Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը

Աշխարհը, որ զինք ձեւաւորեց

Մեսրոպ Մաշտոց ծնած է մօտ 361-ին, Տարոն նահանգի Հացեկաց գիւղին մէջ, համեստ միջոցներ ունեցող ընտանիքի մը մէջ։ Ան ստացաւ յունական կրթութիւն, սորվեցաւ պարսկերէն եւ ասորերէն, եւ մտաւ հայ արքունի դիւանին ծառայութեան, ուր փաստաթուղթերը կը գրուէին այդ օտար լեզուներով։ Այդ փորձառութիւնը զինք դրաւ ճիշդ այն կէտին վրայ, ուրկէ խնդիրը տեսանելի կը դառնար. հայկական պետութեան գործերն ու հայ եկեղեցւոյ պաշտամունքը կ՚ընթանային այնպիսի գիրերով, զորս սովորական հայը չէր կրնար կարդալ։

Քաղաքական խորապատկերը հարցը հրատապ կը դարձնէր։ 387-ին թագաւորութիւնը բաժնուեցաւ Հռոմէական եւ Սասանեան կայսրութիւններուն միջեւ, իսկ 428-ին հայ միապետութիւնն իսպառ վերացաւ։ Յունարէնն արեւմտեան բաժինին ուսումի լեզուն էր, պարսկերէնն ու ասորերէնը՝ արեւելեանին։ Երկու կայսրութիւններու միջեւ բաժնուած ժողովուրդ մը, առանց ընդհանուր գրաւոր լեզուի, վտանգի տակ էր կորսնցնելու նոյնիսկ այն զգացումը, թէ մէկ ժողովուրդ է։

Մօտ 392-ին Մաշտոց ձգեց արքունիքը, կրօնաւորական ուխտ ըրաւ եւ գնաց քարոզելու Գողթն նահանգին մէջ։ Հոն ան տեսաւ դժուարութիւնը միւս կողմէն։ Ան կրնար գիւղացիներուն հետ խօսիլ հայերէն, բայց ամէն սուրբգրային ընթերցում պէտք էր բարձրաձայն յօրինել ասորերէն կամ յունարէն բնագիրէ մը, եւ իր սորվեցուցածներէն ոչ մէկը չէր կրնար գրի առնուիլ, որպէսզի անոնք պահէին։ Առանց գիրքի քարոզելը, եզրակացուց ան, տեւական արդիւնք չի ձգեր։

Գիրերու ստեղծումը

Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսի եւ Վռամշապուհ թագաւորի աջակցութեամբ՝ Մաշտոց սկսաւ համակարգուած որոնում մը։ Ան ճամբորդեց Եդեսիա, Ամիդ եւ Սամոսատ՝ ասորական ու յունական ուսումի կեդրոնները, ուսումնասիրելով գիրերու համակարգեր եւ խորհրդակցելով գիտուններու հետ։ Դանիէլ անունով եպիսկոպոսի մը վերագրուած գիրերու աւելի հին շարք մը փորձարկուեցաւ եւ անբաւարար գտնուեցաւ, որովհետեւ չէր կրնար ներկայացնել հայերէնի բոլոր հնչիւնները։ Փոխանակ բռնի կերպով օտար այբուբեն մը յարմարցնելու, Մաշտոց վերլուծեց խօսակցական լեզուն եւ անոր համապատասխան նշաններ ձեւաւորեց։

Արդիւնքը, աւարտած մօտ 405-ին, երեսունվեց տառէ բաղկացած այբուբեն մըն էր, ձեւաւորուած այնպէս, որ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէր հայերէնի մէկ առանձին հնչիւն։ Երկու տառ եւս՝ օ եւ ֆ, աւելցաւ տասներկուերորդ դարուն։ Այբուբենը հետեւաբար սովորաբար կը հաշուուի երեսունութ տառ, կամ երեսունինը, եթէ «եւ» կապագիրը հաշուուի որպէս ինքնուրոյն տառ, ինչպէս կը վարուի բարեփոխուած ուղղագրութիւնը։ Համակարգը զարմանալիօրէն մօտ է հնչիւնականին, ինչու համար ալ հայերէն ուղղագրութիւնը դարերով կայուն մնաց եւ գիրերը դիւրին ուսուցանելի եղան։ Տառերու կարգը կը հետեւի նաեւ յունական շարքին հոն, ուր հնչիւնները կը համապատասխանեն, բան մը որ ցոյց կու տայ խնամեալ ու գիտակից ձեւաւորում եւ ոչ թէ պատահական յօրինում։

Աւանդութիւնը կ՚արձանագրէ, թէ նոր գիրերով գրուած առաջին նախադասութիւնը Առակաց գիրքին սկզբնատողն էր, ուր Սողոմոն կը խօսի իմաստութիւն եւ խրատ ճանչնալու մասին։ Սամոսատցի Հռոփանոս գեղագիրին կը վերագրուի տառերու վերջնական գծագրական ձեւը տալը։ Ապա Մաշտոց վերադարձաւ Հայաստան եւ անմիջապէս սկսաւ ընել այն, ինչ որ ամէնէն շատ կը կարեւորուէր. ուսուցանել։

• Երեսունվեց սկզբնական տառ, ընդարձակուած երեսունութի՝ տասներկուերորդ դարուն, կամ երեսունինը՝ «եւ» կապագիրը հաշուելով
• Ձեւաւորուած՝ հայերէնի իւրաքանչիւր հնչիւնը մէկ առանձին նշանով ներկայացնելու համար
• Ստեղծուած մօտ 405-ին՝ արքունական եւ եկեղեցական աջակցութեամբ
• Առաջին գրուած նախադասութիւնն աւանդաբար առնուած է Առակաց գիրքէն

Դպրոցներն եւ թարգմանութեան Ոսկեդարը

Մաշտոց եւ Սահակ Պարթեւ դպրոցներ բացին ամբողջ երկրին մէջ եւ իրենց ամէնէն կարող աշակերտները ղրկեցին Եդեսիա, Կոստանդնուպոլիս ու Աղեքսանդրիա՝ յունարէն եւ ասորերէն կատարելագործելու։ Այս աշակերտները, աւելի ուշ ծանօթ իբրեւ Սուրբ Թարգմանիչներ, վերադարձան ձեռագիրներով ու հմտութիւններով։ Յաջորդող հինգերորդ դարը կը կոչուի հայ գրականութեան Ոսկեդար, եւ անոր կեդրոնական նուաճումն եղաւ Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութիւնը, այնքան խնամքով կատարուած, որ աւելի ուշ եւրոպացի գիտնականներ զայն մականուանեցին թարգմանութիւններու թագուհի։

Թարգմանութիւնն երբեք չսահմանափակուեցաւ Սուրբ Գիրքով։ Սուրբ Թարգմանիչները հայերէն տարբերակներ պատրաստեցին աստուածաբանական երկերու, պատմութիւններու, փիլիսոփայութեան, քերականութեան եւ գիտութեան։ Քանի մը յունարէն ու ասորերէն բնագիր վերապրած է միայն այն պատճառով, որ հայերէն թարգմանութիւն մը զանոնք պահպանեց իրենց բնագիրներու կորուստէն ետք. այս իրողութիւնը հինգերորդ դարու հայ մատենագրութիւնը կը դարձնէ արժէքաւոր աղբիւր հայագիտութենէն շատ անդին գտնուող ուսումնասիրողներու համար։

Ինքնուրոյն գրականութիւնը հետեւեցաւ անմիջապէս։ Կորիւն, Մաշտոցի ուղղակի աշակերտը, գրեց իր վարդապետին կենսագրութիւնը, որ հայ գրականութեան ամէնէն վաղ ինքնուրոյն երկն է։ Եղիշէ նկարագրեց 450-ական թուականներու պատերազմները, իսկ Ագաթանգեղոս արձանագրեց թագաւորութեան դարձը։ Մէկ մարդկային կեանքի ընթացքին հայերէնը դարձած էր գրական լեզու մը՝ իր սեփական պատմութեամբ, աստուածաբանութեամբ եւ կենսագրութեամբ։ Մովսէս Խորենացիի հայոց պատմութիւնը կը պատկանի նոյն աւանդութեան, թէեւ իր թուականը հայագիտութեան երկարատեւ վէճերէն մէկն է. ինքզինք կը ներկայացնէ որպէս Մաշտոցի հինգերորդ դարու աշակերտը, մինչ Հայաստանէն դուրս գիտական զգալի հոսանք մը զինք կը դասէ ութերորդ դարուն՝ հիմնուելով իր յիշատակած տեղանուններուն ու հաստատութիւններուն վկայութեան վրայ։

Յետագայ գործունէութիւնն եւ մահը

Մաշտոց կանգ չառաւ միայն հայերէնին վրայ։ Հին աղբիւրներն իրեն կը վերագրեն վրացերէն եւ կովկասեան աղուաներէն լեզուներու համար գիրերու վրայ աշխատանք, ձեռնարկուած դրացի երկիրներ կատարած առաքելական ճամբորդութիւններու ընթացքին։ Գիտնականները կը վիճին, թէ որքա՛ն մեծ եղած է իր դերն իւրաքանչիւր պարագային, բայց այս վկայութիւնները ցոյց կու տան, թէ նշանները հնչիւններուն համապատասխանեցնելու իր մեթոտն իր ժամանակակիցներուն կողմէ ընկալուած է որպէս բան մը, որ կրնար մէկէ աւելի լեզուներու կիրարկուիլ։

Ան շարունակեց ուսուցանել մինչեւ իր մահը՝ 440-ին, իր բարեկամին ու գործակիցին՝ Սահակ Պարթեւի մահէն միայն քանի մը ամիս ետք։ Ան թաղուեցաւ Օշական, եւ իր շիրիմին վրայ կառուցուած եկեղեցին կը մնայ ուխտավայր։ Հայ մանուկներն աւանդաբար կ՚այցելեն հոն իրենց դպրոցական կեանքին սկիզբը. սովորութիւն մը, որ այբուբենն ուղղակիօրէն կը կապէ կարդալ սորվելու արարքին։

Հայ Եկեղեցին կը յիշատակէ Մաշտոցը, Սահակն եւ անոնց աշակերտները Սուրբ Թարգմանչաց տօնին առիթով, որ աշխարհի սակաւաթիւ կրօնական տօներէն մէկն է՝ նուիրուած գիտուններու եւ գրողներու։ Հայաստանի մէջ օրը նաեւ մշակութային տօնախմբութիւն է՝ նշուած ընթերցումներով, գիրքի ցուցահանդէսներով եւ դպրոցական ձեռնարկներով։

Այբուբենն այսօր

Երեւանի Մատենադարանը՝ հին ձեռագիրներու ազգային պահոցը, կը պահէ աւելի քան տասնեօթը հազար ձեռագիր, որոնց մեծ մասը հայերէն է, իսկ մնացեալը՝ արաբերէն, պարսկերէն, յունարէն, ասորերէն եւ այլ լեզուներով, ինչպէս նաեւ հազարաւոր հատուածներ ու դիւանական փաստաթուղթեր։ Ան կը կանգնի որպէս Մաշտոցի հիմնած գրչատուներուն ուղղակի հաստատութենական ժառանգորդը, եւ իր հաւաքածոն ուսումնասիրողներուն կարելիութիւն կու տայ հետեւելու հայ գրչութեան զարգացումին՝ ամէնէն վաղ պահպանուած մագաղաթներէն մինչեւ տպագրութեան դարաշրջանը։

Արտաշաւան գիւղին վերեւ Հայոց Այբուբենի Զբօսայգի կոչուած յուշահամալիր մը կը ցուցադրէ բոլոր երեսունինը քարէ տառաձեւերը՝ բաց լեռնալանջի մը վրայ, կանգնեցուած 2005-ին, գիրերու ստեղծումին տասնվեց հարիւրամեակին առիթով։ Այցելուները կը քալեն տառերուն մէջէն՝ կարծես կանգուն քարերու մէջէն, բան մը որ կ՚արտայայտէ ճշմարիտ բան մը այն մասին, թէ ինչպէ՛ս հայերը կը դիտեն այբուբենը. ոչ միայն որպէս գործիք, այլ որպէս ինքնին յուշարձան։

Այսօրուան աշակերտներուն համար գործնական դասը պարզ է։ Սեփական գրաւոր լեզու մը կարելի կ՚ընէ արձանագրել օրէնք, հաւատք, բանաստեղծութիւն եւ յիշողութիւն՝ առանց ուրիշի գիրերէն կախեալ ըլլալու։ Ահա թէ ինչու 405-ի հնարումը կը յիշուի ոչ այնքան որպէս արհեստագիտական նուաճում, որքան որպէս այն պահը, երբ հայ մշակոյթը ձեռք բերաւ ինքզինք պահպանելու միջոցները։