Աւարայրի ճակատամարտը

Հայաստանը սասանեան տիրապետութեան տակ

387-ի բաժանումէն ետք արեւելեան Հայաստանը մնաց սասանեան ոլորտին մէջ, իսկ 428-ին պարսկական արքունիքն իսպառ վերացուց հայ միապետութիւնը։ Երկիրը կը կառավարուէր մարզպան կոչուած պարսիկ պաշտօնեայի մը կողմէ, մինչ տեղական իշխանութիւնը կը մնար մեծ նախարարական տուներուն ձեռքը, որոնք կը պահէին իրենց հողերը, իրենց հեծելազօրն եւ իրենց իրաւունքներուն ուժեղ գիտակցութիւնը։ Հայաստան հետեւաբար օրէնքով նահանգ մըն էր, բայց գործնականին մէջ մասամբ ինքնակառավար ընկերութիւն մը։

Սասանեան պետութիւնը սերտօրէն կապուած էր զրադաշտականութեան, եւ իր իշխող դասակարգը կրօնական միասնականութիւնը կը դիտէր որպէս քաղաքական հաւատարմութեան երաշխիք։ Քրիստոնեայ Հայաստանը, հակառակորդ Հռոմէական կայսրութեան հետ նոյն հաւատքը կիսելով, պարսիկ պաշտօնեաներուն կ՚երեւէր որպէս ռազմավարական տկարութիւն մը՝ զգայուն սահմանի մը վրայ։ Ենթարկուելու ճնշումը հետզհետէ աճեցաւ հինգերորդ դարու առաջին կէսին ընթացքին։

449-ին Յազկերտ Բ. թագաւորը հրովարտակ մը ղրկեց՝ հրամայելով հայ նախարարներուն լքել քրիստոնէութիւնն եւ ընդունիլ զրադաշտական պաշտամունքը։ Հոգեւորականներու եւ նախարարներու ժողով մը հաւաքուեցաւ Արտաշատի մէջ եւ պատասխանեց, թէ պիտի հնազանդին թագաւորին բոլոր աշխարհային հարցերու մէջ, բայց պիտի չյանձնեն իրենց հաւատքը։ Անոնց պատասխանը, արձանագրուած Եղիշէ պատմիչին կողմէ, կ՚ըսէ թէ ոչ ոք կրնայ զիրենք շարժել իրենց հաւատքէն, ո՛չ հրեշտակներ եւ ո՛չ մարդիկ, ո՛չ կրակ եւ ո՛չ սուր։

450-ի ապստամբութիւնը

Երբ հայ նախարարներէն ոմանք կանչուեցան պարսկական արքունիք եւ ճնշումի տակ երեւութական հնազանդութիւն ցուցաբերեցին, դիմադրութիւնը 450-ին վերածուեցաւ բացայայտ ապստամբութեան։ Վարդան Մամիկոնեան, այն տոհմին գլուխը, որ աւանդաբար կը կրէր սպարապետի կամ գերագոյն հրամանատարի պաշտօնը, ստանձնեց հայկական ուժերու ղեկավարութիւնը։ Եկեղեցիներ պաշտպանուեցան, իշխանութիւններու հաստատած զրադաշտական ատրուշանները քանդուեցան, եւ ապստամբներն օգնութիւն խնդրեցին Հռոմէական կայսրութենէն ու դրացի կովկասեան տիրակալներէն։

Այդ օգնութիւնը չհասաւ։ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւնը, զբաղած իր սեփական սահմաններով եւ չուզելով Պարսկաստանի հետ պատերազմ բանալ, ոչ մէկ ռազմական աջակցութիւն չտուաւ։ Հայ նախարարներէն ոմանք, Սիւնիքի Վասակի գլխաւորութեամբ, ընտրեցին հաշտուիլ պարսկական արքունիքին հետ՝ հաւատալով որ բացայայտ պատերազմը պիտի կործանէր երկիրը։ Անոնց որոշումը պառակտեց աւագանին եւ նուազեցուց Վարդանի տրամադրութեան տակ եղող ուժերը։

Եղիշէ Վասակը կը ներկայացնէ որպէս դաւաճան, եւ յետագայ աւանդութիւնը հետեւեցաւ իրեն, բայց արդի պատմաբանները պառակտումը կը կարդան աւելի զգուշութեամբ։ Պարսկամէտ խմբակցութիւնը կը փաստարկէր, թէ Հայաստան կրնար իր հաւատքը պահպանել բանակցութեամբ՝ առանց բնաջնջումի վտանգին ենթարկուելու, եւ վերջնական հաշտութիւնը կը թելադրէ, թէ անոնց տրամաբանութիւնն անհեթեթ չէր։ Երկու դիրքորոշումներն ալ հասկնալն աշակերտներուն կ՚օգնէ տեսնելու հակամարտութիւնն որպէս իսկական քաղաքական երկընտրանք եւ ոչ թէ հաւատարմութեան ու դաւաճանութեան պարզ պատմութիւն մը։

Ճակատամարտը դաշտին վրայ

Բանակները հանդիպեցան 451-ի Մայիս 26-ին, Վասպուրական նահանգի Աւարայրի դաշտին վրայ, Տղմուտ գետին մօտ։ Եղիշէ հայկական ուժը կը հաշուէ մօտաւորապէս վաթսունվեց հազար՝ ներառեալ հեծելազօր, հետեւակ եւ հոգեւորականներ, պարսկական բանակի մը դէմ, զոր ինք կը հաշուէ երկու հարիւր հազարէ շատ աւելի, օժանդակուած ռազմական փիղերով ու ընտրանի Անմահներով։ Երկու թիւերն ալ կու գան մէկ կողմնակալ աղբիւրէ եւ գրեթէ վստահաբար ուռճացուած են, ինչպէս սովորաբար հին բանակներու թուերը, բայց ամէն վկայութիւն կը համաձայնի, թէ հայերը թիւով խիստ նուազ էին։

Կռիւէն առաջ Ղեւոնդ երէցը դիմեց զօրքերուն, եւ արձանագրուած է թէ Վարդան անոնց ըսաւ, որ գիտակցեալ մահն անմահութիւն է։ Հայերը յարձակեցան առաւօտուն եւ ուժգնօրէն ճնշեցին պարսկական կեդրոնին վրայ, եւ որոշ ժամանակ արդիւնքն անորոշ մնաց։ Սասանեան բանակին պահեստի ուժը, եւ մանաւանդ իր փիղերը, վերջապէս շրջեցին ճակատամարտին ընթացքը։ Վարդան սպաննուեցաւ ութ ուրիշ անուանի հրամանատարներու եւ իր ուժին մեծ մասին հետ միասին։

Պարսիկները պահեցին դաշտը, բայց իրենց կորուստները ծանր էին եւ չկրցան արագ յառաջանալ։ Վերապրած հայ նախարարներն ու հոգեւորականները քաշուեցան լեռները, ուր շարունակեցին պարտիզանական դիմադրութիւն մը, որ տեւեց տասնամեակներ։ Ինչ որ սկսաւ որպէս մէկ ճակատամարտ, դարձաւ երկարատեւ մաշեցնող պատերազմ մը, որուն սասանեան վարչութիւնը չկրցաւ վերջ դնել։

• Թուական. 451-ի Մայիս 26, Վասպուրականի Աւարայրի դաշտին վրայ
• Հայ հրամանատար. Վարդան Մամիկոնեան, Հայոց սպարապետ
• Պարսիկ հրամանատար. Մուշկան Նիւսալաւուրտ, Յազկերտ Բ. թագաւորի հրամանով
• Արդիւնք. պարսկական յաղթանակ դաշտին վրայ, որուն յաջորդեց տասնամեակներու դիմադրութիւն

Նուարսակի դաշնագիրը

Դիմադրութիւնը վերակենդանացաւ 481-ին Վահան Մամիկոնեանի՝ Վարդանի եղբօրորդիին գլխաւորութեամբ, եւ այս անգամ սասանեան պետութիւնը շեղուած էր իր արեւելեան սահմանին վրայ մղուող պատերազմով ու ներքին անկայունութեամբ։ Քանի մը տարուան կռիւէ ետք պարսից Վաղարշ թագաւորը բանակցութիւն բացաւ։ Յառաջացած համաձայնութիւնը՝ 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը, հայերուն երաշխաւորեց քրիստոնէութեան ազատ դաւանումը, վերջ դրաւ բռնի կրօնափոխութեան փորձերուն, եւ վերականգնեց նախարարական տուներու արտօնութիւնները։

Վահան Մամիկոնեան նշանակուեցաւ Հայաստանի մարզպան, ինչ որ կը նշանակէր թէ երկիրն այլեւս կը կառավարուէր հայ եւ ոչ թէ պարսիկ պաշտօնեայի մը կողմէ։ Դաշնագիրը չվերականգնեց միապետութիւնը, բայց ապահովեց այն, ինչի համար մղուած էր 451-ի պատերազմը։ Գործնական իմաստով, Աւարայրն եւ անոր յաջորդող արշաւանքները յաջողեցան։

Հայ Եկեղեցին աւելի ուշ սրբադասեց Վարդանն ու իր ընկերները, եւ անոնց տօնը՝ Վարդանանցը, կ՚իյնայ Փետրուարին։ Ան կը մնայ մեծ յիշատակում մը՝ նշուած պատարագներով, դպրոցական յայտագիրներով եւ հանրային արարողութիւններով, իսկ Վարդան անունն անկէ ի վեր կը տրուի հայ տղոց։

Աւարայրը հայ յիշողութեան մէջ

Ճակատամարտին գլխաւոր աղբիւրը Եղիշէի «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին» երկն է, գրուած հինգերորդ դարուն եւ դասական հայ գրականութեան գլուխ գործոցներէն մէկը։ Եղիշէ գրեց դէպքերուն իմաստը բացատրելու համար եւ ոչ թէ չէզոք տեղեկագիր մը կազմելու, եւ իր ճառերն ու թիւերը պէտք է կարդալ այդ նպատակը նկատի ունենալով։ Այսուհանդերձ, իր պատումն անսովոր մանրամասնութեամբ կը պահպանէ երկու կողմերու քաղաքական փաստարկները։

Եղիշէի շնորհիւ Աւարայրը դարձաւ սկզբունքային դիմադրութեան կեդրոնական պատկերը հայ մշակոյթին մէջ։ Նկարիչներ, երգահաններ եւ բանաստեղծներ կրկին ու կրկին վերադարձած են անոր, եւ գիտակցեալ մահն անմահութիւն ըլլալու մասին խօսքը կը մէջբերուի դասարանէն շատ անդին։ Երեւանի մէջ Վարդան Մամիկոնեանի ձիաւոր արձանը քաղաքին ամէնէն ճանաչելի յուշարձաններէն մէկն է։

Աշակերտներուն համար Աւարայրը յստակ ուսումնասիրութեան նիւթ մը կ՚առաջարկէ այն մասին, թէ ինչպէ՛ս դատել յաջողութիւնը պատմութեան մէջ։ Չափուած միայն մարտադաշտով, ան պարտութիւն էր։ Չափուած այն նպատակով, որուն համար մղուեցաւ, ան սկիզբն էր յաղթանակի մը, որուն ամբողջացումն երեսուներեք տարի պահանջեց։