Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը

Փլուզում, ցեղասպանութիւն եւ պատերազմ

Առաջին Համաշխարհային պատերազմը կործանեց Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութիւնը։ 1915-էն սկսեալ տեղահանութիւններն ու կոտորածները բնաջնջեցին համայնքներ ամբողջ Անատոլիոյ մէջ, եւ հարիւր հազարաւոր վերապրողներ փախան դէպի արեւելք՝ ռուսական Կովկաս։ Հոն անոնք միացան տարածաշրջանի մը, որ արդէն ծանրաբեռնուած էր պատերազմով, հիւանդութիւններով ու պարէնի սակաւութեամբ, եւ օգնութեան կազմակերպութիւնները դժուարութեամբ կը կերակրէին Երեւանի ու Էջմիածինի շուրջ գոյացած ճամբարները։

1917-ի ռուսական յեղափոխութիւնը վերացուց կայսերական վարչակազմը, եւ անոր հետ՝ նաեւ Կովկասեան ճակատը։ Ռուս զօրքերը ձմրան ընթացքին լքեցին իրենց դիրքերը, եւ 1918-ի սկիզբը տարածաշրջանին պաշտպանութիւնը մնաց տեղւոյն վրայ կազմուած հայկական գունդերուն ուսերուն։ Ապրիլին Անդրկովկասեան Դաշնային Հանրապետութիւնը կարճ ժամանակով միացուց հայերը, վրացիներն ու ազրպէյճանցիները, բայց երեք ազգային խորհուրդները տարբեր բաներ կ՚ուզէին, եւ դաշնութիւնը շաբաթներու ընթացքին լուծուեցաւ։

Օսմանեան ուժերը 1918-ի գարնան յառաջացան դէպի Կովկաս։ Մայիսի վերջը անոնք կասեցուեցան երեք ճակատամարտի մէջ՝ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի, որոնք մղուեցան կանոնաւոր գունդերու կողմէ՝ կամաւորներու եւ գիւղացիներու հետ միասին։ Մասնաւորաբար Սարդարապատը կը յիշուի որպէս այն ճակատամարտը, որ կանխեց տարածաշրջանի մնացած հայ բնակչութեան կործանումը եւ կարելի դարձուց անկախութեան հռչակումը։

Հանրապետութեան հիմնադրումը

Հայոց Ազգային Խորհուրդը անկախութիւնը հռչակեց 1918-ի Մայիս 28-ին, եւ նոր պետութիւնը մեծ մասամբ կը կառավարուէր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կողմէ՝ Յովհաննէս Քաջազնունին որպէս առաջին վարչապետ, իսկ Երեւանի պաշտպանութեան կազմակերպիչը՝ Արամ Մանուկեան, կեդրոնական դէմք մը մնաց մինչեւ 1919-ին տիֆէ իր մահը։ Պաթումի դաշնագիրը, որ Յունիսին ստորագրուեցաւ օսմանեան ճնշումին տակ, հանրապետութեան ձգեց միայն փոքր տարածք մը՝ Երեւանի եւ Սեւանայ լիճին շուրջ։

Պայմանները անելանելի էին։ Բնակչութեան մօտաւորապէս մէկ երրորդը փախստական էր, բերքը ձախողած էր, եւ տիֆի ու խօլերայի համաճարակները կը տարածուէին գերբնակեցուած աւաններուն մէջ։ 1918-1919-ի ձմրան սովն ու համաճարակը սպաննեցին մօտ հարիւր յիսուն հազար մարդ՝ բնակչութեան գրեթէ մէկ հինգերորդը։ Ամերիկեան եւ այլ միջազգային օգնութեան ջանքերը, անոնց կարգին՝ յետագային Near East Relief անունով ծանօթ կազմակերպութիւնը, կենդանի պահեցին մեծ թիւով մարդիկ, մասնաւորաբար որբեր։

Այս ամէնուն հակառակ՝ կառավարութիւնը արագօրէն հաստատութիւններ կառուցեց։ Կազմակերպուեցան նախարարութիւններ, 1919-ի Յունիսին ընտրուեցաւ խորհրդարան մը, ուր կիները թէ՛ կը քուէարկէին, թէ՛ կրնային թեկնածու առաջադրուիլ, հաստատուեցան ազգային դրամ եւ փոստային ծառայութիւն, եւ 1919-ի Մայիսին հրովարտակով մը հիմնուեցաւ պետական համալսարան մը, որ բացուեցաւ Ալեքսանդրապոլի մէջ 1920-ի սկիզբը, ապա փոխադրուեցաւ Երեւան։ Կարմիր, կապոյտ եւ ծիրանագոյն եռագոյնը ընդունուեցաւ որպէս պետական դրօշ։

• Անկախութիւնը հռչակուած է 1918-ի Մայիս 28-ին
• Առաջին վարչապետ՝ Յովհաննէս Քաջազնունի
• Խորհրդարանական ընտրութիւններ 1919-ի Յունիսին՝ կիներու քուէարկութեամբ եւ պատգամաւորութեամբ
• 1919-ին հիմնուած պետական համալսարան՝ Երեւանի պետական համալսարանին նախորդը

Սահմաններ եւ դիւանագիտութիւն

Հանրապետութիւնը պատուիրակութիւններ ղրկեց Փարիզի խաղաղութեան ժողովը եւ պնդեց ճանաչումի ու կենսունակ տարածքի պահանջը։ 1920-ին Սեւրի դաշնագիրը Հայաստանին շնորհեց ընդարձակ հողեր Արեւելեան Անատոլիոյ մէջ՝ սահմանագիծը գծելու իրաւունքը ձգելով Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրօ Ուիլսընին։ Ուիլսըն իր միջնորդական վճիռը ներկայացուց 1920-ի Նոյեմբերին, բայց այդ ատեն դաշնագիրն արդէն ուժ չունէր տեղւոյն վրայ, որովհետեւ թրքական ազգային շարժումը մերժեց զայն, եւ Միացեալ Նահանգներու Ծերակոյտը հրաժարեցաւ Հայաստանի խնամակալութիւնը ստանձնելէ։

Յարաբերութիւնները դրացիներուն հետ լարուած էին։ Լոռիի շրջանին շուրջ Վրաստանի հետ վէճերը 1918-ի Դեկտեմբերին յանգեցան կարճատեւ կռիւներու, իսկ Ազրպէյճանի հետ հակամարտութիւնը Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի շուրջ շարունակուեցաւ 1919-ի եւ 1920-ի ընթացքին։ Այս պատերազմները խլեցին միջոցներ, զորս հանրապետութիւնը չէր կրնար տրամադրել, եւ զայն մինակ ձգեցին այն պահուն, երբ լուրջ սպառնալիքը հասաւ։

1920-ի Սեպտեմբերին Քեազըմ Գարապեքիրի գլխաւորած թուրք ազգայնական ուժերը յարձակեցան արեւմուտքէն եւ գրաւեցին Կարսն ու Ալեքսանդրապոլը։ Երբ Կարմիր բանակը ներխուժեց արեւելքէն, կառավարութիւնը 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին իշխանութիւնը յանձնեց խորհրդային վարչակազմին։ Ծանր պայմաններ պարտադրող Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը ստորագրուեցաւ գրեթէ նոյն պահուն՝ իր լիազօրութիւններէն արդէն հրաժարած կառավարութեան մը կողմէ, եւ ատոր համար անոր իրաւական ուժը այդ օրէն ի վեր վիճարկելի կը մնայ։

Խորհրդայնացումը եւ Փետրուարեան ապստամբութիւնը

Հայաստանը դարձաւ խորհրդային հանրապետութիւն, եւ նոր իշխանութիւնները արագ շարժեցան նախկին պաշտօնեաներուն ու սպաներուն դէմ։ Ձերբակալութիւններն ու բռնագրաւումները հրահրեցին 1921-ի Փետրուարեան ապստամբութիւնը, որուն ընթացքին ապստամբները քանի մը շաբաթ պահեցին Երեւանը, մինչեւ որ Ապրիլին Կարմիր բանակի գունդերը վերագրաւեցին քաղաքը։ Ղեկավարներէն շատերը նահանջեցին Զանգեզուր, ուր Գարեգին Նժդեհ կազմակերպած էր լեռնային դիմադրութիւն մը, որ դիմացաւ մինչեւ 1921-ի Յուլիս։

Այդ դիմադրութիւնը ունեցաւ մէկ տեւական արդիւնք։ Երբ Նժդեհ վերջապէս նահանջեց, ատիկա եղաւ այն պայմանով, որ Զանգեզուրը մնայ Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ, եւ այդ շրջանը՝ այսօրուան Սիւնիքի մարզը, այդ օրէն ի վեր հայկական տարածք է։ Կարսն ու Արդահանը 1921-ի Մոսկուայի եւ Կարսի դաշնագիրներով հաստատուեցան որպէս թրքական, իսկ Նախիջեւանը դրուեցաւ Ազրպէյճանի իրաւասութեան ներքեւ։

Խորհրդային Հայաստանը բերաւ կայունութիւն, արդիւնաբերականացում եւ համատարած գրագիտութիւն՝ քաղաքական բռնաճնշումներուն կողքին, որոնք 1930-ականներուն ծանր հարուածեցին գրողներն ու մտաւորականները։ Անկախութիւնը վերադարձաւ միայն 1991-ին, երբ Հայաստանի բնակչութիւնը ճնշող մեծամասնութեամբ քուէարկեց անոր օգտին, եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ինքզինք հռչակեց 1918-ին հիմնուած պետութեան իրաւայաջորդը։

Հանրապետութիւնը հայ յիշողութեան մէջ

Առաջին Հանրապետութիւնը տեւեց երկուքուկէս տարի, բայց իր նուաճումները իրական էին։ Ան կենդանի պահեց բնակչութիւնը սովին մէջէն, կարելի ամէնէն վատ պայմաններուն մէջ ստեղծեց գործող վարչակազմ մը, կատարեց ժողովրդավարական ընտրութիւններ եւ հիմնեց համալսարան մը, որ տակաւին կը գործէ։ Ան նաեւ ցոյց տուաւ, թէ հայերը ընդունակ են արդիական պետութիւն մը կազմակերպելու, ինչ որ հսկայական նշանակութիւն ունէր ցեղասպանութենէն նոր վերապրած սերունդին համար։

Իր խորհրդանիշները անցան առաջ։ Եռագոյն դրօշը կրկին ընդունուեցաւ 1990-ի Օգոստոսին՝ անկախութենէն տարի մը առաջ, իսկ անոր յաջորդող հանրապետութիւնը Մայիս 28-ը ճանչցաւ որպէս Հանրապետութեան օր եւ Առաջին Հանրապետութիւնը նկատեց իր իրաւական ու բարոյական նախորդը։ 1968-ին կառուցուած Սարդարապատի յուշահամալիրը երկրին գլխաւոր ազգային յուշարձաններէն է, եւ իր զանգը կը հնչեցուի ամէն Մայիսի կատարուող յիշատակի արարողութիւններուն։

Աշակերտներուն համար այս ժամանակաշրջանը պահանջկոտ, բայց պտղաբեր նիւթ մըն է։ Ան կը պահանջէ կշռել ծայրայեղ ճնշումի տակ առնուած որոշումները, հասկնալ թէ ինչպէ՛ս մեծ պետութիւններու դիւանագիտութիւնը ազդեց փոքր պետութիւններու վրայ Առաջին Համաշխարհային պատերազմէն ետք, եւ գիտակցիլ, թէ կարճատեւ կառավարութիւն մը եւս կրնայ ձեւաւորել ազգի մը ապագան։