Աբու-Լալա Մահարի
«Աբու-Լալա Մահարի»-ն Աւետիք Իսահակեանի պոէմն է, գրուած 1909–1911-ին։ Հերոսը կը կրէ ԺԱ. դարու արաբ բանաստեղծ եւ մտածող Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի անունը, բայց Իսահակեան զայն կը դարձնէ ինքնուրոյն գրական կերպար մը. հռչակաւոր բանաստեղծ մը, որ երես կը դարձնէ Պաղտատէն, կը բաժնէ իր ամբողջ ունեցուածքը եւ քարաւանով կը մեկնի անապատ։ Քաղաքէն հեռացող ճամբան է, որ կը կրէ պոէմին միտքը. հերոսը իւրաքանչիւր հանգրուանին կը մերժէ ուրիշ բան մը, որ հասարակութիւնը արժէք կը նկատէ, եւ պոէմը անդադար կը հարցնէ, թէ ի՛նչ արժէք ունի ազատութիւնը, ի՛նչ գին ունի ան եւ ի՛նչ կը մնայ մարդէն, որ կը հրաժարի այդ բոլորէն։
- Հեղինակ
- Armat Editorial Team
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 17 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
«Աբու-Լալա Մահարի»-ն Աւետիք Իսահակեանի պոէմն է, գրուած 1909–1911-ին եւ առաջին անգամ գիրքով հրատարակուած Պոլիս 1911-ին։ Հերոսը իր անունը առած է արաբ բանաստեղծ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիէն (973–1057), բայց ան գրական կերպար է, ոչ թէ պատմական դիմանկար։ Տասնեակ տարիներ Պաղտատի մէջ փառքով ապրելէ ետք ան իր հարստութիւնը կը բաժնէ աղքատներուն, գիշերով ուղտերու քարաւանով կը լքէ քաղաքը եւ կ՚անցնի անապատէն՝ մերժելով սէրը, հայրենիքը, փառքը, հարստութիւնը, իշխանութիւնը եւ օրէնքը, մինչեւ որ կը յառաջանայ դէպի արեւը։ Պոէմը կազմուած է արձակ նախերգանքէ մը եւ սուրահներու շարքէ մը, գրականագէտ Էտուարտ Ջրբաշեան զայն նկատած է Իսահակեանի բանաստեղծութեան գագաթը, իսկ անոր նիւթը ազատութիւնն է եւ հասարակութենէն հեռանալու գինը։
Հիմնական իրողութիւններ
- Հեղինակ
- Աւետիք Իսահակեան (1875–1957)
- Ձեւը
- Պոէմ. արձակ նախերգանք եւ սուրահներու շարք
- Գրուած է
- 1909–1911-ին. կարգ մը գրականագէտներ գրութեան տարիները կը նկատեն 1909–1910
- Առաջին հրատարակութիւնը գիրքով
- Պոլիս, 1911
- Հերոսը
- Գրական կերպար մը՝ արաբ բանաստեղծ Մաարրիի (973–1057) անունով, բայց ոչ անոր դիմանկարը
- Գործողութեան վայրը
- Պաղտատը, ապա անկէ անդին տարածուող անապատը
- Առաջին ռուսերէն թարգմանութիւնը
- Վալերի Պրիւսով, «Հայաստանի բանաստեղծութիւնը» ժողովածուին մէջ, Մոսկուա, 1916
- Անգլերէն թարգմանութիւններ
- Զապէլ Պոյաճեան (Երեւանի հրատարակութիւն, 1975), Թաթուլ Սոնենց-Փափազեան (մաս առ մաս, 2014)
Ի՞նչ է «Աբու-Լալա Մահարի»-ն
«Աբու-Լալա Մահարի»-ն Աւետիք Իսահակեանի պոէմն է։ Իսահակեան այն ալեքսանդրապոլցի քնարերգակն է, որուն երգերը շատ հայեր գիտեն՝ առանց հեղինակը ճանչնալու։ Ջրբաշեան զայն նկատած է անոր բանաստեղծութեան գագաթը։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զայն կը թուագրէ 1909–1911 եւ կը կոչէ բանաստեղծին աշխարհայեացքին «գեղարուեստական մեծարժէք վկայագիրը»։
Պատմութիւնը պարզ է։ Հռչակաւոր բանաստեղծ մը, որ տասնեակ տարիներ ապրած է Պաղտատի մէջ, իր հարստութիւնը կը բաժնէ աղքատներուն, կը հաւաքէ ուղտերու իր քարաւանը եւ գիշերով գաղտագողի կը հեռանայ քնացած քաղաքէն։ Ան կ՚անցնի անապատէն, եւ երկար մենախօսութիւններու մէջ մէկը միւսին ետեւէն կը հրաժարի այն բոլորէն, որ զինք մարդոց կը կապէր։ Պոէմը կը վերջանայ այն պատկերով, որ ան կը շարունակէ յառաջանալ դէպի արեւը։
Պոէմը ճամբորդական պատմութենէ մը աւելի բան կը դարձնէ այն, որ ճամբան ինք է փաստարկը։ Անապատէն անցնելու իւրաքանչիւր հանգրուան միաժամանակ քայլ մըն է հասարակութեան, ազատութեան եւ մարդկային արժէքի մասին խորհրդածութեան մէջ։ Այս յօդուածը կը հետեւի այդ խորհրդածութեան եւ միաժամանակ իրարմէ կը զատէ երեք բան, որոնք դիւրաւ կը շփոթուին՝ պատմական արաբ բանաստեղծը, անոր անունը կրող գրական հերոսը եւ Իսահակեանը ինք։
Վերնագիրը եւ անոր ետին կեցող անունը
Վերնագիրը իրական անունի մը հայերէն ձեւն է։ «Աբու-Լալա»-ն արաբ բանաստեղծին Աբու ալ-Ալա անունին հայերէն տարբերակն է, իսկ «Մահարի»-ն՝ ալ-Մաարրի, այսինքն «Մաարրացի» մականունին, որ ցոյց կու տայ իր ծննդավայրը՝ հիւսիսային Սուրիոյ Մաարրա քաղաքը։ Գծիկով «Աբու-Լալա Մահարի» ձեւը կը գործածեն Հայկական սովետական հանրագիտարանը, Գիտութիւններու ակադեմիային հանդէսները եւ Երեւանի գլխաւոր հրատարակութիւնները. այս յօդուածն ալ զայն կը գործածէ։ Առանց գծիկի «Աբու Լալա Մահարի» ձեւը տարածուած է հանրային գործածութեան մէջ եւ նոյն պոէմը կը նշանակէ։ Իսահակեան արեւելահայ հեղինակ է, եւ յօդուածը վերնագիրը կը պահէ այնպէս, ինչպէս ան հաստատուած է իր բնագրին մէջ։
Անգլերէնի մէջ պոէմը ծանօթ է տառադարձուած, ոչ թէ թարգմանուած վերնագիրով. Զապէլ Պոյաճեանի թարգմանութիւնը արձանագրուած է Abu Lala Mahari վերնագիրով, իսկ հայ գիտական հանդէսները եւ 2014-ի թարգմանութիւնը կը գործածեն Abu-Lala Mahari ձեւը։ Վալերի Պրիւսովի ռուսերէն թարգմանութիւնը ընտրած էր արաբերէնին աւելի մօտ ձեւ մը՝ «Абул Ала Маари»։ Այս յօդուածին մէջ «Աբու-Լալա Մահարի» ձեւը կը վերաբերի պոէմին եւ անոր հերոսին, իսկ «Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրի» ձեւը՝ միայն պատմական անձին։ Երկու ձեւերը երկու տարբեր կերպարներ կը նշանակեն։
Իրական Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին
Աբու ալ-Ալա Ահմատ իպն Ապտալլահ ալ-Մաարրի ծնած է 973-ին Մաարրաթ ան-Նուըմանի մէջ՝ Հալէպէն հարաւ, եւ մահացած է նոյն տեղը՝ 1057-ին։ Կանուխ մանկութեան ծաղիկ հիւանդութենէն կուրցած է։ Մօտաւորապէս 1008–1010 համեմատաբար կարճ ժամանակ մը անցուցած է Պաղտատի մէջ՝ Աբբասեաններու մայրաքաղաքին եւ դարաշրջանին մեծ գրական կեդրոնին մէջ։ Ապա վերադարձած է ծննդավայրը եւ կեանքին մնացեալ մասը անցուցած է գրեթէ առանձնացած՝ միս չուտելով եւ դաս տալով իրեն եկող աշակերտներուն։
Ան կը նկատուի արաբական բանաստեղծութեան ամէնէն ինքնատիպ դէմքերէն մէկը, մանաւանդ «Լուզումիյաթ» մեծ ժողովածուին համար, որ գրուած է միտումնաւոր դժուարին յանգաւորումով, եւ «Ներումի նամակ» («Ռիսալաթ ալ-ղուֆրան») արձակ երկին համար։ Արդի տեղեկատու գործերը կը շեշտեն ընդունուած վարդապետութիւններուն հանդէպ անոր թերահաւատութիւնը, ճգնաւորական կենցաղը եւ մարդկային հասարակութեան հանդէպ անոր մռայլ ու քննադատական հայեացքը։ Այդ հայեացքին ամէնէն ծանօթ բանաձեւը կը նկատուի այն տողը, որ աւանդութեան համաձայն ան ուզած է իր շիրիմին վրայ տեսնել. հայրը մեղանչած է իրեն դէմ՝ զինք աշխարհ բերելով, իսկ ինք ոչ ոքի դէմ մեղանչած չէ։
Այս յօդուածին մէջ պատմական բանաստեղծին տրուած է այնքան տեղ, որքան պէտք է պոէմը հասկնալու համար։ Ան անունի, համբաւի եւ քանի մը փոխառուած մանրամասնութիւններու աղբիւրն է, ոչ թէ Իսահակեանի պոէմին նիւթը։
Պատմական բանաստեղծէն՝ գրական հերոս
Իսահակեան պահած է անունը, Պաղտատը, համբաւը եւ մարդկային հասարակութեան հանդէպ դառն հայեացքը, իսկ մնացեալը գրեթէ ամբողջութեամբ փոխած է։ Պոէմին նախերգանքին մէջ հերոսը «տասնեակ տարիներ» ապրած է խալիֆաներու քաղաքին մէջ՝ հարստութեան ու պատիւի մէջ, հզօրներու սեղաններուն շուրջ։ Պատմական Մաարրին հոն մնացած է տարի մը կամ երկու։ Պոէմին հերոսը մեծ կարողութիւն մը կը բաժնէ եւ քարաւանով կը մեկնի անապատ, մինչդեռ պատմական բանաստեղծը կոյր էր ու աղքատ, վերադարձաւ Մաարրա եւ փակուեցաւ իր տան մէջ։ Իսահակեանի հերոսը ճամբայ կ՚ելլէ անապատէն դէպի արեւը, իսկ պատմական մարդը քաշուեցաւ իր տան պատերուն ետին։
Ուրեմն հերոսը վաւերագրական վերակազմութիւն մը չէ, եւ իր արտայայտած ամէն միտք չէ, որ կարելի է վերագրել պատմական բանաստեղծին։ Գրականագէտ Մ. Զաքարեան պոէմը բաղդատած է Մաարրիի իսկ գրութիւններուն հետ, իսկ պոէմին մասին հայերէն Վիքիփետիայի յօդուածը Մաարրիին վերագրուած շիրմագիրը կը զատէ իբրեւ հերոսին աշխարհայեացքին սաղմը։ Պոէմը լաւագոյնս կը կարդացուի իբրեւ միջնադարեան ձայն մը փոխ առած արդի գործ մը, ոչ թէ իբրեւ վերականգնուած միջնադարեան ձայն։
Ե՞րբ գրուեցաւ պոէմը
Աղբիւրները համաձայն են ժամանակաշրջանին մասին, բայց ոչ անոր ճշգրիտ սահմաններուն։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, ինչպէս նաեւ այս կայքին մէջ Իսահակեանի կենսագրութիւնը, կու տան 1909–1911։ Գրականագէտ Էդուարդ Ջրբաշեան 1975-ին պոէմը թուագրած է 1909–1910։ Հայերէն Վիքիփետիան գրութեան համար կու տայ նոյն տարիները, իսկ ամբողջական բնագրին համար՝ 1911-ը։ Աւիկ Իսահակեանի 2007-ի ուսումնասիրութիւնը պոէմը կը թուագրէ 1910։ Այս թուականները իրականութեան մէջ իրարու չեն հակասեր. գրութիւնը, ըստ երեւոյթին, կ՚իյնայ 1909–1910-ին, իսկ ամբողջական պոէմը լոյս տեսած է 1911-ին։ Այս յօդուածը 1909–1911-ը կու տայ իբրեւ արտաքին սահման եւ առանձին կը յիշէ աւելի նեղ թուականները՝ առանց անոնց միջեւ լռելեայն ընտրութիւն կատարելու։
Այդ տարիները ինքնին կարեւոր են։ 1908-ին Իսահակեան ձերբակալուեցաւ հայ քաղաքական գործիչներուն դէմ ցարական զանգուածային դատավարութեան առնչութեամբ եւ պահուեցաւ Թիֆլիսի Մետեխի բանտին մէջ։ 1909-ին երաշխիքով ազատ արձակուեցաւ, իսկ 1911-ին լքեց Ռուսական կայսրութիւնը եւ երկար տարիներ ապրեցաւ Եւրոպա։ Աւիկ Իսահակեանի ուսումնասիրութիւնը պոէմը կը զետեղէ ճիշդ այս վճռական շրջանին մէջ՝ հայրենիքէն երկարատեւ բաժանումէն անմիջապէս առաջ, երբ բանաստեղծին կը սպառնար դատավարութիւն։
Ծանօթ պատմութիւն մը կայ, թէ պոէմին գաղափարը Իսահակեանի մտքին մէջ ծագած է 1909-ին, երբ Թիֆլիսէն Երեւան երթալու ատեն շոգեկառքին պատուհանէն ուղտերու քարաւան մը տեսած է։ Պատմութիւնը լայնօրէն կը կրկնուի, բայց այս յօդուածին համար գործածուած աղբիւրները անոր համար վաւերագրական հիմք չեն տար, ուստի հոս կը ներկայացուի իբրեւ աւանդութիւն։ Աղբիւրները չեն նշեր նաեւ այն քաղաքը, ուր գրուած է պոէմը, եւ այս յօդուածը քաղաք մը չի նշեր։
Հրատարակութեան պատմութիւնը
Կարգ մը տեղեկատու գործեր կը նշեն, որ պոէմէն հատուածներ տպուած են արդէն 1909-ին, բայց գործածուած աղբիւրներէն ոչ մէկը չի նշեր պարբերականին անունը, եւ այս յօդուածը ենթադրութիւն չ՚ըներ։ Ամբողջական պոէմը առաջին անգամ գիրքով լոյս տեսած է 1911-ին Պոլիս՝ «Արծիւ» գրավաճառանոցին հրատարակութեամբ։ Պոէմին պատկերազարդ հրատարակութիւններուն մասին ուսումնասիրութիւն մը կը յիշէ այս առաջին հրատարակութիւնը, Պոլսոյ յաջորդ տպագրութիւնները, անոնց կարգին «Կիլիկիա» գրավաճառանոցին 1920-ի հրատարակութիւնը, եւ առաջին խորհրդահայ հրատարակութիւնը՝ 1929-ին։
Ատկէ ետք պոէմը պարբերաբար վերահրատարակուեցաւ եւ դարձաւ հայ գիրքի գծագրութեան սիրելի նիւթերէն մէկը։ 1971-ի, 1975-ի եւ 1984-ի երեւանեան պատկերազարդ հրատարակութիւններէն իւրաքանչիւրը պոէմին տուաւ ամբողջական պատկերային լուծում մը. 1971-ի հրատարակութեան մէջ իւրաքանչիւր սուրահ կը բացուի առանձին պատկերով մը։ Մարտիրոս Սարեանի պատկերազարդումով ռուսերէն հրատարակութիւն մը պատրաստուած էր Թիֆլիսի մէջ 1935-ին, բայց լոյս չտեսաւ։ Պատկերազարդ հրատարակութիւններուն թիւը շօշափելի չափանիշ մըն է, թէ որքա՛ն ամուր տեղ գրաւած է պոէմը հայ գրականութեան կանոնին մէջ։
Նախերգանք եւ սուրահներ. պոէմին ձեւը
Պոէմը կը բացուի կարճ արձակ նախերգանքով մը, որ երրորդ դէմքով կը պատմէ, թէ ինչպէ՛ս բանաստեղծը լքեց Պաղտատը։ Անոր յաջորդող չափածոն բաժնուած է սուրահներու։ Սուրահը Քորանի գլուխներուն անունն է, իսկ Պրիւսովի ռուսերէն թարգմանութիւնը ամբողջ պոէմը կը կոչէ կասիտա՝ արաբական դասական ներբողին անունով։ Երկու անուններն ալ դիտումնաւոր են. կառուցուածքը ինքնին ընթերցողին կ՚ըսէ, որ պոէմը պէտք է հնչէ իբրեւ արաբական բանաստեղծութիւն՝ հայերէնով։
Սուրահներուն թիւը զգուշութիւն կը պահանջէ։ Պոէմին եւ անոր թարգմանութիւններուն ենթավերնագիրը կը խօսի եօթը սուրահի մասին, եւ Պրիւսովի ռուսերէն վերնագիրն է «Касыда в 7 сурах»։ Հայերէն տպագիր բնագրերը կը համարակալեն եօթը սուրահ, որոնց կը յաջորդէ «Վերջին սուրահ» վերնագիրով եզրափակիչ բաժին մը, որ կը վերադառնայ նախերգանքին երրորդ դէմքով պատումին։ Ուստի այս յօդուածը պոէմը կը նկարագրէ իբրեւ նախերգանք, եօթը համարակալուած սուրահ եւ եզրափակիչ «Վերջին սուրահ»՝ առանց զայն մէկ թիւի մը վերածելու։
Չափածոն կառուցուած է երկտողերու խմբուած երկար տողերէ։ Տեղեկագրական աշխատութիւնները զանոնք կը նկարագրեն իբրեւ քսանվանկանի տողեր՝ ենթակայ տաղաչափական իւրայատուկ օրէնքներու։ Անոնց երկարութիւնն ու դանդաղ, հաւասար քայլքը կը յարմարին երկար անցումի մը մասին պոէմին։
Ճամբան
Մեկնումը լուռ է ու կանխամտածուած։ Նախերգանքին մէջ բանաստեղծը, որ կին ու զաւակ չունի, իր հարստութիւնը կը բաժնէ աղքատներուն ու կարօտեալներուն, եւ մինչ Պաղտատը քնացած է Տիգրիսի ափին, քարաւանը լռելեայն դուրս կը հանէ քաղաքէն՝ դէպի անյայտը։ Ո՛չ վէճ կայ, ո՛չ աքսոր, ո՛չ տեսարան. ան պարզապէս կ՚երթայ։
Ատկէ ետք պոէմը կը կառուցուի շարժումին վրայ։ Քարաւանը հետզհետէ աւելի կը հեռանայ քաղաքէն, եւ հերոսը իւրաքանչիւր հանգրուանին ետ կը նայի ու կ՚անուանէ ուրիշ բան մը, որմէ կը հրաժարի։ Սուրահներուն ընթացքին ան մէկը միւսին ետեւէն կը մերժէ մարդկային կապերը՝ սէրն ու կինը, հայրական տունն ու հայրենիքը, հասարակութիւնը, բարեկամութիւնը, փառքը, գանձը, իշխանութիւնն ու օրէնքը։ Ֆիզիքական հեռաւորութիւնը եւ հրաժարումներուն աճող շարքը միասին յառաջ կ՚երթան։ Երբ քարաւանը կը հասնի անապատին խորքը, հերոսը ետին ձգած է ոչ միայն քաղաք մը, այլեւ բոլոր այն կապերը, որոնց խորհրդանիշն էր այդ քաղաքը։
Այս ճամբան արկածային պատմութիւն մը չէ։ Սովորական իմաստով ճամբուն վրայ բան մը տեղի չ՚ունենար. չկան հանդիպումներ, վտանգներ կամ յայտնագործութիւններ։ Միակ դէպքերը հերոսին հայեացքին փոփոխութիւններն են, եւ բնանկարը կայ այդ փոփոխութիւնները տեսանելի դարձնելու համար։
Անապատը
Անապատը պոէմին ամէնէն զօրաւոր պատկերն է, եւ ամէն բանէ առաջ ան Պաղտատին հակադրութիւնն է։ Քաղաքը մարդաշատ է, հարուստ, օրինակարգ ու խօսքով լեցուն, իսկ անապատը պարապ է, աղքատ, անօրէն ու լուռ։ Մէկէն միւսը անցնելով՝ հերոսին կողմէ հասարակութեան մերժումը կը դառնայ տեսանելի վայր մը. որքան քարաւանը կը հեռանայ, այնքան քիչ կը մնան մարդիկը, հաստատութիւններն ու պարտաւորութիւնները։
Գրականագէտները մանրամասնօրէն ուսումնասիրած են, թէ ինչպէ՛ս կերտուած է անապատը։ Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող Տաթեւիկ Յարութիւնեան ուսումնասիրած է պոէմին «արեւելեան շերտը»։ Ան ցոյց կու տայ, որ Իսահակեան քարաւանին ու անապատին տեսարանները կը կառուցէ արաբական ծագում ունեցող բառերով ու արտայայտութիւններով, այնպէս որ միջավայրը կը կերտուի լեզուով իսկ, ոչ միայն նկարագրութեամբ։ Ուրեմն անապատը նոյնքան գրական կառոյց է, որքան աշխարհագրական։
Թէ ատկէ անդին ի՛նչ կը նշանակէ անապատը, մեկնաբանութեան հարց է։ Այս յօդուածին ընթերցումով՝ անապատը այն վայրն է, ուր հերոսին ազատութիւնը կը դառնայ բացարձակ, եւ անոր պարապութիւնը այլեւս կարելի չէ անտեսել։ Պոէմը չի վճռեր՝ այդ պարապութիւնը մաքրութի՞ւն է, թէ՞ կորուստ։
Հասարակութենէն հեռանալը
Հերոսին ամբաստանութիւնները հասարակութեան դէմ յստակ են։ Ան կը դատապարտէ կեղծաւորութիւնն ու կեղծ բարեկամութիւնը, պատիւը, որ միայն համբաւ է, փառքը, հարստութիւնը, տիրակալներուն իշխանութիւնը եւ զանոնք պաշտպանող օրէնքները։ Յաջորդ սուրահներէն մէկուն մէջ ան կը խօսի մարդոց երեսէն դիմակները պոկելու մասին։ Իր գանգատը այն է, որ մարդկային հասարակութիւնը կեցուածքի վրայ հիմնուած է. ան կը վարձատրէ առաքինութեան արտաքինը եւ մարդիկը կը կապէ պարտքերով, որոնք զօրաւորներուն կը ծառայեն։
Չափազանց պարզ պիտի ըլլար ըսել, թէ ան մարդկութիւնը կ՚ատէ։ Ան քաղաքը կը ճանչնայ ներսէն, որովհետեւ նստած է անոր լաւագոյն սեղաններուն շուրջ եւ վայելած անոր պատիւները, եւ իր դառնութիւնը այն մարդուն դառնութիւնն է, որ թափանցած է բանի մը էութեան, զոր ժամանակին սիրած է։ Պոէմը կը թոյլատրէ, որ անոր մերժումը տարածուի այնքան, որ ոչինչ չխնայէ, նոյնիսկ հայրենիքն ու ընտանիքը, եւ այդ համապարփակութիւնը նոյնպէս պոէմին իմաստին մէկ մասն է։ Ընթերցողին ցոյց կը տրուի, թէ ո՛ւր կը տանի ամբողջական մերժումին տրամաբանութիւնը, եւ ոչ թէ պարզապէս կը հրաւիրուի անոր համաձայնելու։
Հերոսին դատավճիռը հերոսինն է։ Պոէմը զայն կը հնչեցնէ մեծ պերճախօսութեամբ, բայց ատիկա զայն Իսահակեանի սեփական ծրագիրը չի դարձներ, եւ պոէմը հասարակական յայտարարագիր մը չէ։
Ազատութիւնը
Ազատութիւնը պոէմին կեդրոնական արժէքն է եւ անոր կեդրոնական հարցը։ Հերոսը կը հեռանայ ազատ ըլլալու համար՝ քաղաքին դատումներէն, օրէնքներէն ու պահանջներէն, զինք կապող ամէն կապէ։ Իւրաքանչիւր հրաժարում կ՚ընդարձակէ այդ ազատութիւնը, եւ բաց անապատը անոր պատկերն է։
Բայց պոէմը կը հաշուէ նաեւ անոր գինը։ Բոլոր կապերը կտրելով նուաճուած ազատութիւնը հերոսը մինակ կը ձգէ՝ միայն քարաւանը, բնանկարն ու երկինքը իր շուրջ։ Պոէմին յարուցած հարցերը իրական են։ Կրնա՞յ մարդ ընդհանրապէս հասարակութենէն հեռանալ, թէ՞ միայն զայն իրեն հետ անապատ կը տանի։ Առանձնութիւնը ազատագրո՞ւմ է, թէ՞ կորուստի ուրիշ տեսակ մը։ Ի՞նչ կը մնայ մարդէն, երբ մերժուած են սէրը, բարեկամութիւնը, փառքն ու տունը։ Պոէմը այս հարցերը մեծ ուժով կը դնէ եւ չի յաւակնիր անոնց պատասխանած ըլլալ։
Սէրը եւ մարդկային կապուածութիւնը
Սէրը այն առաջին բաներէն է, որմէ կը հրաժարի հերոսը, եւ իր ամէնէն խիստ խօսքերէն քանի մը հատը ուղղուած են կիներուն։ Ան կ՚արտայայտէ համատարած անվստահութիւն մը անոնց եւ անոնց խորհրդանշած կապուածութեան հանդէպ։ Այս տողերը կը պատկանին հերոսին եւ կը հնչեն ամէն բանէ երես դարձնելու իր ընթացքին որոշ պահու մը։ Անոնք ներկայացուած չեն իբրեւ ճշմարտութիւն կիներուն մասին, եւ այս յօդուածը զանոնք այդպէս չի նկատեր։
Համատեքստին մէջ կարդացուած՝ անոնք նոյն համապարփակ մերժումին մէկ մասն են, որ մէկդի կը նետէ նաեւ հայրենիքը, հայրական տունն ու բարեկամութիւնը։ Հերոսը սէրը կը մերժէ նոյն պատճառով, ինչ որ մնացեալ ամէն բան. ան զինք ուրիշներուն կը կապէ եւ յուսախաբութեան առջեւ խոցելի կը դարձնէ։ Ճիշդ ատով է, որ այս տողերը նշանակալից են. անոնք ցոյց կու տան, թէ որքա՛ն հեռու կ՚երթայ իր մերժումը, եւ միաժամանակ կը բացայայտեն անոր կուրութիւնը, որովհետեւ ազատութիւն մը, զոր կարելի է պաշտպանել միայն դատապարտելով բոլոր անոնք, որոնք կրնան սիրուիլ, նեղ ազատութիւն է։
Թերահաւատութիւն եւ հաւատք
Պատմական Մաարրին յաճախ կը բնորոշուի իբրեւ թերահաւատ եւ կրօնական վարդապետութիւններու քննադատ։ Այդ բնորոշումները կը վերաբերին իրեն եւ իր մասին վէճերուն։ Անոնք պէտք չէ մեքենաբար փոխանցուին Իսահակեանի հերոսին, առաւել եւս՝ Իսահակեանին։
Պոէմը ինք աւելի պարզ բան մը կ՚ընէ։ Հերոսին մերժումները կը հասնին նոյնիսկ այն բաներուն, զորս հասարակութիւնը սրբութիւն կը նկատէ, անոնց կարգին հայրենիքին ու օրէնքին, եւ հայերէն Վիքիփետիայի յօդուածը կը նշէ, որ ան նոյնիսկ զանոնք չի խնայեր։ Վերջաւորութեան ան կը դիմէ արեւին եւ զայն կը կոչէ իր միակ մայրը, իրեն մնացած միակ սրբութիւնը։ Կառուցուածքը փոխ կ՚առնէ քորանական «սուրահ» բառը, բայց պոէմը կրօնական փաստարկ մը չէ։ Ան հերոսին համար տակաւին սրբազան մնացածը կը դնէ այն բոլորին դիմաց, զոր ան մերժած է, եւ կանգուն կը մնայ միայն արեւը։ Այս յօդուածը ատկէ եզրակացութիւն չի հաներ Իսահակեանի անձնական հաւատալիքներուն մասին։
Յոռետեսութիւն եւ ըմբոստութիւն
Քննադատները վաղուց պոէմը յոռետեսական կը կոչեն եւ սովորաբար զայն կը կապեն իմաստասիրութեան։ Զաքարեան ցոյց կու տայ երիտասարդ Իսահակեանի հակումը թէ՛ Շոփենհաուըրի յոռետեսութեան, թէ՛ Նիցշէի ըմբոստ ու քննադատական ոգիին։ Ջրբաշեան 1975-ին նկատած է, որ հայ գրականագիտութիւնը կեդրոնացած էր պոէմին ենթադրեալ նիցշէական տարրերուն վրայ։
Սակայն «յոռետեսական» բառը չ՚ընդգրկեր ամբողջ պոէմը։ Հերոսին մերժումը նաեւ դրական արարք մըն է. ան կ՚ընտրէ ճամբան, անապատը եւ արեւը, եւ ոչ թէ պարզապէս կը յանձնուի։ Վերջաւորութիւնը անկում չէ, այլ վերելք. ան կը սլանայ «դէպի արեւը, անմահ արեւը»։ Պոէմին պատկերազարդողներուն մասին ուսումնասիրութիւնը կը նշէ, որ Մարտիրոս Սարեան թերեւս միակ մեկնաբանն էր, որ յուսախաբութեան կողքին պոէմին մէջ լաւատեսական երանգներ տեսաւ։ Այդ դիտողութիւնը ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն տարբեր կերպերով կարելի է կարդալ պոէմը։ Մարդոց հանդէպ յուսահատութեան եւ վերջաւորութեան վերացումին միջեւ լարուածութիւնը պոէմին կառուցուածքն է, ոչ թէ բացատրելի հակասութիւն մը։
Պոէմը եւ ռոմանթիք աւանդութիւնը
Էդուարդ Ջրբաշեան 1975-ին «Պատմա-բանասիրական հանդէս»-ին մէջ հրատարակուած ուսումնասիրութեան մը մէջ կը պնդէր, որ նիցշէական ընթերցումը ստուերած է կարեւոր բան մը՝ պոէմին կապը ռոմանթիք պոէմի դասական աւանդութիւններուն հետ, թէ՛ ազգային, թէ՛ համաշխարհային բանաստեղծութեան մէջ։ Այդ ընթերցումով պոէմը կը պատկանի ռոմանթիք պատմողական պոէմներու երկար շարքին եւ պարզապէս նորաձեւ իմաստասիրութեան մը կրողը չէ։
Այս բաղդատութիւնը համոզիչ դարձնող յատկանիշները տեսանելի են բնագրին մէջ։ Կայ հասարակութեան հետ բախումի մէջ գտնուող առանձին հերոս մը։ Կայ ճամբայ մը, որ միաժամանակ հոգեկան տագնապ է։ Զգացումը լարուած է, խօսքը՝ վեհաշուք։ Բնանկարը կ՚արտացոլէ հերոսին ներքին վիճակը, եւ ազատութիւնը կը դասուի ամէն հասարակական կապէ վեր։ Այս կայքին կենսագրութիւնը արդէն կը նշէ, որ Իսահակեան եւրոպական ռոմանթիզմը իւրացուց Լայպցիկի մէջ ուսանած ատեն։ Պոէմը ցոյց կու տայ, թէ ի՛նչ ըրաւ անով. արեւելեան միջավայրն ու միջնադարեան անունը դարձուց ռոմանթիք հերոսի մը եւ աշխարհին միջեւ վէճին կրողները։
Ձայնը եւ պատկերները
Պոէմը ունի երկու ձայն։ Պատմողը կը խօսի արձակ նախերգանքին մէջ եւ դարձեալ «Վերջին սուրահ»-ին մէջ՝ հերոսին մասին պատմելով երրորդ դէմքով։ Անոնց միջեւ, սուրահներուն մէջ, կը տիրէ հերոսին սեփական խօսքը, երբ ան ետ կը նայի իր ձգածին։ Այդ շրջանակը որոշ հեռաւորութիւն մը կը պահէ. հերոսին խօսքերը կը հնչեն ամբողջ ուժով, բայց կը ներկայացուին իբրեւ իրը՝ ուրիշի մը պատմած պատմութեան մէջ։ Իսահակեան ոչ մէկ տեղ իր անունով չի խօսիր։
Պատկերները կը հետեւին ճամբուն։ Պաղտատը քնացած է Տիգրիսի ափին, երբ քարաւանը գիշերով կը հեռանայ։ Ուղտերը յառաջ կ՚երթան աւազներուն մէջէն։ Բարձր ժայռ մը հերոսին կու տայ աշխարհին նետուած վերջին ակնարկը։ Արեւը հետզհետէ աւելի մեծ նշանակութիւն կը ստանայ, մինչեւ որ կը դառնայ անոր նպատակակէտը։ Եզրափակիչ տողերուն մէջ բանաստեղծը՝ ոսկեփրփուր ծիրանին ուսին, անդուլ կը սլանայ դէպի անմահ արեւը։ Այս պատկերներէն ոչ մէկը զարդ չէ. իւրաքանչիւրը կը նշէ մարդկային աշխարհէն անկէ անդին գտնուող վայր մը անցնելու հանգրուան մը։
Թարգմանութիւններ եւ ընդունելութիւն
Պոէմը ռուս ընթերցողին հասաւ կանուխ։ Վալերի Պրիւսով զայն թարգմանեց «Абул Ала Маари» վերնագիրով՝ իր խմբագրած «Հայաստանի բանաստեղծութիւնը» ժողովածուին համար, որ լոյս տեսաւ Մոսկուա 1916-ին, եւ քննադատները իր թարգմանութիւնը կոչած են ռուսական թարգմանչական մշակոյթի գրական յուշարձան։ Ալեքսանդր Պլոքի յաճախ մէջբերուած գնահատականը, թէ Իսահակեան «առաջնակարգ բանաստեղծ» է, նոյն տարիներէն է, բայց կը վերաբերէր Իսահակեանին ընդհանրապէս, ոչ թէ այս պոէմին։
Անգլերէնի մէջ Զապէլ Պոյաճեանի թարգմանութիւնը՝ «Abu Lala Mahari: Poem in Seven Suras», արձանագրուած է «Հայաստան» հրատարակչութեան 1975-ի երեւանեան հրատարակութեամբ։ Երբեմն անոր համար աւելի կանուխ թուական մը կը նշուի, բայց այս յօդուածը չկրցաւ զայն հաստատել։ Թաթուլ Սոնենց-Փափազեան 2014-ին նոր անգլերէն թարգմանութիւն մը հրատարակեց «Հայրենիք»-ի անգլերէն շաբաթաթերթին՝ «The Armenian Weekly»-ի մէջ, իւրաքանչիւր թիւի մէջ մէկ սուրահ։ Պոէմը քանի մը անգամ թարգմանուած է նաեւ արաբերէնի, եւ Յարութիւնեան բաղդատած է տարբեր շրջաններու այդ թարգմանութիւնները։ Ֆրանսերէն հրատարակութիւն մը այս յօդուածը չկրցաւ ստուգել եւ չի յիշեր։
Հայաստանի մէջ պոէմը հաստատուն տեղ ունի։ Ջրբաշեան զայն կոչած է Իսահակեանի բանաստեղծութեան գագաթնակէտը։ Ան բազմիցս վերահրատարակուած ու պատկերազարդուած է, եւ գրականագէտները անոր մասին գրել շարունակած են 1970-ականներէն մինչեւ մեր օրերը։
Կարեւոր թուականներ
973–1057
Արաբ բանաստեղծ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի կեանքի տարիները. պոէմին հերոսը փոխ կ՚առնէ անոր անունն ու համբաւը։
1908–1909
Իսահակեան կը ձերբակալուի հայ գործիչներուն դէմ ցարական դատավարութեան առնչութեամբ, կը պահուի Մետեխի բանտին մէջ, ապա երաշխիքով ազատ կ՚արձակուի։
1909–1911
Կը գրուի պոէմը. կարգ մը գրականագէտներ բուն գրութիւնը կը թուագրեն 1909–1910։
1911
Առաջին հրատարակութիւնը գիրքով՝ Պոլիս («Արծիւ» գրավաճառանոց). Իսահակեան կը լքէ Ռուսական կայսրութիւնը եւ կը մեկնի Եւրոպա։
1916
Վալերի Պրիւսովի ռուսերէն թարգմանութիւնը լոյս կը տեսնէ «Հայաստանի բանաստեղծութիւնը» ժողովածուին մէջ, Մոսկուա։
1929
Առաջին խորհրդահայ հրատարակութիւնը։
1971–1984
1971-ի, 1975-ի եւ 1984-ի երեւանեան պատկերազարդ հրատարակութիւնները. 1975-ին Երեւան լոյս կը տեսնէ Պոյաճեանի անգլերէն թարգմանութիւնը։
2014
Թաթուլ Սոնենց-Փափազեանի անգլերէն թարգմանութիւնը մաս առ մաս կը տպուի «The Armenian Weekly»-ի մէջ։
Ինչո՞ւ կարեւոր է «Աբու-Լալա Մահարի»-ն
Ասիկա այն գործն է, ուր Իսահակեան՝ ժողովրդական երգի շունչով կարճ քնարերգութեան վարպետը, մէկ ամբողջական միտք զարգացուցած է ամբողջ պոէմի մը երկայնքին։ Այդ միտքը կը կրէ ճամբան։ Մարդ մը կը լքէ քաղաքը, կ՚անցնի անապատէն եւ մէկը միւսին ետեւէն կը հրաժարի մարդկային կապերէն, մինչեւ որ կը մնան միայն ճամբան ու արեւը։
Պոէմը երբեք չի վճռեր՝ այդ ճամբան ազատութեա՞ն կը տանի, թէ՞ կորուստի, եւ ճիշդ ատոր համար է, որ զայն կը շարունակեն կարդալ։ Անապատը միաժամանակ ազատագրում է եւ պարապութիւն, իսկ հերոսին մերժումը միաժամանակ սթափ դատավճիռ է եւ կեանքի նեղացում։ Դէպի արեւ եզրափակիչ սլացքը թէ՛ յաղթանակ է, թէ՛ հեռացում մարդկային ամէն բանէ։ Իսահակեանի ձայնը զանոնք միասին կը պահէ երկար, հաւասարաչափ տողերու մէջ եւ կը թոյլատրէ, որ քարաւանը շարունակէ իր ճամբան՝ առանց դատավճիռ արձակելու զայն առաջնորդող մարդուն մասին։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Հերոսին անունը իրական արաբ բանաստեղծի մը՝ Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի անունին հայերէն ձեւն է, բայց պատմական բանաստեղծը կոյր էր եւ Պաղտատի մէջ մնացած էր միայն տարի մը կամ երկու, մինչդեռ պոէմին հերոսը հարուստ մարդ մըն է, որ հոն ապրած է տասնեակ տարիներ։
- 02Պոէմը բաժնուած է սուրահներու՝ Քորանի գլուխներուն անունով, իսկ Պրիւսովի ռուսերէն թարգմանութիւնը զայն կը կոչէ կասիտա՝ արաբական դասական ներբողին անունով։
- 03Հայերէն տպագիր բնագրերը եօթը համարակալուած սուրահներէն ետք կը վերջանան «Վերջին սուրահ» վերնագիրով բաժինով մը։
- 04Մարտիրոս Սարեանի պատկերազարդումով ռուսերէն հրատարակութիւն մը պատրաստուած էր 1935-ին, բայց լոյս չտեսաւ։
- 05Պոէմը մէկէ աւելի անգամ թարգմանուած է արաբերէնի, եւ գրականագէտները բաղդատած են տարբեր շրջաններու այդ թարգմանութիւնները։
Աղբիւրներ
- Գ. Հովհաննիսյան. Իսահակյան Ավետիք — Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան (Վիքիդարանի հրատարակություն), 1978 Այցելել աղբիւրինThe anchor for the 1909–1911 dating, the genre (պոեմ), the hyphenated title form and the characterisation of the poem as a «գեղարվեստական մեծարժեք վկայագիր» of Isahakyan's outlook. Also the source of Blok's praise, which it quotes about Isahakyan in general, not about this poem.
- Ավիկ Իսահակյան. «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի հերոսը և հեղինակը — Պատմա-բանասիրական հանդես, ՀՀ ԳԱԱ, 2007, № 2, էջ 134–161, 2007 Այցելել աղբիւրինThe hero-and-author study. Dates the poem to 1910 and places it in the period just before Isahakyan's departure, under threat of trial; the article cites it for that attributed autobiographical reading, not as proof that the hero is the poet.
- Է. Մ. Ջրբաշյան. Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-լալա Մահարին» և ռոմանտիկական պոեմի ավանդույթները — Պատմա-բանասիրական հանդես, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ, 1975, № 3, էջ 43–64, 1975 Այցելել աղբիւրինThe basis of the Romantic-tradition section: dates the poem 1909–1910, calls it the peak of Isahakyan's poetry, and argues that scholarship's focus on Nietzschean elements obscured its roots in the classical Romantic poem. The specific Romantic features the article lists are its own reading of the text in the light of this argument.
- Մ. Գ. Զաքարյան. Ավ. Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի ստեղծագործական ակունքները — Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2001, № 2, էջ 3–17, 2001 Այցելել աղբիւրինCited for the young Isahakyan's attraction to Schopenhauer's pessimism and Nietzsche's rebellious spirit, and for the comparison of the poem with al-Maʿarrī's own writings.
- Նունե Մինասյան. Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի … [a study of the poem's illustrated editions] — Գեղարվեստի պետական ակադեմիայի տարեգիրք, Երևան (via arar.sci.am), consulted 2026 Այցելել աղբիւրինThe publication-history source: the first book edition (Constantinople, Արծիւ bookshop, 1911), the Կիլիկեա printing of 1920, the first Soviet edition of 1929, the unrealised 1935 Tiflis edition with Saryan's illustrations, and the illustrated Yerevan editions of 1971, 1975 and 1984. Also the source of the remark that Saryan was perhaps the only interpreter to see optimistic tones in the poem. The heading is given as far as the repository's index records it; the remainder is described in brackets rather than reconstructed.
- Tatevik Harutyunyan. Eastern Layer of the Poem “Abu-Lala Mahari” by Avetik Isahakyan — Foreign Languages in Higher Education, Yerevan State University, vol. 19, no. 1, pp. 201–207, 2015 Այցելել աղբիւրինThe source of the desert section's claim that the caravan and desert scenes are built from vocabulary and expressions of Arabic origin.
- Տաթևիկ Հարությունյան. «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի արաբերեն թարգմանությունները և թարգմանիչների մեկնաբանությունները — Կանթեղ. գիտական հոդվածների ժողովածու, ՀՀ ԳԱԱ, 2015, № 2, էջ 3–12, 2015 Այցելել աղբիւրինThe evidence that the poem exists in several Arabic translations from different periods. Cited for that fact only; the article names no individual Arabic translator.
- Ավետիք Իսահակյան. Պոեմներ — «Աբու-Լալա Մահարի» — Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան, Երևան, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինThe primary text as the house-museum publishes it: the prose preamble («Տասնյակ տարիներ ապրեց Խալիֆաների հոյակապ քաղաքում»), the section headings Սուրահ 1–7 followed by «Վերջին Սուրահ», and the closing lines toward «անմահ արևը». The museum's English page renders the same preamble as "for thirty years"; the article quotes the Armenian.
- Աբու-Լալա Մահարի (պոեմ) — Հայերեն Վիքիպեդիա, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինUsed with caution and named in the article wherever it is relied on: the 1909–1910 writing / 1911 complete-text dating, the twenty-syllable couplets, the camel-caravan conception story (reported as tradition, since the entry gives no source), the epitaph as the seed of the hero's outlook, and the observation that the hero spares not even homeland and law.
- al-Maʿarrī: Arab poet — Encyclopaedia Britannica, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինThe only source for the historical al-Maʿarrī: dates, Maʿarrat al-Nuʿmān, childhood blindness, the short Baghdad stay ending in 1010, seclusion, the Luzūmiyyāt and Risālat al-ghufrān, and the skeptical reputation. Kept separate from every claim about Isahakyan's hero.
- Переводы Аветика Исаакяна на русский язык — Армянский музей Москвы и культуры наций, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինBryusov's translation «Абул Ала Маари» for the 1916 anthology Поэзия Армении, and the critical description of it as a literary monument of Russian translation, cited as the critics' judgement the page reports. The museum's text page carries the subtitle «Касыда в 7 сурах».
- Avetik Isahakyan, trans. Zabelle C. Boyajian. Abu Lala Mahari: Poem in Seven Suras — Hayastan, Yerevan, 1975 Այցելել աղբիւրինNational Library of Russia record of the English translation. An earlier date (1948) circulates for Boyajian's version without a verifiable imprint, which is why the article gives only this edition.
- Avetik Isahakyan, trans. Tatul Sonentz-Papazian. Abu-Lala Mahari — The Armenian Weekly, 2014 Այցելել աղբիւրինFirst installment of a serialized English translation published one sura at a time in 2014.
Առնչուող յօդուածներ
Աւետիք Իսահակեան
Պանդխտութեան ու կարօտի քնարերգուն, որուն ժողովրդական շունչով երգերն ու իմաստասիրական պոէմը զինք դարձուցին ամէնէն սիրուած հայ բանաստեղծներէն մէկը։
Անուշ
Յովհաննէս Թումանեանի լեռնային սիրերգութիւնը երկու երիտասարդ գիւղացիներու պատմութիւնն է, որոնք կը կործանին հպարտութեան, սովորոյթին եւ պատուոյ խիստ օրէնքին պատճառով։
Վէրք Հայաստանի
Խաչատուր Աբովեանի վէպը ռուս-պարսկական պատերազմին մասին է։ Ան հայ ժողովուրդի կենդանի խօսակցական լեզուով գրուած առաջին խոշոր երկն է։