Տիգրան Մեծ

Վաղ կեանքը

Տիգրան ծնած է մօտաւորապէս 140 Ք.Ա.-ին, Արտաշէսեան արքայատոհմին մէջ՝ այն արքայատան, որ մօտ դար մը առաջ հիմնուած էր Արտաշէս Ա.-ի կողմէ։ Իր պատանեկութիւնը ձեւաւորուեցաւ դժուար քաղաքական պայմաններու մէջ. արեւելքի Պարթեւական կայսրութիւնն այնքան հզօրացած էր, որ ճնշում կը բանեցնէր Հայաստանի սահմաններուն վրայ, եւ ռազմական պարտութենէ մը ետք հայ արքունիքը պարտաւորուեցաւ արքայազն պատանդ մը ղրկել պարթեւ թագաւորին։ Այդ պատանդը Տիգրանն էր, որ իր վաղ կեանքին զգալի մասն անցուց պարթեւական արքունիքին մէջ։

Հին պատմիչներն այդ տարիները կը ներկայացնեն որպէս կազմաւորիչ շրջան մը եւ ոչ թէ վատնուած ժամանակ։ Պարթեւական արքունիքին մէջ երիտասարդ իշխանը դիտեց, թէ ինչպէ՛ս կը կառավարուէր մեծ ու բազմազգ կայսրութիւն մը, ինչպէ՛ս ենթակայ թագաւորները կապուած կը պահուէին կեդրոնական տիրակալի մը, եւ ինչպէ՛ս պալատական հանդիսաւորութիւնը կը գործածուէր հեղինակութիւն ցուցադրելու համար։ Այն գաղափարներէն շատերը, զորս ան աւելի ուշ կիրարկեց Հայաստանի մէջ՝ Արքայից արքայ տիտղոսը, ենթակայ տիրակալներու ցանց մը, նոր արքայական մայրաքաղաք մը՝ արձագանգն են այն ամէնուն, ինչ որ տեսած էր աքսորի մէջ։

Երբ 95 Ք.Ա.-ին հայոց գահը թափուր մնաց, Տիգրան ապահովեց իր ազատումը՝ Պարթեւաստանին զիջելով սահմանային հովիտներու խումբ մը, որ աղբիւրներուն մէջ յաճախ կը կոչուի «եօթանասուն հովիտներ»։ Ան վերադարձաւ Հայաստան, թագադրուեցաւ եւ անմիջապէս ձեռնարկեց վերադարձնելու իր զիջած տարածքները։ Թէ որո՛ւ որդին էր՝ յստակ չէ. հին վկայութիւններն այնքան սակաւ են, որ պատմաբանները զինք կը նկատեն կա՛մ իր նախորդին որդին, կա՛մ եղբօրորդին։

Իշխանութեան հասնիլը

Տիգրանի առաջին խնդիրը հայկական հողերը միաւորելն էր։ Ծոփքի թագաւորութեան՝ հայկական հիմնական մարմինէն անջատուելէն ի վեր, երկիրը բաժնուած էր երկու արքայական ճիւղերու միջեւ։ Մօտաւորապէս 94 Ք.Ա.-ին Տիգրան միացուց Ծոփքը՝ սերունդներու ընթացքին առաջին անգամ մէկ թագի տակ բերելով արեւմտեան եւ արեւելեան Հայաստանը, եւ Վերին Եփրատի բերրի շրջանին վրայ իր տիրապետութիւնը ապահովելով։

Ապա ան դիւանագիտութեամբ ապահովեց իր արեւմտեան սահմանները։ Տիգրան ամուսնացաւ Կղէոպատրայի՝ Պոնտոսի Միհրդատ Զ.-ի դստեր հետ՝ դաշինք մը ստեղծելով Փոքր Ասիոյ երկու ամէնէն հզօր ուժերուն միջեւ։ Դաշինքին շնորհիւ իւրաքանչիւր թագաւոր կրնար իր ուղղութեամբ ընդարձակուիլ՝ վստահ ըլլալով, որ միւսը Հռոմի ուշադրութիւնը պիտի շեղէր։ Այս համաձայնութիւնը գրեթէ երեսուն տարի օգտակար եղաւ Տիգրանին եւ ի վերջոյ նպաստեց նաեւ անոր պարտութեան։

Իր սահմանները կայունացնելէ ետք՝ Տիգրան ուղղուեցաւ դէպի արեւելք։ Օգտուելով այն գահակալական տագնապէն, որ 80-ական Ք.Ա. թուականներուն թուլցուց Պարթեւաստանը, ան վերստացաւ եօթանասուն հովիտները, արշաւեց դէպի Ատրպատականի Մարաստան եւ Միջագետք ու ստիպեց քանի մը պարթեւ ենթակայ իշխաններու՝ զինք ճանչնալ իբրեւ իրենց գերիշխանը։ Այս արշաւանքներէն ետք էր, որ ան ընդունեց Մերձաւոր Արեւելքի հնագոյն Արքայից արքայ տիտղոսը։

Հայկական կայսրութեան ընդարձակումը

Իր տարածքային մեծագոյն ընդգրկումին՝ 80-ական եւ 70-ական Ք.Ա. թուականներուն, Տիգրանի կառավարած կայսրութիւնը կ՚երկարէր արեւելքի Կասպից ծովէն մինչեւ արեւմուտքի Միջերկրականը, եւ հիւսիսի Կուր գետէն մինչեւ հարաւի Հրէաստանի սահմանները։ Ան արդի իմաստով միասնական պետութիւն մը չէր։ Բուն Հայաստանը կը կազմէր կորիզը, մինչ արտաքին շրջանները թագաւորութիւններ ու քաղաքներ էին, որոնք հարկ կը վճարէին եւ կ՚ընդունէին Տիգրանի գերիշխանութիւնը՝ պահելով իրենց սեփական հաստատութիւնները։

Ամէնէն նշանակալից ձեռքբերումը Ասորիքն էր։ 83 Ք.Ա.-ին, հարստապայքարներէ հիւծած, Սելեւկեան թագաւորութեան աւագանին հրաւիրեց Տիգրանը՝ Անտիոքի գահը ստանձնելու։ Ան ընդունեց եւ շուրջ տասնչորս տարի կառավարեց հելլենիստական աշխարհի ամէնէն հարուստ շրջաններէն մէկը՝ Անտիոքի մէջ դրամներ հատելով, որոնց վրայ ան հայկական խոյրով պատկերուած էր։

Այս ընդարձակումն իրական հարստութիւն բերաւ։ Ասորիքի եւ հիւսիսային Միջագետքի վրայ տիրապետելը կը նշանակէր վերահսկել այն առեւտրական ճամբաները, որոնք Միջերկրականը կը կապէին Իրանի եւ, անկէ անդին, Կեդրոնական Ասիոյ հետ։ Հարկերն ու մաքսային եկամուտները կը ֆինանսաւորէին մեծ բանակ մը, փառասիրական շինարարական ծրագիրներ եւ արքունիք մը, զոր յոյն ու հռոմէացի հեղինակները նկարագրած են իբրեւ իր դարուն ամէնէն ճոխերէն մէկը։

• Ծոփք, միացուած մօտ 94 Ք.Ա.-ին՝ միաւորելով հայկական հողերը
• Ատրպատականի Մարաստանն եւ հիւսիսային Միջագետքի մասերը, առնուած Պարթեւաստանէն
• Ասորիք եւ Կիլիկիա, կառավարուած Անտիոքէն՝ 83 Ք.Ա.-էն ետք
• Ենթակայ թագաւորութիւններ Կովկասի եւ Իրանական բարձրաւանդակի ամբողջ տարածքին

Տիգրանակերտ

80-ական կամ 70-ական Ք.Ա. թուականներուն՝ ամենայն հաւանականութեամբ մօտ 83-ին, թէեւ աղբիւրները թուականը չեն ճշդեր, Տիգրան իր կայսրութեան հարաւ-արեւմուտքին մէջ հիմնեց նոր մայրաքաղաք մը՝ Տիգրանակերտը։ Հին մայրաքաղաքը՝ Արտաշատը, կը գտնուէր Արարատեան դաշտին վրայ. ապահով, բայց հեռու նոր հարաւային եւ արեւմտեան նահանգներէն։ Տիգրանակերտ կառուցուեցաւ այնպիսի դիրքի մը վրայ, ուրկէ կարելի էր կառավարել այն կայսրութիւնը, զոր ան իրապէս կերտած էր, եւ ոչ թէ այն թագաւորութիւնը, զոր ժառանգած էր։

Հին աղբիւրները կը նկարագրեն ծրագրուած հելլենիստական քաղաք մը՝ ամուր պարիսպներով, արքայական պալատով, պարտէզներով եւ յունական թատրոնով։ Զայն արագօրէն բնակեցնելու համար Տիգրան հոն փոխադրեց գրաւուած յունական ու ասորական քաղաքներու բնակիչներ. այդ ժամանակուան համար սովորական գործելակերպ մը, թէեւ աղբիւրները կը նշեն, թէ տեղահանուած համայնքները դժգոհ էին ատկէ։ Քաղաքը դարձաւ հելլենիստական մշակոյթի կեդրոն մը, եւ արձանագրուած է, թէ հոն յունական թատերգութիւններ ներկայացուած են։

Տիգրանակերտի դիրքը տակաւին վիճելի է հնագէտներուն միջեւ, որոնք հարաւ-արեւելեան Թուրքիոյ եւ հիւսիսային Իրաքի մէջ քանի մը հաւանական վայրեր կ՚առաջարկեն։ Ինչ որ յստակ է՝ անոր վախճանն է. 69 Ք.Ա.-ի հռոմէական յաղթանակէն ետք քաղաքը կողոպտուեցաւ, անոր գանձարանը տարուեցաւ, եւ տեղահանուածներէն շատեր վերադարձան իրենց տուները։ Տիգրանակերտ բնաւ չվերագտաւ իր կարճատեւ կարեւորութիւնը։

Յարաբերութիւնները Հռոմի հետ

Հռոմի հետ հակամարտութիւնը ծագեց Տիգրանի աներոջ պատճառով։ Երբ Պոնտոսի Միհրդատ Զ. հռոմէական բանակներուն կողմէ արտաքսուեցաւ իր թագաւորութենէն, ան ապաստան գտաւ հայ արքունիքին մէջ։ Տիգրան մերժեց զայն յանձնել։ Հռոմի համար իր ամէնէն յամառ արեւելեան թշնամին պատսպարելը պատերազմի բաւարար պատրուակ էր, եւ 69 Ք.Ա.-ին Լուկուլլոս զօրավարը ներխուժեց հայկական տարածք։

Պատերազմը վատ ընթացաւ Հայաստանի համար։ 69 Ք.Ա.-ի Տիգրանակերտի ճակատամարտին հռոմէական ուժը՝ շատ աւելի փոքրաթիւ, բայց կարգապահ եւ փորձառու, պարտութեան մատնեց Տիգրանի շատ աւելի մեծ, բայց յապճեպ հաւաքուած բանակը. նոր մայրաքաղաքը շուտով ինկաւ։ Լուկուլլոս յառաջացաւ դէպի Արտաշատ, բայց դժուար լեռնային արշաւանք մը, խիստ աշուն մը եւ իր իսկ զօրքերուն ապստամբութիւնը ստիպեցին զինք նահանջել, եւ Տիգրան վերստացաւ բուն Հայաստանի մեծ մասը։

Դադարը ժամանակաւոր եղաւ։ Պոմպէոս ստանձնեց արեւելեան հրամանատարութիւնը 66 Ք.Ա.-ին եւ յառաջացաւ պարթեւական գործակցութեամբ, մինչ Տիգրանի սեփական որդին ապստամբեցաւ իր դէմ։ Ամէն կողմէ թշնամիներու դիմաց՝ Տիգրան ընտրեց բանակցութիւնն այն պատերազմին փոխարէն, զոր չէր կրնար շահիլ։ Ան ներկայացաւ հռոմէական բանակատեղի, իր թագը դրաւ Պոմպէոսի ոտքերուն առջեւ եւ ընդունեց պայմանները. հրաժարեցաւ Ասորիքէն, Կիլիկիայէն եւ իր միւս նուաճումներէն, վճարեց մեծ ռազմատուգանք մը եւ պահեց բուն Հայաստանը՝ իբրեւ Հռոմի դաշնակից թագաւորութիւն։

Վերջին տարիները

Պոմպէոսի հետ կնքուած համաձայնութենէն ետք Տիգրան թագաւորեց տակաւին տասնմէկ տարի՝ 66-էն 55 Ք.Ա.։ Կայսրութիւնն այլեւս չկար, բայց թագաւորութիւնը մնաց անվնաս, իսկ պարտուած արեւելեան միապետի մը համար անսովոր կերպով՝ գահուն վրայ մնաց նաեւ անոր արքան։ Ժամանակակից հռոմէացի հեղինակներն անկէ ետք զինք կը կոչեն հռոմէացի ժողովուրդին բարեկամն ու դաշնակիցը. կարգավիճակ մը, որ պահպանեց Հայաստանի անկախութիւնը ներքին գործերու մէջ։

Այս վերջին տարիներն անցան վերաշինութեամբ եւ ոչ թէ արշաւանքներով։ Արտաշատ դարձեալ ծառայեց իբրեւ մայրաքաղաք, վարչութիւնը վերակազմուեցաւ աւելի փոքր պետութեան մը կարիքներուն համապատասխան, եւ Տիգրան աշխատեցաւ Հայաստանը հաւասարակշռուած պահել Հռոմի եւ Պարթեւաստանի միջեւ՝ փոխանակ երկուքէն մէկուն ենթարկուելու։ Այդ հաւասարակշռութիւնը պահպանելը դարձաւ հայկական արտաքին քաղաքականութեան գլխաւոր խնդիրներէն մէկը յաջորդող քանի մը դարերուն ընթացքին։

Տիգրան մահացաւ 55 Ք.Ա.-ին, մօտ ութսունհինգ տարեկանին, եւ իրեն յաջորդեց իր որդին՝ Արտաւազդ Բ., կարող տիրակալ մը եւ յունարէնով գրող թատերագիր մը։ Արտաշէսեան արքայատոհմը, ընդհատումներով եւ գահակալական պայքարներով, շարունակեց իշխել մինչեւ 12 Ք.Ե., մինչ Հայաստան հետզհետէ աւելի սերտօրէն կը ներքաշուէր Հռոմի եւ Պարթեւաստանի երկարատեւ պայքարին մէջ։

Պատմական ժառանգութիւնը

Տիգրան Մեծ առանձնայատուկ տեղ մը կը գրաւէ հայ պատմական յիշողութեան մէջ՝ իբրեւ այն տիրակալը, որուն օրով Հայաստան, կարճ ժամանակով, մեծ տէրութիւն մըն էր եւ ոչ թէ կայսրութիւններու միջեւ վիճելի սահմանային երկիր մը։ Միջնադարեան հայ պատմիչները, մասնաւորաբար Մովսէս Խորենացին, կեդրոնական տեղ տուին իր թագաւորութեան՝ ազգային պատումին մէջ, եւ այդ ընկալումը փոխանցուած է արդի դասագիրքերուն, գրականութեան եւ հանրային յուշարձաններուն։

Այսօրուան պատմաբաններն աւելի զգուշութեամբ կը գնահատեն այս գահակալութիւնը։ Կայսրութիւնն արագօրէն կազմուեցաւ, անոր միասնութիւնը մեծ մասամբ հարկով ու անձնական հեղինակութեամբ պահպանուեցաւ, եւ ան գրեթէ նոյնքան արագ քայքայուեցաւ, երբ հռոմէական բանակները հասան։ Բայց այն ձեռքբերումները, որոնք կայսրութենէն աւելի երկար տեւեցին, իրական էին. հայկական հողերու քաղաքական միաւորումը, քաղաքային եւ տնտեսական զգալի զարգացումի շրջան մը, եւ Հայաստանի ընդգրկումն աւելի լայն հելլենիստական աշխարհին մէջ։

Աշակերտներուն համար այս գահակալութիւնը նաեւ յստակ ուսումնասիրութեան նիւթ մըն է արագ ընդարձակումի սահմաններուն մասին։ Տիգրան քսան տարիէն պակաս ժամանակի մէջ կերտեց մինչեւ Միջերկրականի ափերը հասնող պետութիւն մը եւ երեք տարուան մէջ կորսնցուց զայն, մեծ մասամբ որովհետեւ այդ պետութիւնը չունէր լուրջ պարտութենէ մը ետք գոյատեւելու համար անհրաժեշտ վարչական խորութիւնը։ Այն հարցումը, թէ փոքր երկիր մը որքա՛ն տարածք կրնայ ձեռք բերել եւ պահել աւելի մեծ դրացիներու միջեւ, կ՚անցնի հայոց ամբողջ պատմութեան մէջէն։