Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը

Ուրարտու, Բիայնիլի, Վան, Արարատ՝ մէկ պետութեան չորս անուն

Այս պետութիւնը գիտական ու դասագրքային գրականութեան մէջ կը հանդիպի քանի մը տարբեր անուններով, եւ ասիկա սովորաբար շփոթ կը յառաջացնէ։ Անունները մէկ պետութեան կը վերաբերին. տարբերութիւնը այն է, թէ ո՛վ անուանած է եւ ե՛րբ։ «Ուրարտու» ձեւը ասորեստանեան է. ճիշդ այդպէս կոչած են դրացի կայսրութեան դպիրները այն երկիրը, որուն հետ պատերազմած են երկու դար, եւ քանի որ ասորեստանեան տարեգրութիւնները այս տարածաշրջանի ամէնէն վաղ գրաւոր յիշատակութիւններէն են, ճիշդ այս անուանաձեւն է, որ անցած է եւրոպական գիտութեան մէջ։

Իրենք՝ ուրարտական արքաները, իրենց երկիրը սեփական արձանագրութիւններուն մէջ կոչած են Բիայնիլի՝ Վանայ լիճին շրջակայ երկիրը։ Այս բառն է, որ լեզուական երկար փոփոխութիւններու ընդմէջէն կը կապուի «Վան» տեղանունին, եւ ճիշդ այս իսկական ինքնանուանումէն կու գայ հայ պատմագրութեան մէջ ընդունուած «Վանի թագաւորութիւն» ձեւը՝ այն ձեւը, որով պետութիւնը սովորաբար կը ներկայացուի հայերէն ուսումնական գրականութեան մէջ։ Ասորեստանեան աղբիւրները նոյն շրջանի հողերուն համար գործածած են նաեւ «Նայիրի» անուանումը, եւ ուրարտական արքաները զայն ընդունած են իրենց տիտղոսներուն մէջ. Սարդուրի Ա.-ի արձանագրութիւնը զինք կը կոչէ Նայիրի երկրի արքայ։

Չորրորդ անունը կու գայ Աստուածաշունչէն։ Եբրայական բնագրին «Արարատ» ձեւը գիտութեան մէջ ընդունուած է որպէս նոյն «Ուրարտու» անուան գրառումը եբրայական բաղաձայնային գիրով, եւ ճիշդ այս ձեւէն յառաջացած է «Արարատեան թագաւորութիւն» անուանումը, որ հայերէնի մէջ կը գործածուի «Վանի թագաւորութեան» հետ զուգահեռ։ Ուշադրութեան արժանի է, որ ասիկա պետութեան անուն է, եւ ոչ թէ Արարատ լերան անունը. երկուքին կապը անուանական է, եւ ուրարտական արձանագրութիւնները այդ լեռը այս անունով չեն կոչեր։

Բան մը, որ այս անունները չեն ըսեր, ուրարտացիներուն լեզուական պատկանելիութիւնն է։ Ուրարտերէնը ազգակից է հուռիերէնի եւ հնդեւրոպական ընտանիքին չի պատկանիր, հետեւաբար հայերէնի նախորդը չէ։ «Վանի թագաւորութիւն» կամ «Արարատեան թագաւորութիւն» ձեւերուն գործածութիւնը հայ պատմագրութեան մէջ պայմանաւորուած է աշխարհագրութեամբ եւ յետագայ պատմական շարունակականութեամբ, եւ ոչ թէ լեզուական ծագումով. այս երկուքը շփոթելը այս նիւթին ամէնէն տարածուած սխալն է։

Երկիրը եւ իր ժողովուրդը

Ուրարտուի սիրտը կը գտնուէր Վանայ լիճը շրջապատող հրաբխային բարձրաւանդակին վրայ՝ այսօրուան արեւելեան Թուրքիոյ մէջ, իսկ իր ամէնէն լայն տարածումին ատեն թագաւորութիւնը կը հսկէր Սեւանայ եւ Ուրմիոյ լիճերուն ուղղութեամբ ձգուող հողերու վրայ։ Ասիկա բարձր ու դժուարանցանելի երկրամաս մըն է՝ լեռնաշղթաներով կտրուած եւ կարճ ու սրընթաց գետերով սնուցուած։ Ձմեռները երկար են, եւ ձիւնը ամիսներով կը գոցէ լեռնանցքները, մինչ ամրան արեւը կ՚այրէ հովիտներուն յատակը։ Ամէն պետութիւն, որ կ՚ուզէր հոս գոյատեւել, պէտք էր տիրապետէր երկու բանի՝ ջուրի պահեստաւորումին եւ նեղ լեռնային ճամբաներու պաշտպանութեան։

Ուրարտացիները կը խօսէին հուռիերէնի ազգակից եւ հնդեւրոպական ընտանիքին հետ չկապուած լեզու մը, եւ զայն կը գրէին Ասորեստանէն փոխ առնուած սեպագիրով։ Անոնց արքայական հարիւրաւոր արձանագրութիւններ պահպանուած են ժայռերու, տաճարներու պատերու եւ քարաբլոկներու վրայ՝ նկարագրելով շինարարական գործեր, արշաւանքներ եւ աստուածներուն մատուցուած ընծաներ։ Քանի որ այս արձանագրութիւնները կաղապարային են, պատմաբանները զանոնք կը կարդան զգուշութեամբ եւ կը բաղդատեն Ուրարտուի մրցակիցներուն գրած ասորեստանեան տարեգրութիւններուն հետ, որոնք նոյն դէպքերը կը նկարագրեն հակառակ կողմէն։

Թագաւորութեան բնակչութիւնը հաւանաբար սկիզբէն խառն էր։ Ուրարտական տիրակալները կը կառավարէին իրենց տեղական իշխաններով, լեզուներով ու աւանդութիւններով հովիտներու խճանկար մը, եւ արքայական բնագիրները յաճախ անուն առ անուն կը թուեն նուաճուած գաւառները։ Այժմ գիտնականներուն մեծ մասը կը կարծէ, թէ վաղ հայերէնով խօսողները կ՚ապրէին այս աշխարհին ներսը կամ անոր քով, եւ թէ ուրարտական պետութեան փլուզումը օգնեց, որ հայախօս բնակչութիւնը գերիշխող դառնայ նոյն լեռնաշխարհին մէջ։

Արքաներ, բերդեր եւ ընդարձակում

Միացեալ թագաւորութեան աւանդական հիմնադիրը Արամէն է, որ կը յիշատակուի ասորեստանեան աղբիւրներու մէջ Ք.Ա. մօտ 860-ին։ Իր յաջորդը՝ Սարդուրի Ա., մայրաքաղաքը հիմնեց Վանայ ժայռին վրայ գտնուող Տուշպայի մէջ, ուր իր արձանագրութիւնը հպարտօրէն զինք կը կոչէ տիեզերքի արքայ եւ Նայիրի երկրի արքայ։ Յետագայ տիրակալները՝ մանաւանդ Մենուան, Արգիշտի Ա. եւ Սարդուրի Բ., ուրարտական իշխանութիւնը տարածեցին հիւսիս՝ Արարատեան դաշտ, եւ արեւելք՝ դէպի Կասպից ծովու լանջերը՝ պաշտպանական միութիւն մը վերածելով կայսրութեան, որ կարող էր Ասորեստանին մարտահրաւէր նետել տարածաշրջանի առեւտրական ճամբաներուն հսկողութեան համար։

Ուրարտուի հզօրութիւնը կը կռթնէր բերդերուն վրայ։ Արքայական ճարտարագէտները կ՚ընտրէին զառիթափ ելուստներ, ժայռին մէջ կը փորէին պատշգամներ եւ կը կանգնեցնէին վիթխարի քարէ հիմքեր՝ վերէն հարդակաւէ պատերով։ Այս միջնաբերդերուն ներսը կը կանգնէին տաճարներ, զօրանոցներ եւ հացահատիկի, գինիի ու իւղի կարասներով շարուած հսկայ մթերանոցներ։ Էրեբունին, որ Արգիշտի Ա. հիմնեց Ք.Ա. 782-ին ներկայ Երեւանի վերեւը, եւ Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին լաւագոյն պեղուած օրինակներէն են, եւ անոնց պահեստաւորումի ծաւալը ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն խնամքով պետութիւնը կը հաւաքէր ու կը վերաբաշխէր բերքը։

Երկու դարերու ընթացքին պատերազմն ու դիւանագիտութիւնը կը յաջորդէին իրարու։ Ուրարտուն ծանր պարտութիւն կրեցաւ, երբ ասորեստանեան Սարգոն Բ. արքան Ք.Ա. 714-ին արշաւեց տարածաշրջան՝ աւերելով Մուսասիրի սրբավայրը եւ տանելով անոր գանձերը։ Սակայն թագաւորութիւնը վերականգնեցաւ եւ շարունակեց կառուցել՝ բերդեր կանգնեցնելով իր գոյութեան վերջին տասնամեակներուն ընթացքին ալ։

• Արամէ՝ ասորեստանեան աղբիւրներու մէջ անունով յիշուած առաջին ուրարտական արքան, Ք.Ա. մօտ 860
• Սարդուրի Ա.՝ Վանայ ժայռին վրայ Տուշպա մայրաքաղաքին հիմնադիրը
• Մենուա՝ մեծ ջրանցքին կառուցողը, որ մինչեւ այսօր ջուր կը հասցնէ Վանի մօտերը
• Արգիշտի Ա.՝ Էրեբունիի հիմնադիրը Ք.Ա. 782-ին
• Ռուսա Բ.՝ Թէյշեբաինիի եւ ուշ շրջանի այլ բերդերու կառուցողը

Ջուր, երկրագործութիւն եւ մետաղագործութիւն

Այն նուաճումը, որ ամէնէն շատ կը տպաւորէ ժամանակակից ճարտարագէտները, ուրարտական ջրաշինութիւնն է։ Մենուա արքային օրով կառուցուած ջրանցքը կ՚երկարի աւելի քան յիսուն քիլոմեթր՝ լեռնային աղբիւրներէն քաղցրահամ ջուր հասցնելով Վանի շրջակայ դաշտերուն, եւ անոր որոշ հատուածներ մինչեւ այսօր կը գործեն։ Ուրարտական շինարարները նաեւ ջրամբարներ կը ստեղծէին՝ պատուարներով գոցելով լեռնային հովիտները, եւ այս արհեստական լիճերէն քանի մը հատը տակաւին կը գործածուի։ Այս գործերը չոր բարձրաւանդակը վերածեցին քաղաքներ պահելու ընդունակ հողի, եւ կը պահանջէին թէ՛ չափագրութեան հմտութիւն, թէ՛ մեծաթիւ բանուորներ կազմակերպելու կարողութիւն։

Ոռոգումին հետ եկան պտղատու պարտէզներն ու այգիները։ Պեղուած բերդերու մթերանոցներէն յայտնաբերուած են տարողութեան նշաններով դրոշմուած հսկայ կաւէ կարասներու շարքեր, ինչպէս նաեւ ածխացած հացահատիկ, խաղողի կուտեր եւ գինիի ու քնջութի իւղի հետքեր։ Խոշոր եղջերաւոր անասունները, ոչխարներն ու ձիերը տնտեսութեան հիմքն էին, եւ ուրարտական ձիերը կը գնահատուէին ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Պետութիւնը մանրակրկիտ հաշուառում կը վարէր, եւ կարասներու ստանդարտացուած նշանները վաղ վկայութիւնն են այն բիւրոկրատական դրութեան, որ կը չափէր ու կը հարկէր երկրագործական աւելցուքը։

Ուրարտական մետաղագործները նոյնքան հիացում կը պատճառէին։ Ցլագլուխ բռնակներով պրոնզէ կաթսաներ, զարդարուն սաղաւարտներ, վահաններ, կապարճներ եւ նուրբ գօտեզարդեր յայտնաբերուած են Հայկական լեռնաշխարհէն մինչեւ յունական ու էտրուսկեան բնակավայրեր՝ ցոյց տալով, որ ուրարտական արհեստանոցները կը սպասարկէին լայն արտահանման շուկայ մը։ Այս իրերէն շատերը կը կրեն արքայական արձանագրութիւններ, ինչ որ կը նշանակէ թէ նոյնիսկ շքեղութեան առարկաները կը ծառայէին արքային իշխանութիւնը հռչակելու։

Աստուածներ եւ սրբավայրեր

Ուրարտական դիցարանը ծանօթ է գլխաւորաբար Վանի մօտ Մհերի դուռին ժայռախորշերուն մէջ փորագրուած երկար արձանագրութենէն, որ կը թուէ տասնեակ աստուածութիւններ եւ իւրաքանչիւրին հասնելիք ընծաներուն ճշգրիտ չափը։ Ցանկին գլուխը կը կանգնի Խալդին՝ պատերազմի եւ թագաւորութեան գերագոյն աստուածը, իրեն կը յաջորդեն Թէյշեբան՝ ամպրոպի աստուածը, եւ Շիւինին՝ արեւու աստուածը։ Արքաները իրենց յաղթանակները կը նկարագրէին որպէս Խալդիի գործեր, եւ արշաւանքները յաճախ կը սկսէին իր սրբավայրերէն։

Ուրարտական տաճարները հաստ պատերով հաւաքուն քառակուսի աշտարակներ էին, որոնք կը կանգնեցուէին բերդերու բակերուն մէջ։ Անոնց շուրջ հնագէտները գտած են զոհասեղաններ, զոհաբերութեան աւանդներ եւ անասուններու ընծայաբերումը արձանագրող կոթողներ։ Մուսասիրի սրբավայրը, որ ասորեստանեան որմնաքանդակի մը վրայ պատկերուած է սիւնազարդ սրահով եւ եռանկիւն ճակտոնով, այս տաճարներէն ամէնէն ծանօթն էր, եւ Ք.Ա. 714-ին Սարգոն Բ.-ի կողմէ անոր գրաւումը ընկալուեցաւ որպէս ազգային աղէտ։

Թաղումի սովորութիւնները տարբեր էին։ Ժայռափոր դամբարանախուցերու մէջ կը պահուէին ազնուականներու աճիւնները՝ ոսկերչական իրերու, զէնքերու ու անօթներու հետ միասին, մինչ դիակիզումի կարասներ յայտնաբերուած են քանի մը բերդի մօտ գտնուող գերեզմանատուներու մէջ։ Տաճարային արձանագրութիւններուն հետ միասին այս գերեզմանները կ՚ակնարկեն, թէ կրօնքը կեդրոնացած էր հզօր աստուածային հովանաւորներու կողմէ համայնքին պաշտպանութեան վրայ, եւ ոչ թէ անձնական հանդերձեալ կեանքի մշակուած պատկերացումներու։

Թագաւորութեան անկումը

Ուրարտուն դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, եւ ասիկա այս թագաւորութեան պատմութեան ամէնէն վատ փաստագրուած հատուածն է։ Ո՛չ մէկ ուրարտական արձանագրութիւն կը նկարագրէ պետութեան վերջը. արքայական բնագիրները կ՚ընդհատուին, եւ յաջորդ գրաւոր վկայութիւնը, որուն մէջ այս տարածքը կ՚երեւի, արդէն պարսկական է եւ գաւառը կը կոչէ Արմինա։ Հետեւաբար անկումին մասին ամէն ինչ կը վերականգնուի անուղղակի ճամբով՝ հնագիտութեամբ եւ դրացիներուն պատմութեամբ։

Դժուարութիւնը կը մեծնայ անով, որ նոյն ժամանակահատուածին կը կորսուի նաեւ այն աղբիւրը, որ Ուրարտուն դուրսէն կը դիտէր։ Ասորեստանը՝ Ուրարտուի գլխաւոր մրցակիցն ու իր մասին ամէնէն հարուստ արտաքին վկայութեան հեղինակը, ինքը փլուզուեցաւ Ք.Ա. 612-ին։ Այսինքն՝ ճիշդ այն պահուն, երբ Ուրարտուն կը մօտենար իր վերջին, կը դադրի նաեւ իր մասին կանոնաւոր գրառումներուն հոսքը։ Ասիկա կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ անկումին ճշգրիտ թուականն ու պարագաները կը մնան բաց հարց։

Ինչ որ սովորաբար կը նշուի որպէս ճնշումներու զուգորդում, կը ներառէ մարական ընդարձակումը արեւելքէն եւ քոչուորական ցեղերու ներխուժումները հիւսիսէն։ Հնագիտութիւնը կը հաստատէ, որ վերջը բռնի էր գէթ որոշ կեդրոններու մէջ. Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինի բերդին պեղումները բացած են աւերումի շերտ մը՝ հրդեհի հետքերով, եւ ճիշդ այս բերդը ուշ շրջանի ամէնէն մեծ շինարարական ծրագիրներէն էր։ Միեւնոյն ատեն պէտք է յիշել, որ մէկ բերդի աւերումը ամբողջ պետութեան անկումին բացատրութիւնը չէ։

Կայ նաեւ երկրորդ, ոչ ռազմական բացատրութիւն մը, որուն այսօր աւելի շատ ուշադրութիւն կը դարձուի. ուրարտական իշխանութիւնը կը կռթնէր բերդերու, մթերանոցներու եւ վերաբաշխումի խիստ կեդրոնացած դրութեան վրայ։ Այդպիսի կառոյց մը հզօր է այնքան ատեն, որ կեդրոնը կը գործէ, եւ արագ կը դառնայ անօգուտ, երբ կեդրոնը կը դադրի բերքը հաւաքելէ ու բաշխելէ։ Հետեւաբար «նուաճո՞ւմ, թէ՞ փլուզում» հարցումին առկայ վկայութիւնները վերջնական պատասխան չեն տար, եւ ամէնէն զգուշ ձեւակերպումն այն է, որ արտաքին ճնշումն ու ներքին դրութեան խոցելիութիւնը գործած են միասին։

Ինչ որ կը մնայ անվիճելի, այն է, որ պետութիւնը վերացաւ, իսկ իր կառուցածը՝ ոչ։ Հայկական լեռնաշխարհը յաջորդ դարերուն անցաւ մարական, ապա աքեմենեան տիրապետութեան ներքեւ, եւ միացեալ հայկական թագաւորութիւնը իր ամէնէն մեծ տարածումին պիտի հասնէր շատ աւելի ուշ՝ Տիգրան Մեծի օրով։

Ուրարտուէն դէպի Հայաստան

Ուրարտական պետութիւնը վերացաւ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, բայց իր ստեղծած բնաշխարհը մնաց։ Ջրանցքները շարունակեցին հոսիլ, բերդաբլուրները մնացին տեսանելի, իսկ ուրարտական արքաներու հիմնած բնակավայրերը յաճախ շարունակուեցան որպէս գիւղեր ու քաղաքներ։ Էրեբունին հնչիւնական երկար փոփոխութիւններու շղթայի մը ընդմէջէն իր անունը տուաւ Երեւանին, եւ քաղաքը պաշտօնապէս իր հիմնադրութիւնը կը թուագրէ Արգիշտիի Ք.Ա. 782-ի արձանագրութեամբ, ինչ որ զայն Հռոմէն աւելի հին կը դարձնէ։

Հին հայկական աւանդութիւնը պահած է այս դարաշրջանին յիշողութիւնը առասպելական տեսքով։ Արա Գեղեցիկի եւ ասորեստանեան Շամիրամ թագուհիին պատմութիւնը, որ վերապատմած է Մովսէս Խորենացի պատմիչը, Վանի մէջ կը զետեղէ մեծ շինարար թագուհի մը եւ իրեն կը վերագրէ ջրանցքն ու ժայռային արձանագրութիւնները։ Ժամանակակից գիտութիւնը այդ գործերը կը վերագրէ Մենուային, սակայն աւանդավէպը ցոյց կու տայ, թէ այս յուշարձանները երբեք չդադրեցան բացատրուելէ եւ վերաիմաստաւորուելէ։

Այսօրուան պատմաբաններուն համար Ուրարտուն կարեւոր է, որովհետեւ կու տայ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ կազմակերպուած կեանքին առաջին մանրամասն գրաւոր ու հնագիտական պատկերը։ Անոր ուսումնասիրութիւնը արժէքաւոր դաս մը կը սորվեցնէ վկայութեան մասին. արքայական արձանագրութիւնները, թշնամիին տարեգրութիւնները, պեղուած մթերանոցներն ու յետագայ աւանդավէպերը իւրաքանչիւրը պատմութեան մէկ մասը կը պատմէ, եւ միայն զանոնք միասին կարդալով կրնանք վերականգնել իրապէս պատահածը։