Պաղտասար աղբար

Ի՞նչ է «Պաղտասար աղբարը»

«Պաղտասար աղբարը» Հակոբ Պարոնյանի կատակերգությունն է երեք արարքով՝ գրված Կ. Պոլսում 1886-ին։ Տեքստն իր ժանրը նշում է հենց տիտղոսաթերթին՝ Կատակերգություն երեք արարքով։ Սա Պարոնյանի գրած վերջին պիեսն է։ Այն նաև նրա ամենաշատ բեմադրված գործն է, թեև ինքը երբեք չտեսավ դրա բեմադրությունը։

Իրավիճակը ընտանեկան է, բայց երգիծանքի թիրախը՝ ոչ։ Բարեկեցիկ մի պոլսահայ իմանում է, որ կինը դավաճանում է իրեն, և դիմում է ամուսնալուծության համար։ Համայնքը նման գործերի համար հատուկ մեխանիզմ ունի․ այն ընդունում է դիմումը, շուռ է տալիս այն և հանձնում է իր դեմ կայացված վճիռ։ Ոչ մի գերբնական կամ անհավանական բան չի պատահում։ Ամեն մեկն իր շահով է գործում, և շահերը դասավորված են այնպես, որ ճշմարտությունն ասողը հենց միակ մարդն է, որին ոչ ոք չի հավատում։

Արժե սկզբից պարզել, թե այս հոդվածն ինչի մասին է, որովհետև անունը մի քանի բան է նշանակում։ «Պաղտասար աղբար»-ը պիեսի անունն է, բայց նաև նրա գլխավոր հերոսինը։ Անգլերենում այն հանդիպում է առնվազն վեց տարբեր վերնագրով, և դրանցից ոչ մեկը ընդունված չէ։ Հաջորդ բաժինները կարգի են բերում այս խառնաշփոթը։

Վերնագիրը և «աղբար» բառը

Պաղտասարը Բաղդասար անվան արևմտահայերեն ձևն է։ Դժվարը «աղբար» բառն է։ Դա «եղբայր» բառի բարբառային, խոսակցական ձևն է, որ գործածվում է դիմելիս։ Հայերենի բարբառային բառարանը այն նշում է որպես բարբառային, ուղղորդում է «աղբեր» տարբերակին, իսկ այդ բառի բարբառների ցանկը սկսում է հենց Պոլսից։ Այսինքն՝ այս ձևը բնիկ է հենց այն քաղաքում, որտեղ տեղի է ունենում պիեսը։

Սա կարևոր է, որովհետև բացառում է այն մեկնությունը, որ վերնագիրն ամենից շատ է հուշում։ «Աղբար»-ը Պաղտասարին գավառացի կամ գյուղացի չի դարձնում․ թե՛ հանրագիտարանը, թե՛ քննադատությունը նրան բնութագրում են որպես բարեկեցիկ պոլսահայ։ Բառը ցույց է տալիս խոսքի ոճը, ոչ թե ծագումը։ Գրական «եղբայր»-ը գիտնական ձև է, որ նոր հայերենը վերցրել է գրաբարից, իսկ «աղբար»-ը նույն բառն է, ինչպես այն ինքնաբերաբար փոխվել է խոսակցական լեզվում։ Մեկին «Պաղտասար աղբար» կոչելը մտերմիկ է, ոչ թե հարգալից, և վերնագրում այն մի քիչ ծիծաղելի է հնչում։

Պիեսն ինքն է ցույց տալիս, թե ինչ արժե այս անունը։ Առաջին արարքում կինը նրան ասում է, որ ամուսնությունից առաջ, լայն շալվարով ու երկար բաճկոնով, նա խոհարարի էր նման, և բոլորը նրան Պաղտասար աղբար էին ասում։ Վերնագիրը հարևանների տված ծաղրական մականունն է, և Պարոնյանը այն կախել է հենց դռան վրա։

Բառի մասին մի զգուշացում էլ։ XX դարում Խորհրդային Հայաստանում «ախպար»-ը վիրավորական երանգ ստացավ․ այդպես էին կոչում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հայրենադարձված սփյուռքահայերին։ Այդ իմաստն առաջացել է պիեսից տասնամյակներ անց և նրա հետ կապ չունի։

Ինչու ունի վեց անգլերեն վերնագիր և ոչ մի ընդունված

Այս պիեսն ընդունված անգլերեն վերնագիր չունի, որովհետև այն մարդիկ, որոնք կարող էին այն հաստատել, իրար հետ համաձայն չէին։ Հրատարակվել է երկու անգլերեն թարգմանություն։ Միշա Կուդյանը, որն արդեն անգլալեզու ընթերցողին էր ներկայացրել Պարոնյանի վիպակը Honourable Beggars վերնագրով, 1992-ին թարգմանեց պիեսը և այն կոչեց պարզապես Balthazar՝ ամբողջովին հանելով հայերեն բառը։ Փոլ Ռափլին և Արամազդ Ստեփանյանը 2020-ին պիեսը թարգմանեցին հայ դրամատուրգների ժողովածուի համար։ Նրանք պահեցին հայերենը՝ տառադարձելով Baghdasar Akhpar, իսկ փակագծում բացատրեցին՝ Uncle Baghdasar։ Այսինքն՝ տպեցին երկու լուծումն էլ և չընտրեցին։

Այս երկուսից բացի անգլերեն գրականության մեջ գրեթե անխտիր գործածվում են Baghdasar Aghbar, Baghdasar Aghpar, Brother Baghdasar, Brother Balthazar և Uncle Balthazar ձևերը։ Դրանցից ամենավաղը ավելի հին է, քան թվում է։ Պարոնյանի երկերի ժողովածուի ծանոթագրություններում նշված են 1913-ի ֆրանսերեն թարգմանությունը՝ Maître Balthasar վերնագրով, 1933-ին Բոստոնում հրատարակված անգլերենը՝ Uncle Balthazar, և 1937-ի ռուսերենը՝ Дядя Багдасар։ Ուրեմն Uncle-ը վաղուց է գտնվել, և տարբեր լեզուներով թարգմանիչներ իրարից անկախ են հանգել դրան։ Թե՛ անգլերենը, թե՛ ռուսերենը տարեց տղամարդուն դիմելու մտերմիկ ու հարգալից ձև ունեն, և դա Brother-ը չէ։

Այս հոդվածը գործածում է Baghdasar Aghbar ձևը, որն անգլերենում ամենատարածվածն է, և այն համարում է տառադարձություն, ոչ թե թարգմանություն։ Որտեղ իմաստը կարևոր է, տեքստը բացատրում է այն․ ի վերջո, թարգմանիչներն էլ հենց այդպես վարվեցին։

Գրվել է 1886-ին, տպագրվել սեփական պարբերականում

Պարոնյանն ինքն է հայտարարել պիեսի մասին։ Իր խմբագրած «Խիկար» երգիծական պարբերականի 1886-ի օգոստոսյան համարում նա ընթերցողներին տեղեկացրեց, որ մտադիր է տպագրել ազգային կյանքից վերցված կատակերգությունների շարք։ Առաջինը հենց այդ համարից սկսվելու էր՝ «Պաղտասար աղբար» կատակերգությունը։ Պիեսը հատվածներով տպագրվեց 1886-ի օգոստոսից դեկտեմբեր, ապա 1887-ի հունվար-փետրվարին։ Գիտական հրատարակությունը պատրաստված է հենց այդ տպագրությունից։

Ուրեմն պիեսը տպագրվել է հեղինակի կենդանության օրոք՝ նրա սեփական թերթում։ Սովորաբար այն թվագրում են 1886-ով, բայց դա հրապարակման սկիզբն է, ոչ թե ամբողջը։ Առանձին հայերեն գրքով հրատարակություն փաստագրված չէ մինչև 1910-ի պոլսյան հատորը, որտեղ պիեսը տպագրված է անավարտ «Պռույգի» հետ։

Այս հայտարարությունը բացատրում է նաև, թե ինչու նա ընդհանրապես պիես գրեց։ Պարոնյանը գրեց, որ այլևս այլաբանական գրվածքներ չի տպագրի, որովհետև դրանք երգիծաբանին պարտադրում է անհրաժեշտությունը, և նրա խոսքով՝ դրանցում երգիծանքը մեռնում է։ Փոխարենը նա ընթերցողներին կտար ազգային բարքերից վերցված կատակերգություններ։ Սա ոչ միայն ձևի, այլև գրաքննության մասին հայտարարություն է։ Երգիծաբանը գրում էր այլաբանություն, երբ չէր կարող իրերն իրենց անունով կոչել։ Իսկ պոլսական բարքերի կատակերգությունը թույլ էր տալիս ցույց տալ, թե ինչպես են աշխատում հաստատությունները՝ առանց դրանք նկարագրելու։

Ինչու նա երբեք չտեսավ բեմադրությունը

Պարոնյանը մահացավ Կ. Պոլսում 1891-ի մայիսի 27-ին՝ թոքախտից, աղքատության մեջ, և իր ոչ մի պիեսը բեմում չտեսավ։ Դա չի նշանակում, որ պիեսները թույլ էին կամ ինքն անհայտ էր, և դա պատահականություն էլ չէր։ 1880-ականներին օսմանյան մայրաքաղաքում հայկական թատրոնը փակվել էր, և քաղաքում բեմ չկար, որտեղ հայկական կատակերգություն կարելի լիներ ներկայացնել։

Այս պիեսի համար հետևանքը հստակ է, բայց հեշտ է այն սխալ ներկայացնել։ Պիեսը գրվել է 1886-ին, տպագրվել՝ 1886-ին և 1887-ին, իսկ առաջին անգամ բեմադրվել է 1895-ին՝ հեղինակի մահից չորս տարի անց և այլ կայսրությունում։ Բեմում նրա հետ պատահած ամեն ինչ արդեն հետմահու ընկալում է, և դրանցից ոչ մեկով չի կարելի դատել, թե ինչպես ընդունվեց պիեսը, երբ նոր էր գրված։

Հեղինակի կենդանության օրոք գրված մի գրախոսություն պահպանվել է։ Մ. Սանթալճյանը 1887-ի մայիսին «Խիկարում» գրել է պիեսի մասին և այն անվանել ազգային կատակերգություն, որի նպատակն ամուսնական գործեր քննող դատավորների վարքը ծաղրելն է։ Սա տպագիր տեքստի ընթերցողի կարծիք է, ոչ թե ներկայացման հանդիսատեսի, և մեզ հասած միակ ժամանակակից արձագանքն է։

Դրամատիկական իրավիճակը

Պաղտասարի կին Անույշն ունի սիրեկան՝ Կիպարին։ Կիպարը Պաղտասարի ամենամտերիմ ու վստահելի ընկերն է և արդեն տասը տարի սիրահարված է Անույշին։ Պիեսն սկսվում է բացահայտումից հետո։ Նախորդ երեկոյան Պաղտասարը տեսել է, թե ինչպես է կինը մի տղամարդու հետ դուրս գալիս վատահամբավ տնից։ Առաջին արարքի սկզբում նա միայն այդքանը գիտի, իսկ թե ով էր տղամարդը՝ չգիտի։

Նա վարձում է փաստաբան Օգսենին և դիմում Դատաստանական խորհրդին՝ պոլսահայ համայնքի ամուսնական գործերի ատյանին։ Դրանից հետո ամեն ինչ հետևողականորեն շուռ է գալիս։ Օգսենը պայմանավորվում է հարյուր հիսուն ոսկու համար՝ վճարելու երեք մասով։ Հետո բացահայտ սպառնում է, որ եթե գումարն ուշանա, կհասնի նրան, որ իր իսկ պաշտպանյալը մեղավոր ճանաչվի, իսկ կինը՝ արդարացվի։ Կիպարը զրպարտության համար հակընդդեմ հայց է ներկայացնում։ Անույշն էլ է դիմում ներկայացնում և գալիս է ձեռքը կապած, կոտրված բազկով, իսկ խորհուրդը նրա բողոքը լսում է ամուսնու բողոքից առաջ։ Երկու հարևանուհու կաշառում են, որ վկայեն, թե Պաղտասարը խոստացել էր ամուսնանալ իրենց հետ։ Դրանով նրա նկատմամբ վստահությունը վերջնականապես կորչում է։

Նա կորցնում է ամեն ինչ։ Վճիռը ամուսնալուծություն չէ, այլ պայմանական բաժանում։ Պաղտասարը պետք է իր տունը թողնի կնոջը և ամսական երեսուն ոսկի վճարի՝ երաշխավորով։ Իսկ ամենացավոտն այն է, որ եթե կինը երբևէ ուզենա վերադառնալ նրա մոտ, նա իրավունք չունի մերժելու։ Հետո նրանից պահանջում են հրապարակավ ներողություն խնդրել և ինքը հայտարարել, որ ոչ ոք մեղավոր չէ, և եղել է տեսողական խաբկանք։

Ավարտը հաշտություն չէ, ինչպես սովորաբար լինում է նման սյուժեներում։ Վերջին տեսարանում Պաղտասարը ներս է մտնում և նորից տեսնում կնոջն ու Կիպարին գրկախառնված։ Նա նետվում է Կիպարի վրա, որը փախչում է։ Իսկ Անույշը, այլևս ոչինչ չթաքցնելով, ամուսնուն ասում է, որ սիրում է Կիպարին, երբեք չի սիրել իրեն և երբեք չի սիրի, ու զայրացած հեռանում է։ Վարագույրն իջնում է, և բեմում մնում է մի մարդ՝ մենակ իր այլևս ոչ իր տանը, և նրա մասին ասված սուտն այժմ օրինականորեն արձանագրված է։

Պաղտասարը

Կատակերգությունը հաջողվում է, որովհետև նրա գլխավոր հերոսը փաստերի հարցում ճիշտ է, իսկ մնացած ամեն ինչում՝ սխալ։ Պաղտասարը շուկայի մարդ է, որ փող է աշխատել, և իր մասին պատկերացումը հիմնված է այն համոզման վրա, որ ոչ ոք իրեն չի կարող խաբել։ Նրա սիրած խոսքը, որ նա կրկնում է հենց ամենամեծ կուրության պահերին, այն է, որ իրեն Պաղտիկ են ասում, և ինքն իր գործը գիտի։ Նա երկար ու վստահաբար բացատրում է կնոջ սիրեկանին, որ թեև դրսից կարող է կոպիտ ու հիմար թվալ, բայց ընկերին թշնամուց տարբերում է։ Իսկ հետո հենց սիրեկանին է ուղարկում պարզելու, թե ով է սիրեկանը։

Հերոսի բնավորությունը բացահայտող տեսարանն առաջին արարքում է։ Օգսենը դռան մոտ վիճում է Կիպարի հետ, ապա ներս է գալիս և դատապարտում նրան․ ի՞նչ պատվի մասին կարող է խոսք լինել մի մարդու համար, որ տասը տարի Պաղտասարի մտերիմ ընկերն է և սիրում է Պաղտասարի կնոջը։ Պաղտասարը նկարագրության մեջ իրեն չի ճանաչում։ Սա ուրիշ Պաղտասար պիտի լինի, ասում է նա․ մի պահ կարծեց, թե իր մասին է խոսքը։ Հետո այդ պատմության հերոսի մասին նա արտահայտում է պիեսի ամենադաժան դատողությունը՝ ո՞վ է այս Պաղտասար աղբարը, ինչ էշ մարդ պիտի լինի։ Նա բացարձակ ճիշտ է, և չգիտի, որ խոսում է իր մասին։

Հայ քննադատները տարբեր կերպ են գնահատել այս հերոսին, և այդ տարաձայնությունն արժե ներկայացնել, ոչ թե լուծել։ Ավելի հին ընթերցումը նրան համարում է ողբերգական-զավեշտական կերպար, որում կատակերգականն ու ողբերգականը միահյուսված են։ Դարբինյանը մերժում է այս ընթերցման ենթադրած կարեկցանքը։ Նրա կարծիքով՝ հեղինակը պիեսում ոչ մեկի նկատմամբ դրական վերաբերմունք չունի, և Պաղտասարը միայն թվում է տառապող ամուսին․ ծաղրվում է հենց այդ տառապանքը, որովհետև նա չի կարողանում իսկական սերը տարբերել արտաքին հրապուրանքից։ Գլջյանը նույնպես մերժում է ողբերգական-զավեշտական պիտակը, բայց այլ եզրակացության է հանգում։ Հետագա արարքներում սթափված Պաղտասարը, նրա խոսքով, կենսունակություն, առողջ դատողություն և իսկական հումորի զգացում է ցուցաբերում, և ծայրահեղ իրավիճակում ամենևին էլ այնքան հիմար չէ, որքան թվում է։ Այնուամենայնիվ Գլջյանի վճիռը խիստ է․ այս մարդը ոչնչություն է, գրում է նա, բայց ոչ թե խղճուկ ոչնչություն, որին կարելի է համարել հանգամանքների զոհ և խղճալ, այլ նրանցից մեկը, ովքեր պատասխանատու են իր հասարակության մեջ ծլարձակող չարիքի համար։

Տեքստն ինքն է հաստատում այս խստությունը։ Պիեսի սկզբում Պաղտասարին հարցնում են, թե օրենքն ինչ պետք է անի անհավատարիմ կնոջ հետ։ Նա պատասխանում է, որ այդպիսի կնոջը պետք է ուղարկել ազգային հիվանդանոց, շղթայել, սովամահ անել, ամեն գիշեր ծեծել, ոսկորները կոտրել ու աշխարհից վերացնել։ Սա կատակերգության ամենազազրելի խոսքն է, և այն Պաղտասարինն է։ Հանդիսատեսին չեն հրավիրում նրա կողմը բռնելու։ Նրան ցույց են տալիս մի մարդու, որ արժանի է ավելի լավ բախտի, քան այն, ինչ իր հետ պատահում է, բայց դրանից լավ մարդ չի դառնում։

Ամուսնություն, խանդ և հեղինակություն

Պաղտասարը խորհրդից իրականում արդարություն չի ուզում, և պիեսը դա շատ ճշգրիտ է ցույց տալիս։ Նա ուզում է վերադարձնել իր դիրքը։ Վերջում նա մեխանիզմն այնքան լավ է հասկանում, որ սկսում է օգտվել դրանից։ Տեսողական խաբկանքը, ասում է նա ինքն իրեն, իրականում իրեն օգուտ կտա․ հիմա կարող է ընկերներին ասել, թե սխալմամբ ուրիշ կնոջ է իր կնոջ տեղը դրել։ Նա գիտակցաբար ճշմարտությունը փոխանակում է մի պատմության հետ, որ կարող է հրապարակավ կրկնել, և պիեսում այս փոխանակումը ներկայացվում է որպես նրա կրած ամենամեծ նվաստացումը։

Ամուսնությանը պիեսը երկակի է նայում, և եթե այն կարդանք որպես խաբված ամուսնու պարզ պաշտպանություն, կեսը կկորցնենք։ Պիեսում հնչում է նաև Պաղտասարի՝ որպես ամուսնու դեմ մեղադրանքը, և այն արդարացի է։ Անույշը նրան ասում է, որ նա չի ըմբռնել ժամանակի լուսավոր ոգին և իր կնոջ հետ վարվել է ստրուկի պես։ Նա իրավացի է։ Բայց նա նաև դավաճան կին է, որ դա ասում է ամուսնությունից ազատվելու համար, և այդ բառերը նրան սովորեցրել է սիրեկանը։ Պարոնյանը ճշմարիտ քննադատությունը դնում է կեղծ բերանում և ոչ մեկին չի խնայում։

Նույն երկակիությունը երևում է նաև փողի հարցում։ Փաստաբանը նկատում է, որ ամուսնալուծությունն ավելի թանկ է, քան ամուսնությունը։ Իսկ Պաղտասարն ասում է, որ այս ամենի գնով մարդ կարող էր երեք կին առնել։ Խորհրդի վճիռը ընտանիքի հարցը լուծում է ապրուստավճարի ու երաշխավորի միջոցով։ Այս կատակերգության մեջ հեղինակությունն էլ գին ունի, և սենյակում բոլորը գիտեն այդ գինը։

Բառը, որ անում է աշխատանքը

Պիեսի շարժիչ ուժը մեկ բառ է՝ թյուրատեսություն, այսինքն՝ սխալ տեսնել, մոլորություն կամ տեսողական խաբկանք։ Այն առաջարկում է Կիպարը։ Խորհրդականները վերցնում են բառը և ձայնակցում մեկը մյուսին՝ ավելի ու ավելի բարձր․ այո, պարզապես տեսողական խաբկանք, այո, կատարյալ տեսողական խաբկանք, իրոք, տեսողական խաբկանքից էլ ավելին, և նման տեսողական խաբկանքի համար ո՞ր պատվավոր մարդը կարող է մեղադրել Պաղտասար աղբարին։ Ոչինչ չի հերքվել։ Պարզապես բոլորը համաձայնել են մի բառի շուրջ, և միայն դա է պետք։

Հետո Պաղտասարն ինքը պետք է հրապարակավ արտասանի այդ բառը՝ որպես հաշտության գին․ թյուրիմացության պատճառն ինքն է եղել, կինն անմեղ է, ինքն էլ է անմեղ, Կիպարն էլ է անմեղ, եղել է տեսողական խաբկանք։ Ամբողջ պիեսի կատակերգությունը սեղմված է այս մեկ նախադասության մեջ։ Հանդիսատեսը տեսել է բոլոր քայլերը, որոնցով փաստը դարձավ բառ, իսկ բառը՝ վճիռ։

Եվ վերջին վայրկյաններին բառը պայթում է։ Երբ նրանց երկրորդ անգամ բռնում են հանցանքի պահին, Կիպարը նորից դիմում է նույն բառին՝ տեսողական խաբկանք, բայց այս անգամ Պաղտասարը հարձակվում է նրա վրա։ Երեք արարք շարունակվող կատակը դադարում է ծիծաղելի լինելուց հենց այն պահին, երբ պիեսն ավարտվում է։

Խորհուրդը, փաստաբանը և բարերարները

Ծաղրվող հաստատությունն իրական է։ Դատաստանական խորհուրդը բաղկացած էր չորս աշխարհականից և չորս հոգևորականից։ Այն ընտրում էր Խառն ժողովը՝ Ազգային սահմանադրության համաձայն, և քննում էր ամուսնական գործերը։ Սա համայնքի սեփական դատարանն էր մի քաղաքում, որտեղ համայնքն ինքն էր տնօրինում իր գործերը։ Պարոնյանը հորինված բյուրոկրատիա չի պատկերում․ նա բեմ է բերում մի դատարան, որին իր հանդիսատեսն իրապես կարող էր դիմել։

Ընթացակարգի երգիծանքը պիեսի ամենաշատ մեջբերվող հատվածն է։ Օգսենը պատվիրատուին բացատրում է, թե ինչ ճանապարհ է անցնելու նրա դիմումը․ այն գնում է նախագահին, ապա նախաձեռնության դատարան, իրավասության դատարան, հարաբերությունների գրասենյակ, խմբագրության գրասենյակ, իրավասության գրասենյակ, տնտեսական գրասենյակ, կրթական գրասենյակ, ապա խորհրդին, ապա հանձնաժողովի, ենթահանձնաժողովի, ենթախմբի ու օժանդակ ենթախմբի։ Խորհրդական Փայլակը սա պսակում է մի արտահայտությամբ, որն ամեն ինչ ասում է այս մարդկանց խոսքի մասին․ ամփոփումը, բացատրում է նա, ամեն ինչ մանրամասն վերապատմում է, այսինքն՝ համառոտ ընդարձակություն է։

Փաստաբանն առանց ամաչելու ասում է, թե ինչ է իր գործը։ Նա Պաղտասարին ասում է, որ կաշխատի նրան անմեղ ճանաչել տալ, իսկ կնոջը՝ մեղավոր։ Կիպարն այս մասնագիտության սկզբունքն ավելի սեղմ է ձևակերպում․ փաստաբանների մեծ մասը արդարություն ու իրավունք գտնում է այնտեղ, որտեղ շատ ոսկի է տեսնում։ Երկուսն էլ փորձում են գնել վճիռը, բայց հաջողվում է միայն Կիպարին։ Սա պիեսի ամենալուռ և ամենաանողոք կատակն է։

Ամենասուր հարվածն ուղղված է այլ բանի՝ պոլսահայ վերնախավի բարեգործական կեղծ ճարտասանությանը։ Օգսենը բացատրում է, որ կան մեղմացուցիչ հանգամանքներ։ Եթե կինը սիրեկան էր վերցրել բարի նպատակով, այսինքն՝ ազգային առաջընթացի ու լուսավորության համար, կամ որևէ գովելի ու ազգօգուտ ձեռնարկման համար՝ ի նպաստ որբերի, հաշմանդամների, ծերերի ու աղքատների, ապա նրա մասին կգրեին թերթերում և դափնեպսակ կտային, որովհետև նա հերոսաբար զոհաբերել է անձնականը հանրային բարօրությանը։ Սա համայնքի բարեգործական ու հայրենասիրական կյանքի բառապաշարն է՝ ճշգրիտ մեջբերված և դրված այս ծառայության մեջ։

Ինչպես է կառուցված կատակերգությունը

Մեթոդի լավագույն համառոտ նկարագրությունը հանրագիտարանի սեղմ գնահատականն է․ իրադարձություններն ու հերոսները զարգանում են անսպասելի բացահայտումների միջոցով, որոնք երբեք չեն կանգնեցնում կամ ընդհատում գործողության ընթացքը, հակասությունները լուծվում են սրամտորեն, իսկ իրավիճակի և հատկապես խոսքի կատակերգությունը ուժեղ է։ Հենց վերջին միտքն արժե հիշել․ սա մի պիես է, որի ամենազվարճալի էֆեկտները խոսքային են։

Պիեսի կառուցվածքը մինչև վերջ հասցված դրամատիկական հեգնանք է։ Հանդիսատեսն արդեն առաջին տեսարանից, հենց սիրահարներից, իմանում է այն ամենը, ինչ Պաղտասարը երեք արարք շարունակ չի կարողանալու պարզել։ Այդ պահից Կիպարին ուղղված նրա ամեն տող երկու իմաստ ունի, և երկրորդ իմաստը նա չի լսում։ Պարոնյանն ուժեղացնում է այս անհամաչափությունը՝ Պաղտասարին տալով մյուսներից շատ ավելի ապարտեներ՝ մի կողմ ասված խոսքեր։ Այդպես հանդիսատեսը մշտապես գտնվում է հենց այն մարդու մտքի մեջ, որն ամենաքիչն է հասկանում։

Դրա կողքին զարգանում է սաստկացման ու շեղման կատակերգությունը։ Դիմումն անցնում է մի քանի գրասենյակով, փաստաբանի վարձը վճարվում է մաս-մաս, իսկ շնության մեկ գործի վրա երեք առանձին հայց է կուտակվում։ Եվ երբ խորհուրդը վերջապես հավաքվում է գործը լսելու, խորհրդականները ողջ նիստը քննարկում են Կիպարի հոր ձին՝ ինչքան արժեր, հիմա ինչքան արժե, ինչքան բարձր է թռչում, ինչպես է նապաստակներ հալածում։ Իսկ Պաղտասարը անկյունում մրթմրթում է ու հարցնում, թե ով խոսք բացեց այդ խեղճ կենդանու մասին։ Գլջյանը նկատում է, որ Կիպարի մասնավոր այցից հետո դատավորներին ավելի շատ հետաքրքրում է ձիու տարիքը, քան Պաղտասարի վիճակը։

Նույնիսկ անուններն են իմաստ կրում։ Երեք խորհրդականները կոչվում են Փայլակ, Երկաթ և Սուր։ Դարբինյանը դրանք անվանում է երգիծական ընդհանրացում պարունակող անուններ։ Դրանց իմաստը այն հեռավորությունն է, որ կա անունների խոստացածի և դրանք կրող ճկուն, կաշառվող մարդկանց միջև։

Պիեսի լեզուն

Պարոնյանը գրել է արևմտահայերեն, ավելի ճիշտ՝ Կ. Պոլսի խոսակցական լեզվով։ Այս հոդվածը հետևում է Մակարյանի ձևակերպմանը, որովհետև նրա դրամատիկական լեզվի միակ գիտական բնութագրումն է, որ հաջողվեց գտնել։ Ըստ Մակարյանի՝ Պարոնյանը գրական կյանքն սկսել է որպես դրամատուրգ և ավարտել որպես դրամատուրգ, և հաճախ ամբողջ էջեր է տալիս միայն իր հերոսների կենդանի խոսակցությանը՝ հարուստ պոլսահայ խոսակցական լեզվով։

Ընթերցողը տեքստում նկատում է, որ հերոսները նույն հայերենով չեն խոսում։ Օգսենը խոսում է իրավաբանական բանաձևերով և ինքն էլ դա ընդունում է․ փաստաբանների լեզվով, բացատրում է նա, սա կոչվում է հանցանքի մեղմացուցիչ հանգամանք։ Հետո նա այդ եզրը արտասանում է հինգ լեզվով՝ ֆրանսերեն, իտալերեն, գերմաներեն, հունարեն և անգլերեն, հայատառ։ Կիպարը խոսում է ճոխ, վերացական, գիտակցաբար արդիական ոճով, որը լի է սկզբունքներով ու դարի քաղաքակրթությամբ և համեմված է գրաբարանման ձևերով։ Պաղտասարի խոսքը կոպիտ է, կարճ, առանց շաղկապների կցված նախադասություններով։ Աղախին Սողոմեն ամենապարզն է խոսում, բայց պիեսի լավագույն տողերից մի քանիսը նրանն են․ փաստաբանների մասին նա ասում է՝ մի հիմար են գտել ու կթում են, կթում են նրան։

Պետք է հստակ նշել մի սահմանափակում։ Հատկապես այս պիեսի լեզվին նվիրված ուսումնասիրություն չգտնվեց։ Պարոնյանի մասին եղած լեզվաբանական աշխատանքները քննում են կամ նրա արձակը, կամ ողջ ժառանգության բառախաղը, կամ մեկ այլ կատակերգություն։ Վերևում նկարագրված ոճային տարբերությունները երևում են տեքստում և համապատասխանում են այն բանին, ինչ քննադատությունն ասում է խոսքի կատակերգության մասին։ Բայց դրանք հրապարակված ուսումնասիրության եզրակացություն չեն, և հոդվածը դրանք այդպես չի ներկայացնում։ Մասնավորապես, հոդվածը ոչինչ չի պնդում այս պիեսում թուրքերեն կամ ֆրանսերեն փոխառությունների մասին, որովհետև ոչ մի աղբյուր դրանք չի փաստագրում։

Այս ամենի հիմքում քաղաքի մասին մի փաստ կա։ Օսմանյան Կ. Պոլսի հայերը իրենց համայնքային կյանքի մեծ մասը կառավարում էին Ազգային սահմանադրությամբ՝ ընտրովի ժողովներով, խորհուրդներով ու դատարաններով։ Դրա համար էլ մեկ ամուսնալուծության մասին պիեսը կարող է դառնալ հաստատությունների մասին պիես։ Խորհուրդը, խորհրդականները, ընթացակարգային գրասենյակներն ու բարեգործական ձեռնարկումները մեկ համակարգի մասեր են։ Այդ համակարգը վարում էին միջին խավի նշանավորները, որոնք վերջերս էին ձեռք բերել և՛ փող, և՛ առաջընթացի բառապաշար։ Պարոնյանն իր ամբողջ աշխատանքային կյանքն անցկացրել էր այդ աշխարհում՝ որպես լրագրող և խմբագիր, և նրա թեման միշտ եղել է այն տարբերությունը, որ կա այդ աշխարհի իր մասին ասածի և արածի միջև։ Սրանք վերացական կեղծավորներ չեն․ սրանք որոշակի հանձնաժողով են, որոշակի քաղաքում, և խոսում են այն բառերով, որ հանդիսատեսը լսել էր բարեգործական ընթրիքներում։

Պիեսը նրա մյուս երգիծական գործերի կողքին

Պարոնյանի ամենահայտնի գործերը երեք տարբեր ժանրի են պատկանում, և դրանք չպետք է շփոթել։ «Ազգային ջոջեր»-ը, որի տպագրությունը սկսվել է 1874-ին, իրական, ապրող, անունով հիշատակված հայ նշանավորների երգիծական դիմանկար-կենսագրությունների շարք է։ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»-ը տպագրվել է հատվածներով 1880-ից և գրքով լույս տեսել 1887-ին։ Սա վիպակ է մի հարուստ գավառացու մասին, որը գալիս է մայրաքաղաք, և նրան պաշարում են բոլոր նրանք, ովքեր ինչ-որ բան են ուզում նրանից։ «Պաղտասար աղբարը» պիես է։ Ի դեպ, պիես է նաև 1868-ին տպագրված «Ատամնաբուժն արևելյան»-ը, որը կատակերգություն է, ոչ թե արձակ։

Դրաման նաև ուշ շրջանի գործ չէ, որ փոխարինել է լրագրությանը։ Պարոնյանը որպես դրամատուրգ սկսել է 1865-ին, 1870-ականներին ու 1880-ականների սկզբին հիմնականում աշխատել է պարբերականներում և գրել արձակ, իսկ կյանքի վերջում վերադարձել է բեմին։ Եվ այս վերադարձը ժանրի փոփոխություն չէր․ «Պաղտասար աղբարը» «Խիկարում» տպագրվում էր նույն ժամանակ, ինչ նրա «Քաղաքավարության վնասները» արձակ շարքը, և նույն պարբերականում։

Իսկապես փոխվում է երգիծաբանի դիրքը։ Դիմանկարներում կա անունով հիշատակված իրական անձ և կենսագրողի ձայն, որ կանգնած է պատկերից դուրս։ Վիպակում կա պատմող, որն ընդհատում է, շեղվում և դիմում ընթերցողին։ Պիեսում հեղինակի ձայն ընդհանրապես չկա․ մնում է միայն այն, ինչ հերոսներն ասում են միմյանց։ Սարինյանի ձևակերպումը լավ է բռնում այդ էֆեկտը․ այստեղ իրականն ու երգիծականը հավասար կշիռ ունեն, կատակերգության կողքին զուգահեռ գիծ չկա, և ամբողջ աշխարհը ընկղմված է երգիծանքի մեջ։ Պարոնյանն ինքը վիպակում ընդհանուր սկզբունքն ավելի չոր է ձևակերպել․ ամեն նյութ ունի իր բնույթը, և եթե Հորացիոսը վերցներ սա, երգիծանք կաներ, Մոլիերը՝ կատակերգություն, բայց մենք, որ պետք է ապրենք, պիտի հարմարվենք ժամանակին։

Առաջին բեմադրությունը և մի չհաստատված թվական

Ամենից լավ հիմնավորված վարկածի համաձայն՝ պիեսն առաջին անգամ բեմադրել է Արամ Վրույրը Թիֆլիսում 1895-ին և ինքն էլ խաղացել է գլխավոր դերը։ Հայկական հանրագիտարանի՝ Վրույրին նվիրված հոդվածը հենց այսպես է ասում՝ նշելով քաղաքը, թվականը և անձը։ Այնտեղ ավելացված է, որ Վրույրը նույնն արել է «Մեծապատիվ մուրացկանների» համար։ Թիֆլիսում, ոչ թե Կ. Պոլսում․ պիեսը բեմ է բարձրացել Ռուսական կայսրության արևելահայ թատրոնում, ոչ թե այն քաղաքում, որի մասին գրված է։

Լայնորեն տարածված է նաև մեկ այլ թվական՝ 1896-ը, այդ թվում՝ տեղեկատու գրքերում։ Այն պետք է զգուշությամբ ընդունել, որովհետև այստեղ ուսումնասիրված ոչ մի աղբյուր այդ թվականի հետ թատրոն, խումբ կամ անձ չի նշում։ Հայկական հիմնական աղբյուրներն իրականում ասում են, որ պիեսը բեմադրվել է գրվելուց տասը տարի անց։ Սա 1886-ից հաշված կլոր թիվ է, ոչ թե ճշգրիտ թվական, և 1896-ը, ըստ երևույթին, հենց այդ կլոր թիվն է՝ թվականի վերածված։ Այս հոդվածը նշում է 1895-ը՝ իր հիմնավորմամբ, իսկ 1896-ը ներկայացնում է որպես լայնորեն կրկնվող այլընտրանք։

Երրորդ թվականը թակարդ է, և արժե այն անվանել։ Դերասան Հովհաննես Աբելյանի մասին հանրագիտարանային հոդվածում նրա Պաղտասարի դերի համար նշված է 1897-ը։ Այդ տարում նա ստանձնել է դերը, իսկ պիեսն առաջին անգամ բեմադրվել էր ավելի վաղ, բայց հեշտ է այդ թվականը սխալմամբ ընդունել որպես պրեմիերա։ Երեք թվականները միասին ցույց են տալիս, թե 1890-ականների երկրորդ կեսին որքան արագ էր այս դերն անցնում արևելահայ թատերախմբից թատերախումբ։

Վրույրի անունից բացի պրեմիերան վատ է փաստագրված։ Չհաջողվեց պարզել ո՛չ թատրոնը, ո՛չ խումբը, ո՛չ դերակատարների ամբողջական կազմը, ո՛չ էլ ճշգրիտ ամսաթիվը։

Հայկական բեմում

1890-ականներից պիեսը մտավ խաղացանկ և այդպես էլ մնաց։ Դա է պարզ պատճառը, որ Պարոնյանի գործերից մարդկանց մեծ մասը հենց սա է տեսել բեմում։ 1927-ին այն բեմադրվեց Երևանում՝ Առաջին պետական թատրոնում, որը հետագայում կոչվեց Գաբրիել Սունդուկյանի անունով և դարձավ ազգային թատրոն։ Դրանից հետո պիեսը բազմիցս վերաբեմադրվել է։

Այս պատմության երկու կողմերը պետք է իրարից տարանջատել։ Խորհրդային տասնամյակներին պիեսը Հայաստանում դասական դարձավ, պարբերաբար վերահրատարակվեց և դասավանդվեց։ Խորհրդային քննադատությունն այն կարդում էր դասակարգային տեսանկյունից՝ որպես բուրժուական բարոյականության ու դատարանների մերկացում։ Բայց դա ընկալում է, և այն ստեղծագործությունից երկու սերունդ ուշ է։ Պարոնյանի ընտրած թիրախները՝ համայնքային ամուսնական ատյանը, վճարովի փաստաբանը, պոլսահայ նշանավորների բարեգործական ճարտասանությունը, պատկանում են 1880-ականների օսմանահայ հասարակությանը։ Ո՛չ պիեսի արժեքները, ո՛չ ժանրը խորհրդային գրական քաղաքականությունից չեն ծագում։ Խորհրդային շրջանի սկզբին Պարոնյանն արդեն քառորդ դարից ավելի մահացած էր։

Պիեսը այլ լեզուներում

Պարոնյանի երկերի ժողովածուի ծանոթագրություններում նշված են վաղ թարգմանությունները, և դրանց հաջորդականությունը ուսանելի է։ Ֆրանսերեն թարգմանությունը լույս է տեսել Փարիզում 1913-ին՝ Maître Balthasar վերնագրով, որպես կատակերգություն երեք արարքով։ Անգլերեն թարգմանությունը հրատարակվել է Բոստոնում 1933-ին՝ Uncle Balthazar վերնագրով, թարգմանիչը՝ Երվանդ Դ. Մեկերտիչյան։ Ժողովածուի խմբագիրները ակնհայտ դժգոհությամբ նշում են, որ թարգմանիչը առանց որևէ հասկանալի պատճառի վերանվանել է չորս հերոսի, այդ թվում՝ երեք խորհրդականներին։ Ռուսերեն թարգմանությունը Յա. Խաչատրյանցի կատարմամբ հրատարակվել է Մոսկվայում 1937-ին և հետո վերահրատարակվել։

Ժամանակակից անգլերեն թարգմանությունները երկուսն են, և հենց դրանք են ստեղծում վերևում նկարագրված վերնագրի խնդիրը։ Կուդյանի 1992-ի Balthazar-ը հանում է հայերեն բառը, իսկ 2020-ի Baghdasar Akhpar-ը պահում և բացատրում է այն։ Ով պիեսը փնտրում է անգլերենով, պետք է պատրաստ լինի այն գտնել այս ձևերից ցանկացածով։

Էկրանին

Պիեսն ունի մեկ լավ փաստագրված էկրանավորում։ «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից» ֆիլմը նկարահանվել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում 1976-ին և էկրան է բարձրացել հաջորդ տարվա ապրիլին։ Ռեժիսորը Գրիգոր Մելիք-Ավագյանն է, սցենարի հեղինակը՝ Աղասի Այվազյանը, իսկ գլխավոր դերում Մհեր Մկրտչյանն է՝ ժամանակի ամենահայտնի հայ կատակերգու դերասանը։

Այս ֆիլմի մասին պետք է երկու վերապահում անել, և երկուսն էլ վերցված են պետական կինոարխիվի քարտից։ Առաջին՝ սա գեղարվեստական ֆիլմ է, ոչ թե բեմադրության տեսագրություն, և այն ստեղծված է պիեսի մոտիվներով, ոչ թե տեքստի էկրանավորում է։ Երկրորդ՝ ֆիլմում գլխավոր հերոսի անունը փոխված է․ ֆիլմի Բաղդասարը արևելահայերեն ձևն է, իսկ պիեսի Պաղտասարը՝ արևմտահայերեն։ Այս տարբերությունն արժե իմանալ, որովհետև անգլերեն որոնման արդյունքներում ֆիլմը միշտ պիեսից առաջ է երևում, և հեշտ է դրանք ընդունել որպես մեկ ստեղծագործություն։

Ինչու է կատակերգությունը դիմանում ժամանակին

Պիեսի մեխանիզմը կարելի է տեղափոխել ուրիշ միջավայր, իսկ միջավայրը՝ ոչ։ Մարդը ճիշտ է։ Շրջապատի մարդիկ պատճառներ ունեն, որ նա սխալ լինի։ Բոլորը համաձայնում են մի բառի շուրջ, և բառը դառնում է պաշտոնական արձանագրություն։ Այստեղ ոչինչ չի պահանջում օսմանահայ համայնքային դատարան։ Դրա համար էլ Ազգային սահմանադրության մասին ոչինչ չիմացող հանդիսատեսը ծիծաղում է ճիշտ տեղերում։

Պիեսը զուտ մեխանիզմ չէ իր կենտրոնական կերպարի շնորհիվ։ Պաղտասարը ո՛չ զոհ է, որին հանդիսատեսը պետք է խղճա, ո՛չ էլ հիմար, որին պետք է արհամարհի։ Քննադատները այդպես էլ լիովին չեն համաձայնել, թե որն է նա, և սա ամենաուժեղ ապացույցն է, որ Պարոնյանը այս երկակիությունը միտումնավոր է ստեղծել։ Պաղտասարը ունայնամիտ է, դյուրահավատ, կոպիտ խոսքով, ավելի սրամիտ, քան թվում է, և լիովին պարտված։ Կատակերգությունը, որ կարողանում է այս ամենը մեկ դերում միավորել, այնպիսի կատակերգություն է, որ դերասանները միշտ ուզում են խաղալ։