Ուրարտուի թագաւորութիւնը

Երկիրը եւ իր ժողովուրդը

Ուրարտուի սիրտը կը գտնուէր Վանայ լիճը շրջապատող հրաբխային բարձրաւանդակին վրայ՝ այսօրուան արեւելեան Թուրքիոյ մէջ, իսկ իր ամէնէն լայն տարածումին ատեն թագաւորութիւնը կը հսկէր Սեւանայ եւ Ուրմիոյ լիճերուն ուղղութեամբ ձգուող հողերու վրայ։ Ասիկա բարձր ու դժուարանցանելի երկրամաս մըն է՝ լեռնաշղթաներով կտրուած եւ կարճ ու սրընթաց գետերով սնուցուած։ Ձմեռները երկար են, եւ ձիւնը ամիսներով կը գոցէ լեռնանցքները, մինչ ամրան արեւը կ՚այրէ հովիտներուն յատակը։ Ամէն պետութիւն, որ կ՚ուզէր հոս գոյատեւել, պէտք էր տիրապետէր երկու բանի՝ ջուրի պահեստաւորումին եւ նեղ լեռնային ճամբաներու պաշտպանութեան։

Ուրարտացիները կը խօսէին հուռիերէնի ազգակից եւ հնդեւրոպական ընտանիքին հետ չկապուած լեզու մը, եւ զայն կը գրէին Ասորեստանէն փոխ առնուած սեպագիրով։ Անոնց արքայական հարիւրաւոր արձանագրութիւններ պահպանուած են ժայռերու, տաճարներու պատերու եւ քարաբլոկներու վրայ՝ նկարագրելով շինարարական գործեր, արշաւանքներ եւ աստուածներուն մատուցուած ընծաներ։ Քանի որ այս արձանագրութիւնները կաղապարային են, պատմաբանները զանոնք կը կարդան զգուշութեամբ եւ կը բաղդատեն Ուրարտուի մրցակիցներուն գրած ասորեստանեան տարեգրութիւններուն հետ, որոնք նոյն դէպքերը կը նկարագրեն հակառակ կողմէն։

Թագաւորութեան բնակչութիւնը հաւանաբար սկիզբէն խառն էր։ Ուրարտական տիրակալները կը կառավարէին իրենց տեղական իշխաններով, լեզուներով ու աւանդութիւններով հովիտներու խճանկար մը, եւ արքայական բնագիրները յաճախ անուն առ անուն կը թուեն նուաճուած գաւառները։ Այժմ գիտնականներուն մեծ մասը կը կարծէ, թէ վաղ հայերէնով խօսողները կ՚ապրէին այս աշխարհին ներսը կամ անոր քով, եւ թէ ուրարտական պետութեան փլուզումը օգնեց, որ հայախօս բնակչութիւնը գերիշխող դառնայ նոյն լեռնաշխարհին մէջ։

Արքաներ, բերդեր եւ ընդարձակում

Միացեալ թագաւորութեան աւանդական հիմնադիրը Արամէն է, որ կը յիշատակուի ասորեստանեան աղբիւրներու մէջ Ք.Ա. մօտ 860-ին։ Իր յաջորդը՝ Սարդուրի Ա., մայրաքաղաքը հիմնեց Վանայ ժայռին վրայ գտնուող Տուշպայի մէջ, ուր իր արձանագրութիւնը հպարտօրէն զինք կը կոչէ տիեզերքի արքայ եւ Նայիրի երկրի արքայ։ Յետագայ տիրակալները՝ մանաւանդ Մենուան, Արգիշտի Ա. եւ Սարդուրի Բ., ուրարտական իշխանութիւնը տարածեցին հիւսիս՝ Արարատեան դաշտ, եւ արեւելք՝ դէպի Կասպից ծովու լանջերը՝ պաշտպանական միութիւն մը վերածելով կայսրութեան, որ կարող էր Ասորեստանին մարտահրաւէր նետել տարածաշրջանի առեւտրական ճամբաներուն հսկողութեան համար։

Ուրարտուի հզօրութիւնը կը կռթնէր բերդերուն վրայ։ Արքայական ճարտարագէտները կ՚ընտրէին զառիթափ ելուստներ, ժայռին մէջ կը փորէին պատշգամներ եւ կը կանգնեցնէին վիթխարի քարէ հիմքեր՝ վերէն հարդակաւէ պատերով։ Այս միջնաբերդերուն ներսը կը կանգնէին տաճարներ, զօրանոցներ եւ հացահատիկի, գինիի ու իւղի կարասներով շարուած հսկայ մթերանոցներ։ Էրեբունին, որ Արգիշտի Ա. հիմնեց Ք.Ա. 782-ին ներկայ Երեւանի վերեւը, եւ Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին լաւագոյն պեղուած օրինակներէն են, եւ անոնց պահեստաւորումի ծաւալը ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն խնամքով պետութիւնը կը հաւաքէր ու կը վերաբաշխէր բերքը։

Երկու դարերու ընթացքին պատերազմն ու դիւանագիտութիւնը կը յաջորդէին իրարու։ Ուրարտուն ծանր պարտութիւն կրեցաւ, երբ ասորեստանեան Սարգոն Բ. արքան Ք.Ա. 714-ին արշաւեց տարածաշրջան՝ աւերելով Մուսասիրի սրբավայրը եւ տանելով անոր գանձերը։ Սակայն թագաւորութիւնը վերականգնեցաւ եւ շարունակեց կառուցել։ Իր վերջնական անկումը Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը յառաջացաւ ճնշումներու շարքի մը զուգորդումէն, ներառեալ մարական ընդարձակումն ու քոչուորական ներխուժումները, եւ երբ պարսկական աղբիւրները կը թուեն այս գաւառը, ան արդէն Արմինա կը կոչուի։

• Արամէ՝ ասորեստանեան աղբիւրներու մէջ անունով յիշուած առաջին ուրարտական արքան, Ք.Ա. մօտ 860
• Սարդուրի Ա.՝ Վանայ ժայռին վրայ Տուշպա մայրաքաղաքին հիմնադիրը
• Մենուա՝ մեծ ջրանցքին կառուցողը, որ մինչեւ այսօր ջուր կը հասցնէ Վանի մօտերը
• Արգիշտի Ա.՝ Էրեբունիի հիմնադիրը Ք.Ա. 782-ին
• Ռուսա Բ.՝ Թէյշեբաինիի եւ ուշ շրջանի այլ բերդերու կառուցողը

Ջուր, երկրագործութիւն եւ մետաղագործութիւն

Այն նուաճումը, որ ամէնէն շատ կը տպաւորէ ժամանակակից ճարտարագէտները, ուրարտական ջրաշինութիւնն է։ Մենուա արքային օրով կառուցուած ջրանցքը կ՚երկարի աւելի քան յիսուն քիլոմեթր՝ լեռնային աղբիւրներէն քաղցրահամ ջուր հասցնելով Վանի շրջակայ դաշտերուն, եւ անոր որոշ հատուածներ մինչեւ այսօր կը գործեն։ Ուրարտական շինարարները նաեւ ջրամբարներ կը ստեղծէին՝ պատուարներով գոցելով լեռնային հովիտները, եւ այս արհեստական լիճերէն քանի մը հատը տակաւին կը գործածուի։ Այս գործերը չոր բարձրաւանդակը վերածեցին քաղաքներ պահելու ընդունակ հողի, եւ կը պահանջէին թէ՛ չափագրութեան հմտութիւն, թէ՛ մեծաթիւ բանուորներ կազմակերպելու կարողութիւն։

Ոռոգումին հետ եկան պտղատու պարտէզներն ու այգիները։ Պեղուած բերդերու մթերանոցներէն յայտնաբերուած են տարողութեան նշաններով դրոշմուած հսկայ կաւէ կարասներու շարքեր, ինչպէս նաեւ ածխացած հացահատիկ, խաղողի կուտեր եւ գինիի ու քնջութի իւղի հետքեր։ Խոշոր եղջերաւոր անասունները, ոչխարներն ու ձիերը տնտեսութեան հիմքն էին, եւ ուրարտական ձիերը կը գնահատուէին ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Պետութիւնը մանրակրկիտ հաշուառում կը վարէր, եւ կարասներու ստանդարտացուած նշանները վաղ վկայութիւնն են այն բիւրոկրատական դրութեան, որ կը չափէր ու կը հարկէր երկրագործական աւելցուքը։

Ուրարտական մետաղագործները նոյնքան հիացում կը պատճառէին։ Ցլագլուխ բռնակներով պրոնզէ կաթսաներ, զարդարուն սաղաւարտներ, վահաններ, կապարճներ եւ նուրբ գօտեզարդեր յայտնաբերուած են Հայկական լեռնաշխարհէն մինչեւ յունական ու էտրուսկեան բնակավայրեր՝ ցոյց տալով, որ ուրարտական արհեստանոցները կը սպասարկէին լայն արտահանման շուկայ մը։ Այս իրերէն շատերը կը կրեն արքայական արձանագրութիւններ, ինչ որ կը նշանակէ թէ նոյնիսկ շքեղութեան առարկաները կը ծառայէին արքային իշխանութիւնը հռչակելու։

Աստուածներ եւ սրբավայրեր

Ուրարտական դիցարանը ծանօթ է գլխաւորաբար Վանի մօտ Մհերի դուռին ժայռախորշերուն մէջ փորագրուած երկար արձանագրութենէն, որ կը թուէ տասնեակ աստուածութիւններ եւ իւրաքանչիւրին հասնելիք ընծաներուն ճշգրիտ չափը։ Ցանկին գլուխը կը կանգնի Խալդին՝ պատերազմի եւ թագաւորութեան գերագոյն աստուածը, իրեն կը յաջորդեն Թէյշեբան՝ ամպրոպի աստուածը, եւ Շիւինին՝ արեւու աստուածը։ Արքաները իրենց յաղթանակները կը նկարագրէին որպէս Խալդիի գործեր, եւ արշաւանքները յաճախ կը սկսէին իր սրբավայրերէն։

Ուրարտական տաճարները հաստ պատերով հաւաքուն քառակուսի աշտարակներ էին, որոնք կը կանգնեցուէին բերդերու բակերուն մէջ։ Անոնց շուրջ հնագէտները գտած են զոհասեղաններ, զոհաբերութեան աւանդներ եւ անասուններու ընծայաբերումը արձանագրող կոթողներ։ Մուսասիրի սրբավայրը, որ ասորեստանեան որմնաքանդակի մը վրայ պատկերուած է սիւնազարդ սրահով եւ եռանկիւն ճակտոնով, այս տաճարներէն ամէնէն ծանօթն էր, եւ Ք.Ա. 714-ին Սարգոն Բ.-ի կողմէ անոր գրաւումը ընկալուեցաւ որպէս ազգային աղէտ։

Թաղումի սովորութիւնները տարբեր էին։ Ժայռափոր դամբարանախուցերու մէջ կը պահուէին ազնուականներու աճիւնները՝ ոսկերչական իրերու, զէնքերու ու անօթներու հետ միասին, մինչ դիակիզումի կարասներ յայտնաբերուած են քանի մը բերդի մօտ գտնուող գերեզմանատուներու մէջ։ Տաճարային արձանագրութիւններուն հետ միասին այս գերեզմանները կ՚ակնարկեն, թէ կրօնքը կեդրոնացած էր հզօր աստուածային հովանաւորներու կողմէ համայնքին պաշտպանութեան վրայ, եւ ոչ թէ անձնական հանդերձեալ կեանքի մշակուած պատկերացումներու։

Ուրարտուէն դէպի Հայաստան

Ուրարտական պետութիւնը վերացաւ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, բայց իր ստեղծած բնաշխարհը մնաց։ Ջրանցքները շարունակեցին հոսիլ, բերդաբլուրները մնացին տեսանելի, իսկ ուրարտական արքաներու հիմնած բնակավայրերը յաճախ շարունակուեցան որպէս գիւղեր ու քաղաքներ։ Էրեբունին հնչիւնական երկար փոփոխութիւններու շղթայի մը ընդմէջէն իր անունը տուաւ Երեւանին, եւ քաղաքը պաշտօնապէս իր հիմնադրութիւնը կը թուագրէ Արգիշտիի Ք.Ա. 782-ի արձանագրութեամբ, ինչ որ զայն Հռոմէն աւելի հին կը դարձնէ։

Հին հայկական աւանդութիւնը պահած է այս դարաշրջանին յիշողութիւնը առասպելական տեսքով։ Արա Գեղեցիկի եւ ասորեստանեան Շամիրամ թագուհիին պատմութիւնը, որ վերապատմած է Մովսէս Խորենացի պատմիչը, Վանի մէջ կը զետեղէ մեծ շինարար թագուհի մը եւ իրեն կը վերագրէ ջրանցքն ու ժայռային արձանագրութիւնները։ Ժամանակակից գիտութիւնը այդ գործերը կը վերագրէ Մենուային, սակայն աւանդավէպը ցոյց կու տայ, թէ այս յուշարձանները երբեք չդադրեցան բացատրուելէ եւ վերաիմաստաւորուելէ։

Այսօրուան պատմաբաններուն համար Ուրարտուն կարեւոր է, որովհետեւ կու տայ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ կազմակերպուած կեանքին առաջին մանրամասն գրաւոր ու հնագիտական պատկերը։ Անոր ուսումնասիրութիւնը արժէքաւոր դաս մը կը սորվեցնէ վկայութեան մասին. արքայական արձանագրութիւնները, թշնամիին տարեգրութիւնները, պեղուած մթերանոցներն ու յետագայ աւանդավէպերը իւրաքանչիւրը պատմութեան մէկ մասը կը պատմէ, եւ միայն զանոնք միասին կարդալով կրնանք վերականգնել իրապէս պատահածը։