառը, բայց պոեմը կրոնական փաստարկ չէ։ Այն հերոսի համար դեռ սրբազան մնացածը դնում է այն ամենի դիմաց, ինչ նա մերժել է, և կանգուն մնում է միայն արևը։ Այս հոդվածը դրանից եզրակացություն չի անում Իսահակյանի սեփական հավատալիքների մասին։
Հոռետեսություն և ըմբոստություն
Քննադատները վաղուց պոեմը հոռետեսական են անվանում և սովորաբար այն կապում փիլիսոփայության հետ։ Զաքարյանը ցույց է տալիս երիտասարդ Իսահակյանի հակումը թե՛ Շոպենհաուերի հոռետեսությանը, թե՛ Նիցշեի ըմբոստ, քննադատական ոգուն։ Ջրբաշյանը 1975-ին նկատել է, որ հայ գրականագիտությունը կենտրոնացել է պոեմի ենթադրյալ նիցշեական տարրերի վրա։
Սակայն «հոռետեսական» բառը չի ընդգրկում ամբողջ պոեմը։ Հերոսի մերժումը նաև դրական գործողություն է. նա ընտրում է ճանապարհը, անապատը և արևը, և ոչ թե պարզապես հանձնվում է։ Ավարտը անկում չէ, այլ վերելք. նա սլանում է «դեպի արևը, անմահ արևը»։ Պոեմի նկարազարդողների մասին ուսումնասիրությունը նշում է, որ Մարտիրոս Սարյանը, թերևս, միակ մեկնաբանն էր, որ հիասթափության կողքին պոեմում լավատեսական երանգներ տեսավ։ Այդ դիտողությունը ցույց է տալիս, թե որքան տարբեր կերպ կարելի է կարդալ պոեմը։ Մարդկանց հանդեպ հուսահատության և վերջում հնչող վերացման միջև լարումը պոեմի կառուցվածքն է, ոչ թե հակասություն, որը պետք է բացատրել։
Պոեմը և ռոմանտիկական ավանդույթը
Էդուարդ Ջրբաշյանը 1975 թ. «Պատմա-բանասիրական հանդեսում» հրատարակված ուսումնասիրության մեջ պնդում էր, որ նիցշեական ընթերցումը ստվերել է մի կարևոր բան՝ պոեմի կապը ռոմանտիկական պոեմի դասական ավանդույթների հետ՝ ինչպես ազգային, այնպես էլ համաշխարհային պոեզիայում։ Այդ ընթերցմամբ պոեմը պատկանում է ռոմանտիկական պատմողական պոեմների երկար շարքին և պարզապես նորաձև փիլիսոփայության կրող չէ։
Այս համեմատությունը համոզիչ դարձնող հատկանիշները տեսանելի են բնագրում։ Կա հասարակության հետ բախման մեջ գտնվող միայնակ հերոս։ Կա ճանապարհ, որը միաժամանակ հոգևոր ճգնաժամ է։ Զգացմունքը լարված է, խոսքը՝ վեհաշուք։ Բնանկարը արտացոլում է հերոսի ներքին վիճակը, և ազատությունը դասվում է ամեն հասարակական կապից վեր։ Այս կայքի կենսագրությունն արդեն նշում է, որ Իսահակյանը եվրոպական ռոմանտիզմին հաղորդակցվել է Լայպցիգում ուսանելիս։ Պոեմը ցույց է տալիս, թե ինչ արեց նա դրանով. արևելյան միջավայրն ու միջնադարյան անունը դարձրեց ռոմանտիկական հերոսի և աշխարհի միջև վեճի կրողներ։
Ձայնը և պատկերները
Պոեմն ունի երկու ձայն։ Պատմողը խոսում է արձակ նախերգանքում և նորից՝ «Վերջին սուրահում»՝ հերոսի մասին պատմելով երրորդ դեմքով։ Դրանց միջև սուրահներում իշխում է հերոսի սեփական խոսքը, երբ նա հետ է նայում իր թողածին։ Այդ շրջանակը որոշակի հեռավորություն է պահպանում. հերոսի խոսքերը հնչում են ամբողջ ուժով, բայց ներկայացվում են որպես նրանը՝ ուրիշի պատմած պատմության ներսում։ Իսահակյանը ոչ մի տեղ իր անունից չի խոսում։
Պատկերները հետևում են ճանապարհին։ Բաղդադը քնած է Տիգրիսի ափին, երբ քարավանը գիշերով հեռանում է։ Ուղտերը առաջ են շարժվում ավազների միջով։ Բարձր ժայռը հերոսին տալիս է աշխարհին նետված վերջին հայացքը։ Արևը գնալով ավելի մեծ նշանակություն է ստանում, մինչև դառնում է նրա նպատակակետը։ Եզրափակիչ տողերում բանաստեղծը՝ ոսկեփրփուր ծիրանին ուսին, անդուլ սլանում է դեպի անմահ արևը։ Այս պատկերներից ոչ մեկը զարդարանք չէ. յուրաքանչյուրը նշում է մարդկային աշխարհից դրանից այն կողմ գտնվող վայր անցման մի փուլ։
Թարգմանությունները և ընդունելությունը
Պոեմը ռուս ընթերցողին հասավ վաղ։ Վալերի Բրյուսովը այն թարգմանեց «Абул Ала Маари» վերնագրով իր խմբագրած «Հայաստանի պոեզիան» ժողովածուի համար, որը լույս տեսավ Մոսկվայում 1916-ին, և քննադատները նրա թարգմանությունը անվանել են ռուսական թարգմանչական մշակույթի գրական հուշարձան։ Ալեքսանդր Բլոկի հաճախ մեջբերվող գնահատականը, թե Իսահակյանը «առաջնակարգ բանաստեղծ» է, նույն տարիներից է, բայց վերաբերում էր Իսահակյանին ընդհանրապես, ոչ թե այս պոեմին։
Անգլերենում Զաբել Բոյաջյանի թարգմանությունը՝ «Abu Lala Mahari: Poem in Seven Suras», գրանցված է 1975 թ. «Հայաստան» հրատարակչության երևանյան հրատարակությամբ։ Երբեմն դրա համար ավելի վաղ թվական է նշվում, բայց այս հոդվածը չի կարողացել այն հաստատել։ Թաթուլ Սոնենց-Պապազյանը 2014-ին նոր անգլերեն թարգմանություն հրապարակեց «Արմինյան ուիքլի» («The Armenian Weekly») պարբերականում՝ յուրաքանչյուր համարում մեկ սուրահ։ Պոեմը մի քանի անգամ թարգմանվել է նաև արաբերեն, և Հարությունյանը համեմատել է տարբեր ժամանակաշրջանների այդ թարգմանությունները։ Ֆրանսերեն հրատարակություն այս հոդվածը չի կարողացել ստուգել և չի նշում։
Հայաստանում պոեմն ունի հաստատուն տեղ։ Ջրբաշյանը այն անվանել է Իսահակյանի պոեզիայի գագաթնակետը։ Այն բազմիցս վերահրատարակվել ու նկարազարդվել է, և գրականագետները դրա մասին շարունակել են գրել 1970-ականներից մինչև մեր օրերը։
Կարևոր թվականներ
973–1057
Արաբ բանաստեղծ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի կյանքի տարիները. պոեմի հերոսը փոխառում է նրա անունն ու համբավը։
1908–1909
Իսահակյանը ձերբակալվում է հայ գործիչների դեմ ցարական դատավարության կապակցությամբ, պահվում Մետեխի բանտում, ապա գրավով ազատ արձակվում։
1909–1911
Գրվում է պոեմը. որոշ գրականագետներ բուն գրությունը թվագրում են 1909–1910 թթ.։
1911
Առաջին հրատարակությունը գրքով՝ Կոստանդնուպոլիս («Արծիւ» գրավաճառանոց). Իսահակյանը լքում է Ռուսական կայսրությունը և մեկնում Եվրոպա։
1916
Վալերի Բրյուսովի ռուսերեն թարգմանությունը լույս է տեսնում «Հայաստանի պոեզիան» ժողովածուում, Մոսկվա։
1929
Առաջին խորհրդահայ հրատարակությունը։
1971–1984
1971, 1975 և 1984 թթ. երևանյան պատկերազարդ հրատարակությունները. 1975-ին Երևանում լույս է տեսնում Բոյաջյանի անգլերեն թարգմանությունը։
2014
Թաթուլ Սոնենց-Պապազյանի անգլերեն թարգմանությունը մասերով տպագրվում է «The Armenian Weekly»-ում։
Ինչու է կարևոր «Աբու-Լալա Մահարին»
Սա այն ստեղծագործությունն է, որում Իսահակյանը՝ ժողովրդական երգի շնչով կարճ քնարերգության վարպետը, մեկ ամբողջական միտք է զարգացրել մի ողջ պոեմի ընթացքում։ Այդ միտքը կրում է ճանապարհը։ Մարդը թողնում է քաղաքը, անցնում անապատով և մեկը մյուսի հետևից հրաժարվում մարդկային կապերից, մինչև մնում են միայն ճանապարհն ու արևը։
Պոեմը երբեք չի որոշում՝ այդ ճանապարհը տանում է ազատությա՞ն, թե՞ կորստի, և հենց դրա համար էլ այն շարունակում են կարդալ։ Անապատը միաժամանակ ազատագրում է և դատարկություն, իսկ հերոսի մերժումը միաժամանակ սթափ դատավճիռ է և կյանքի նեղացում։ Արևի կողմը եզրափակիչ սլացքը և՛ հաղթանակ է, և՛ հեռացում մարդկային ամեն ինչից։ Իսահակյանի ձայնը դրանք միասին է պահում երկար, հավասարաչափ տողերում և թույլ է տալիս, որ քարավանը շարունակի իր ճամփան՝ առանց դատավճիռ կայացնելու այն առաջնորդող մարդու մասին։
Հետաքրքիր փաստեր
- 01Հերոսի անունը իրական արաբ բանաստեղծի՝ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի անվան հայերեն ձևն է, բայց պատմական բանաստեղծը կույր էր և Բաղդադում մնացել էր ընդամենը մեկ-երկու տարի, մինչդեռ պոեմի հերոսը հարուստ մարդ է, որը այնտեղ ապրել է տասնյակ տարիներ։
- 02Պոեմը բաժանված է սուրահների՝ Ղուրանի գլուխների անվանմամբ, իսկ Բրյուսովի ռուսերեն թարգմանությունը այն կոչում է կասիդա՝ արաբական դասական ներբողի անունով։
- 03Հայերեն տպագիր բնագրերը յոթ համարակալված սուրահներից հետո ավարտվում են «Վերջին սուրահ» վերնագրով մասով։
- 04Մարտիրոս Սարյանի նկարազարդումներով ռուսերեն հրատարակությունը նախապատրաստվել էր 1935-ին, բայց լույս չի տեսել։
- 05Պոեմը մեկից ավելի անգամ թարգմանվել է արաբերեն, և գրականագետները համեմատել են տարբեր ժամանակաշրջանների այդ թարգմանությունները։
Աղբյուրներ
- Գ. Հովհաննիսյան. Իսահակյան Ավետիք — Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան (Վիքիդարանի հրատարակություն), 1978 Բացել աղբյուրըThe anchor for the 1909–1911 dating, the genre (պոեմ), the hyphenated title form and the characterisation of the poem as a «գեղարվեստական մեծարժեք վկայագիր» of Isahakyan's outlook. Also the source of Blok's praise, which it quotes about Isahakyan in general, not about this poem.
- Ավիկ Իսահակյան. «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի հերոսը և հեղինակը — Պատմա-բանասիրական հանդես, ՀՀ ԳԱԱ, 2007, № 2, էջ 134–161, 2007 Բացել աղբյուրըThe hero-and-author study. Dates the poem to 1910 and places it in the period just before Isahakyan's departure, under threat of trial; the article cites it for that attributed autobiographical reading, not as proof that the hero is the poet.
- Է. Մ. Ջրբաշյան. Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-լալա Մահարին» և ռոմանտիկական պոեմի ավանդույթները — Պատմա-բանասիրական հանդես, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ, 1975, № 3, էջ 43–64, 1975 Բացել աղբյուրըThe basis of the Romantic-tradition section: dates the poem 1909–1910, calls it the peak of Isahakyan's poetry, and argues that scholarship's focus on Nietzschean elements obscured its roots in the classical Romantic poem. The specific Romantic features the article lists are its own reading of the text in the light of this argument.
- Մ. Գ. Զաքարյան. Ավ. Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի ստեղծագործական ակունքները — Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2001, № 2, էջ 3–17, 2001 Բացել աղբյուրըCited for the young Isahakyan's attraction to Schopenhauer's pessimism and Nietzsche's rebellious spirit, and for the comparison of the poem with al-Maʿarrī's own writings.
- Նունե Մինասյան. Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի … [a study of the poem's illustrated editions] — Գեղարվեստի պետական ակադեմիայի տարեգիրք, Երևան (via arar.sci.am), consulted 2026 Բացել աղբյուրըThe publication-history source: the first book edition (Constantinople, Արծիւ bookshop, 1911), the Կիլիկեա printing of 1920, the first Soviet edition of 1929, the unrealised 1935 Tiflis edition with Saryan's illustrations, and the illustrated Yerevan editions of 1971, 1975 and 1984. Also the source of the remark that Saryan was perhaps the only interpreter to see optimistic tones in the poem. The heading is given as far as the repository's index records it; the remainder is described in brackets rather than reconstructed.
- Tatevik Harutyunyan. Eastern Layer of the Poem “Abu-Lala Mahari” by Avetik Isahakyan — Foreign Languages in Higher Education, Yerevan State University, vol. 19, no. 1, pp. 201–207, 2015 Բացել աղբյուրըThe source of the desert section's claim that the caravan and desert scenes are built from vocabulary and expressions of Arabic origin.
- Տաթևիկ Հարությունյան. «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի արաբերեն թարգմանությունները և թարգմանիչների մեկնաբանությունները — Կանթեղ. գիտական հոդվածների ժողովածու, ՀՀ ԳԱԱ, 2015, № 2, էջ 3–12, 2015 Բացել աղբյուրըThe evidence that the poem exists in several Arabic translations from different periods. Cited for that fact only; the article names no individual Arabic translator.
- Ավետիք Իսահակյան. Պոեմներ — «Աբու-Լալա Մահարի» — Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան, Երևան, consulted 2026 Բացել աղբյուրըThe primary text as the house-museum publishes it: the prose preamble («Տասնյակ տարիներ ապրեց Խալիֆաների հոյակապ քաղաքում»), the section headings Սուրահ 1–7 followed by «Վերջին Սուրահ», and the closing lines toward «անմահ արևը». The museum's English page renders the same preamble as "for thirty years"; the article quotes the Armenian.
- Աբու-Լալա Մահարի (պոեմ) — Հայերեն Վիքիպեդիա, consulted 2026 Բացել աղբյուրըUsed with caution and named in the article wherever it is relied on: the 1909–1910 writing / 1911 complete-text dating, the twenty-syllable couplets, the camel-caravan conception story (reported as tradition, since the entry gives no source), the epitaph as the seed of the hero's outlook, and the observation that the hero spares not even homeland and law.
- al-Maʿarrī: Arab poet — Encyclopaedia Britannica, consulted 2026 Բացել աղբյուրըThe only source for the historical al-Maʿarrī: dates, Maʿarrat al-Nuʿmān, childhood blindness, the short Baghdad stay ending in 1010, seclusion, the Luzūmiyyāt and Risālat al-ghufrān, and the skeptical reputation. Kept separate from every claim about Isahakyan's hero.
- Переводы Аветика Исаакяна на русский язык — Армянский музей Москвы и культуры наций, consulted 2026 Բացել աղբյուրըBryusov's translation «Абул Ала Маари» for the 1916 anthology Поэзия Армении, and the critical description of it as a literary monument of Russian translation, cited as the critics' judgement the page reports. The museum's text page carries the subtitle «Касыда в 7 сурах».
- Avetik Isahakyan, trans. Zabelle C. Boyajian. Abu Lala Mahari: Poem in Seven Suras — Hayastan, Yerevan, 1975 Բացել աղբյուրըNational Library of Russia record of the English translation. An earlier date (1948) circulates for Boyajian's version without a verifiable imprint, which is why the article gives only this edition.
- Avetik Isahakyan, trans. Tatul Sonentz-Papazian. Abu-Lala Mahari — The Armenian Weekly, 2014 Բացել աղբյուրըFirst installment of a serialized English translation published one sura at a time in 2014.
Առնչվող հոդվածներ
Ավետիք Իսահակյան
Պանդխտության և կարոտի բանաստեղծը։ Ժողովրդական երգի հնչողությամբ քնարերգությունն ու փիլիսոփայական պոեմը նրան դարձրին ամենասիրված հայ բանաստեղծներից մեկը։
Անուշ
Հովհաննես Թումանյանի պոեմը լեռնային սիրո պատմություն է. երկու երիտասարդ գյուղացու կյանքը կործանում են հպարտությունը, սովորույթն և պատվի խիստ օրենքը։
Վերք Հայաստանի
Խաչատուր Աբովյանի վեպը ռուս-պարսկական պատերազմի մասին է և հայ ժողովրդի կենդանի խոսակցական լեզվով գրված առաջին խոշոր երկը։