Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը

Թագաւորութեան վերականգնումը

Եօթներորդ դարուն հաստատուած արաբական տիրապետութիւնը Հայաստանի վրայ տկարացաւ իններորդ դարուն, երբ Աբբասեան խալիֆայութիւնը կորսնցուց իր հեռաւոր նահանգներուն հսկողութիւնը։ Բագրատունիներու տոհմը, որ Արշակունիներու ժամանակներէն ի վեր ժառանգաբար բարձր պաշտօններ կը գրաւէր, հմտութեամբ օգտուեցաւ այս առիթէն։ Անոնք հարկ կը հաւաքէին խալիֆին համար, խաղաղութիւն կը պահէին մրցակից ազնուական տուներու միջեւ եւ աստիճանաբար կը դառնային անփոխարինելի։ 885-ին խալիֆը թագ ղրկեց Աշոտ Բագրատունիին, եւ բիւզանդական Բարսեղ Ա. կայսրը անմիջապէս նոյնը ըրաւ։

Նոր թագաւորութիւնը կեդրոնացեալ պետութիւն մը չէր։ Հայկական ընկերութիւնը կազմակերպուած էր իրենց բերդերով եւ հեծելազօրով ազնուական տուներու շուրջ, եւ Բագրատունի արքան բացարձակ տիրակալ չէր, այլ առաջին իշխանը՝ շատերու մէջ։ Արծրունիներու տոհմը 908-ին Վանայ լիճին շուրջ՝ Վասպուրականի մէջ, հիմնեց առանձին թագաւորութիւն մը, եւ աւելի փոքր թագաւորութիւններ յառաջացան Սիւնիքի, Կարսի եւ Լոռիի մէջ։ Ուստի պատմաբանները կը խօսին Բագրատունեաց դարաշրջանի մասին, եւ ոչ թէ միացեալ պետութեան։

Այսուհանդերձ, վերականգնումը իրական օգուտներ բերաւ։ Ազնուական տուներու միջեւ պատերազմները նուազեցան, առեւտրական ճամբաները վերաբացուեցան, եւ հարկերը մնացին երկրին մէջ՝ հեռաւոր մայրաքաղաքներ հոսելու փոխարէն։ Բնակչութիւնը աճեցաւ, նոր քաղաքներ հիմնուեցան, եւ վանքերը, որոնք դժուար դարերու ընթացքին պահպանած էին ուսումնականութիւնը, կրցան ընդարձակել իրենց դպրոցներն ու գրչատունները։

Անի՝ քառասուն դռներու քաղաքը

Աշոտ Գ. արքան 961-ին արքայական աթոռը փոխադրեց Անի, եւ իր յաջորդները բլուրին վրայ գտնուող բերդը վերածեցին մայրաքաղաքի։ Սմբատ Բ. իր 977-էն 989 գահակալութեան ընթացքին կառուցեց արտաքին պարիսպները, իսկ Գագիկ Ա. աւարտեց շինարարական ծրագիրը, որ քաղաքին տուաւ տաճարներ, պալատներ, շուկաներ, բաղնիքներ ու կամուրջներ։ Իր վերելքին գագաթնակէտին՝ տասնմէկերորդ դարու սկիզբը, Անին թերեւս ունէր մօտ հարիւր հազար բնակիչ, ինչ որ զայն կը դասէր իր ժամանակի աշխարհի ամէնէն մեծ քաղաքներու շարքին։

Վայրը ինքնին բնական բերդ մըն է՝ եռանկիւն սարահարթ մը, որ երկու կողմէ պաշտպանուած է խոր ձորերով, իսկ երրորդ կողմէն գոցուած է աշտարակներով կրկնակի պարսպաշարով։ Ներսը փողոցները դասաւորուած էին գլխաւոր պողոտայի մը շուրջ, եւ ջուրը կը բերուէր կաւէ խողովակներով։ Անին կը գտնուէր Մետաքսի ճամբուն ճիւղի մը վրայ, եւ հոն կ՚առեւտրէին Պարսկաստանէն, Բիւզանդիայէն ու Կովկասէն եկած վաճառականներ, ինչ որ կը բացատրէ թէ՛ իր հարստութիւնը, թէ՛ շինարարութեան ծաւալը։

Յետագայ հեղինակները Անին կոչած են քառասուն դռներու եւ հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք։ Թիւերը բանաստեղծական են, եւ ոչ թէ ճշգրիտ, բայց հնագէտները պարիսպներուն ներսը եւ շուրջը յայտնաբերած են տասնեակ կրօնական կառոյցներու մնացորդներ՝ պատկանելով հայկական, վրացական եւ այլ համայնքներու։ Աւերակները 2016-ին ընդգրկուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։

• Դարձած է Բագրատունեաց մայրաքաղաք 961-ին՝ Աշոտ Գ.-ի օրով
• Պաշտպանուած է երկու կողմէ ձորերով, իսկ երրորդէն՝ կրկնակի պարիսպով
• Գտնուած է Պարսկաստանն ու Բիւզանդիան կապող Մետաքսի ճամբուն ճիւղին վրայ
• 2016-ին ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ

Ճարտարապետութիւնը եւ արուեստները

Անիի մայր տաճարը, որ աւարտուած է մօտ 1001-ին Տրդատ ճարտարապետին կողմէ, ժամանակաշրջանին ամէնէն հռչակաւոր կառոյցն է։ Իր ներսը գործածուած են խրձային մոյթեր եւ սրածայր կամարներ, որոնք աւելի քան դար մը կանուխ կը կանխագուշակեն Արեւմտեան Եւրոպայի կոթիք ճարտարապետութեան յատկանիշները, իսկ նաւին համաչափութիւնները կը ստեղծեն իրական չափերէն շատ աւելի մեծ բարձրութեան տպաւորութիւն։ Տրդատի համբաւը միջազգային էր. զինք հրաւիրեցին Կոստանդնուպոլիս՝ 989-ի երկրաշարժէն ետք նորոգելու Սուրբ Սոփիայի կաթողիկէն։

Ուրիշ կառոյցներ ցոյց կու տան Բագրատունեաց ճարտարապետութեան բազմազանութիւնը։ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, որ 1215-ին կառուցուած է Տիգրան Հոնենց վաճառականին համար, պահած է ընդարձակ որմնանկարներ, իսկ Փրկիչի կլոր եկեղեցին ժամանակին պարունակած է Կենաց Խաչի մասունք մը։ Անիէն դուրս՝ տասներորդ դարուն հիմնուած Հաղբատի եւ Սանահինի նման վանքերը կը միացնեն եկեղեցիներ, մատենադարաններ, զանգակատուներ եւ ծածկապատ սրահներ՝ համալիրներու մէջ, որոնք ծառայած են ոչ պակաս որպէս համալսարան, քան պաշտամունքի վայր։

Նոյն դարերը ծնունդ տուին ուշագրաւ ձեռագրային մանրանկարչութեան, փորագրուած խաչքարերու եւ հոգեւոր բանաստեղծութեան։ Գրիգոր Նարեկացին՝ Վանայ լիճի Նարեկավանքի կրօնաւորը, մօտ 1002-ին ստեղծեց «Մատեան ողբերգութեան» երկը՝ աղօթքներու երկար շարք մը, որ կը մնայ գրաբար հայ գրականութեան ամէնէն կարդացուած գործը եւ մինչեւ այսօր կ՚արտասանուի։

Բիւզանդական միացումը եւ սելճուքեան նուաճումը

Բագրատունեաց թագաւորութիւնը ինկաւ ներքին պառակտումի եւ կայսերական ճնշումի զուգորդումէն։ Բիւզանդական կայսրութիւնը, ընդարձակուելով դէպի արեւելք, 1021-ին միացուց Վասպուրականը եւ Յովհաննէս-Սմբատ արքային մահէն ետք պահանջներ ներկայացուց Անիի նկատմամբ։ 1045-ին բիւզանդական ուժերը գրաւեցին քաղաքը եւ գահընկէց ըրին երիտասարդ Գագիկ Բ. արքան։ Բիւզանդական վարչակազմը փոխարինեց հայ ազնուականութիւնը, քանդեց տեղական պաշտպանական կառոյցները եւ ծանր հարկեր դրաւ նահանգին վրայ։

Հետեւանքները արագ երեւցան։ 1064-ին սելճուքեան Ալփ Արսլան սուլթանը պաշարեց ու գրաւեց Անին, իսկ եօթը տարի ետք Մանազկերտի բիւզանդական պարտութիւնը Անատոլիան բացաւ թրքական բնակեցումին առջեւ։ Հայ ազնուականութեան վերացումը կազմակերպուած ոչ մէկ ուժ ձգած էր, որ կարենար պաշտպանել տարածաշրջանը։ Անին շարունակեց գոյութիւն ունենալ որպէս առեւտրական քաղաք՝ յաջորդական տիրակալներու ներքեւ, բայց երկրաշարժերը, առեւտրական ճամբաներու տեղափոխումն ու մոնկոլական արշաւանքները աստիճանաբար պարպեցին զայն, եւ 1735-ին ան վերջնականապէս լքուեցաւ, երբ հեռացան վերջին կրօնաւորները։

Այս ցնցումներուն ընթացքին շատ հայեր փոխադրուեցան հարաւ եւ արեւմուտք, եւ Միջերկրականի ափին՝ Կիլիկիոյ մէջ, հիմնեցին նոր իշխանութիւն մը, որ դարձաւ Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութիւնը։ Այդ պետութիւնը՝ իր նաւահանգիստներով եւ խաչակրաց աշխարհին հետ կապերով, տակաւին երեք հարիւր տարի յառաջ տարաւ հայկական քաղաքական կեանքը։

Բագրատունեաց դարաշրջանին ժառանգութիւնը

Բագրատունեաց Հայաստանը յաճախ կը նկարագրուի որպէս միջնադարեան հայ մշակոյթի ոսկեդար, եւ այդ նկարագրութիւնը արդար է։ Մէկուկէս դարու ընթացքին երկիրը ծնունդ տուաւ ճարտարապետներու, որոնց գործը ազդեց իր սահմաններէն շատ դուրս գտնուող շինարարութեան վրայ, բանաստեղծներու, որոնց տողերը մինչեւ այսօր կ՚արտասանուին, եւ վանական դպրոցներու, որոնք գիտնականներ կը պատրաստէին աստուածաբանութեան, իմաստասիրութեան եւ մաթեմաթիկայի մարզերուն մէջ։ Այն, ինչ թանգարանները այսօր կը ցուցադրեն որպէս դասական հայկական արուեստ, մեծ մասամբ կը թուագրուի ճիշդ այս ժամանակաշրջանով։

Անիի աւերակները, որոնք այժմ կը գտնուին Հայաստանի հետ գոց սահմանին թրքական կողմը, կը մնան հզօր խորհրդանիշ։ Միջազգային կառոյցներու աջակցութեամբ իրականացուող պահպանման ծրագիրները կայունացուցած են քանի մը կառոյց, եւ վայրը կը գրաւէ պատմաբաններ ու այցելուներ ամբողջ աշխարհէն։ Պարապ սարահարթին վրայ առանձին կանգնող եկեղեցիներու ուրուագիծը հայոց պատմութեան ամէնէն լուսանկարուած պատկերներէն է։

Աշակերտներուն համար այս ժամանակաշրջանը արժանի է ուշադիր ուսումնասիրութեան, որովհետեւ ցոյց կու տայ թէ՛ ինչի՛ ընդունակ էր հայկական ընկերութիւնը, երբ ինքզինք կը կառավարէր, թէ՛ ի՛նչ արագութեամբ այդ նուաճումները խոցելի կը դառնային իր քաղաքական կառոյցներուն քանդումէն ետք։ Անիի պատմութիւնը դաս մըն է հաստատութիւններու եւ մշակոյթի փոխյարաբերութեան մասին։