Քրիստոնէութեան ընդունումը
Ըստ հայ աւանդութեան, 301 թուականին Տրդատ Գ. թագաւորը մկրտութիւն ընդունեց Գրիգոր Լուսաւորիչէն եւ քրիստոնէութիւնը հռչակեց իր թագաւորութեան կրօնը։ Թուականն աւանդական է եւ ոչ թէ հաստատ, եւ պատմաբաններէն շատեր դարձը կը դնեն 314-ի աւելի մօտ. երկու թուագրումով ալ Հայաստան աշխարհի առաջին պետութիւնն էր, որ այդ քայլն առաւ, որովհետեւ Հռոմ քրիստոնէութիւնն իբրեւ իր պետական կրօնը պիտի չընդունէր տակաւին ութսուն տարի։ Հետեւանքները հասան հայ կեանքի ամէն մարզին՝ ճարտարապետութենէն ու օրէնքէն մինչեւ այբուբենի յետագայ հնարումը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 7 վայրկեան ընթերցում
Հիմնական իրողութիւններ
- Աւանդական թուական
- 301, ոմանք կ՚առաջարկեն մօտ 314
- Թագաւոր
- Տրդատ Գ., Արշակունի արքայատոհմէն
- Առաջին եպիսկոպոս
- Գրիգոր Լուսաւորիչ
- Մայրաթոռ
- Էջմիածին, հիմնուած՝ դարձէն անմիջապէս ետք
- Եկեղեցական ընտանիք
- Արեւելեան Ուղղափառ, ոչ-քաղկեդոնական
- Գլխաւոր աղբիւր
- Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց»
Հայաստանը դարձէն առաջ
Երրորդ դարու Հայաստանը կը կառավարուէր Արշակունի արքայատոհմին կողմէ եւ սեղմուած էր Հռոմէական կայսրութեան ու Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ։ Անոր պաշտօնական կրօնը կը միախառնէր իրանական զրադաշտական պաշտամունքն աւելի հին տեղական ու հելլենիստական տարրերու հետ։ Աշտիշատի, Բագաւանի եւ Անի-Կամախի մեծ մեհենական համալիրները կը տիրապետէին կալուածներու, քուրմերու եւ գանձարաններու, իսկ նախարարական տոհմերն անոնցմէ կը քաղէին թէ՛ դիրք եւ թէ՛ եկամուտ։ Հետեւաբար կրօնը մասնաւոր հարց մը չէր, այլ թագաւորութեան քաղաքական կառոյցին մասը։
Այսուհանդերձ, քրիստոնէութիւնն արդէն որոշ ժամանակէ ի վեր ներկայ էր։ Միսիոնարներ հասած էին Հայաստան Սուրիայէն եւ Կապադովկիայէն եկող առեւտրական ճամբաներով երկրորդ ու երրորդ դարերուն, եւ հայ աւանդութիւնն եկեղեցին կը կապէ Թադէոս ու Բարթողիմէոս առաքեալներուն, ինչու համար ալ ինքզինք կը կոչէ առաքելական։ Հաւատացեալներու համայնքներ գոյութիւն ունէին քաղաքներու մէջ եւ նախարարական որոշ տուներու քով՝ շատ առաջ քան որեւէ արքայական որոշում։
Սասանեան արքայատոհմը, որ 224-ին իշխանութեան եկաւ Պարսկաստանի մէջ, աւելի յարձակողական զրադաշտականութիւն մը պարտադրեց իր դրացիներուն։ Հայ թագաւորի մը համար քրիստոնէութիւն ընդունիլը հետեւաբար կրօնական որոշում մըն էր՝ քաղաքական սայրով, որովհետեւ յստակ գիծ մը կը քաշէր Հայաստանի եւ իր արեւելեան սահմանին վրայ գտնուող մեծ ուժին միջեւ։
Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Տրդատ թագաւոր
Աւանդական պատումը պահպանուած է Ագաթանգեղոս պատմիչին կողմէ։ Գրիգոր, որ քրիստոնեայ դաստիարակուած էր Կապադովկիոյ մէջ, մտաւ Տրդատ Գ. թագաւորի ծառայութեան, բայց մերժեց մասնակցիլ հեթանոսական զոհաբերութեան։ Իմանալով նաեւ որ Գրիգոր իր հայրը սպաննած մարդուն որդին էր, թագաւորը զայն նետել տուաւ Արտաշատի խոր վիրապը՝ այն տեղը, որ կը յիշուի իբրեւ Խոր Վիրապ։ Հոն Գրիգոր տարիներ վերապրեցաւ՝ գաղտնաբար սնուցուած բարեպաշտ կնոջ մը կողմէ։
Պատմութիւնը կը շարունակուի Հռիփսիմէի, Գայեանէի եւ անոնց ընկերուհիներուն նահատակութեամբ. քրիստոնեայ կիներու խումբ մը, որ փախած էր Հռոմէական կայսրութեան հալածանքէն եւ մերժեց թագաւորին պահանջները։ Անոնց մահէն ետք Տրդատ բռնուեցաւ ծանր հիւանդութեամբ, զոր աղբիւրները կը նկարագրեն որպէս վարազի կերպարանափոխութիւն։ Իր քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ, կրկին ու կրկին երազեց, թէ միայն Գրիգոր կրնար զինք բժշկել, եւ թագաւորը հրամայեց ազատ արձակել բանտարկեալը։
Գրիգոր դուրս ելաւ, բժշկեց թագաւորն եւ քարոզեց արքունիքին։ Տրդատ մկրտութիւն ընդունեց իր ընտանիքին ու նախարարներուն հետ միասին, մեհեաններու կալուածները փոխանցուեցան եկեղեցիին, եւ Գրիգոր ձեռնադրուեցաւ Հայաստանի առաջին եպիսկոպոսը՝ Կապադովկիոյ Կեսարիոյ մէջ։ Պատմաբանները հրաշալի մանրամասնութիւնները կը դիտեն որպէս պատումին յետագայ ձեւաւորումը, բայց կ՚ընդունին էականը. թագաւոր մը եւ իր աւագանին դարձի եկան, եւ փոփոխութիւնը վերէն վար պարտադրուեցաւ։
Ազգային եկեղեցի մը կերտելը
Դարձին յաջորդեց շինարարութիւնը։ Աւանդութիւնը կ՚ըսէ, թէ Գրիգոր տեսիլք մը տեսաւ, ուր Քրիստոս ոսկեայ մուրճով զարկաւ գետինը՝ նշելու առաջին մայր տաճարին տեղը, ինչ որ Էջմիածինի եկեղեցիին տուաւ իր անունը՝ այն տեղը, ուր Միածինն իջաւ։ Էջմիածին կը մնայ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հոգեւոր կեդրոնն եւ իր Կաթողիկոսին աթոռը։
Նախկին մեհեաններու վայրերը վերածուեցան եկեղեցիներու եւ անոնց եկամուտներն ուղղուեցան դէպի նոր հաստատութիւնը։ Կաթողիկոսական աթոռը քանի մը սերունդ մնաց Գրիգորի ընտանիքին մէջ, ինչ որ եկեղեցին սերտօրէն կապեց թագաւորութեան ազնուապետական կարգին։ Հայ եպիսկոպոսներ մասնակցեցան Նիկիոյ ժողովին 325-ին, ցոյց տալով որ նոր եկեղեցին ի սկզբանէ ճանչցուած էր աւելի լայն քրիստոնեայ աշխարհին կողմէ։
Ամէնէն հեռահաս հետեւանքն երեւցաւ դար մը ետք։ Քանի որ պատարագն ու Սուրբ Գիրքը տակաւին կը կարդացուէին յունարէն եւ ասորերէն, սովորական հայերը չէին կրնար հետեւիլ իրենց սեփական պաշտամունքին։ Այդ բացն ուղղակիօրէն առաջնորդեց Մեսրոպ Մաշտոցի գործին եւ մօտ 405-ին հայոց այբուբենի ստեղծումին, որուն յաջորդեցին Աստուածաշունչի թարգմանութիւնն եւ հայ դպրութեան ոսկեդարը։
- Էջմիածին հիմնուեցաւ որպէս առաջին մայր տաճար եւ մայրաթոռ
- Մեհեաններու կալուածները փոխանցուեցան եկեղեցիին
- Հայ եպիսկոպոսներ ներկայ էին Նիկիոյ ժողովին՝ 325-ին
- Հայերէն Սուրբ Գիրքի կարիքը կ՚առաջնորդէ 405-ի այբուբենին
Ինքնուրոյն քրիստոնէական աւանդութիւն մը
451-ին Քաղկեդոնի ժողովը սահմանեց Քրիստոսի աստուածային ու մարդկային բնութիւններուն յարաբերութիւնն այնպիսի ձեւակերպումով, զոր Հայ Եկեղեցին չընդունեց։ Հայ եպիսկոպոսները բացակայ էին՝ զբաղած Պարսկաստանի դէմ պատերազմով, որ նոյն տարին գագաթնակէտին հասաւ Աւարայրի մէջ, եւ եկեղեցին աւելի ուշ պաշտօնապէս մերժեց քաղկեդոնական բանաձեւը։ Հայաստան այս ձեւով կը պատկանի Արեւելեան Ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքին՝ ղպտի, ասորի եւ եթովպական աւանդութիւններուն կողքին։
Այս անկախութիւնը Հայ Եկեղեցիին տուաւ իր սեփական տօնացոյցը, պատարագը, երգեցողութիւնն ու ճարտարապետութիւնը։ Հայկական եկեղեցիները սովորաբար հաւաքուն քարաշէն կառոյցներ են՝ թմբուկի վրայ բարձրացող կոնաձեւ գմբէթով, ձեւ մը որ մշակուեցաւ վաղ միջնադարեան դարերուն եւ կրկնուեցաւ աւելի քան հազար տարի։ Ծաղկուած ձեռագիրները, խաչքար կոչուած քանդակուած խաչարձաններն եւ երաժշտական նշանագրութեան ինքնատիպ դրութիւն մը՝ բոլորն ալ աճեցան նոյն աւանդութենէն։
Քանի որ եկեղեցին կը գործէր հայերը բաժնող ամէն քաղաքական սահմանէ անդին, ան ծառայեց որպէս միաւորող հաստատութիւն այն երկար դարերուն, երբ հայկական պետութիւն չկար։ Վանքերը ծառայեցին որպէս դպրոց, մատենադարան ու ատեան, եւ անոնց գրչատուները պահպանեցին այն ձեռագիրները, որոնք այսօր կը լեցնեն Մատենադարանը։
Ինչպէ՛ս պատմաբանները կը կարդան թուականը
301 թուականը կու գայ հայ աւանդութենէն եւ լայնօրէն ընդունուած է որպէս պաշտօնական թուական, տօնուած այդպէս 2001-ին, երբ Հայաստան նշեց քրիստոնէութեան հազար եօթը հարիւրամեակը։ Ոմանք կը փաստարկեն 314-ին աւելի մօտ թուականի մը օգտին՝ դարձը համապատասխանեցնելով Տրդատի գահակալութեան հռոմէական ճանաչումէն ետք եւ Միլանի հրովարտակին։ Վկայութիւնները չեն արտօներ վերջնական հաստատում, որովհետեւ Ագաթանգեղոս գրած է իր նկարագրած դէպքերէն շատ աւելի քան դար մը ետք։
Ինչ որ վէճի առարկայ չէ, այն է որ Հայաստան քրիստոնէութիւնն իբրեւ պետական կրօն ընդունեց աւելի կանուխ, քան որեւէ այլ թագաւորութիւն, եւ որ փոփոխութիւնը չորրորդ դարու կէսերուն արդէն այնքան ամբողջական էր, որ ամբողջական եկեղեցական աստիճանակարգ մը կը գործէր։ Աշակերտներուն համար այս վէճն օգտակար օրինակ մըն է այն մասին, թէ ինչպէ՛ս պատմաբանները կը կշռադատեն ազգային աւանդութիւնը՝ դուրսէն եկած վկայութիւններուն հետ բաղդատելով զայն, առանց պարզապէս մէկը կամ միւսը մերժելու։
Դէպքերու վայրերը կը մնան տեսանելի բնաշխարհին մէջ։ Խոր Վիրապ կը կանգնի Արարատ լերան դիմաց, իսկ Էջմիածինի տաճարները, Հռիփսիմէի ու Գայեանէի եկեղեցիներուն հետ միասին, արձանագրուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին վրայ՝ որպէս ամէնէն վաղ քրիստոնեայ պետութեան յուշարձաններ։
Կարեւոր թուականներ
մօտ 224
Սասանեան արքայատոհմն իշխանութեան կու գայ Պարսկաստանի մէջ եւ զրադաշտականութիւնը կը տարածէ իր դրացիներուն մօտ։
մօտ 287 կամ 298
Տրդատ Գ. կը հաստատուի Հայոց թագաւոր, եւ Գրիգոր կը մտնէ իր ծառայութեան։ Աւանդական թուականը 287-ն է. արդի ուսումնասիրութեան մեծ մասը կը նախընտրէ 298-ը՝ Մծբինի դաշնագիրէն ետք։
301
Տրդատ Գ. մկրտութիւն կ՚ընդունի, եւ քրիստոնէութիւնը կը դառնայ հայկական պետութեան կրօնը։
325
Հայ եպիսկոպոսներ կը մասնակցին Նիկիոյ ժողովին։
մօտ 405
Հայոց այբուբենը կը ստեղծուի, որպէսզի Սուրբ Գիրքն ու պատարագը կարելի ըլլայ կարդալ հայերէնով։
451
Քաղկեդոնի ժողովը կը գումարուի առանց հայկական մասնակցութեան՝ եկեղեցին դնելով իր սեփական ուղիին վրայ։
Ինչո՞ւ քրիստոնէութեան ընդունումը կարեւոր է
Այս որոշումը Հայաստանը դարձուց առաջին քրիստոնեայ պետութիւնն եւ վերակողմնորոշեց անոր մշակոյթը յաջորդ տասնեօթը դարերուն համար։ Օրէնքը, արուեստը, ճարտարապետութիւնը, երաժշտութիւնն ու կրթութիւնը բոլորն ալ վերաձեւուեցան նոր կրօնին շուրջ, եւ եկեղեցին դարձաւ այն հաստատութիւնը, որուն միջոցով հայերը կը կազմակերպուէին ամէն անգամ, երբ սեփական պետութիւն չունէին։
Ան նաեւ շարժման մէջ դրաւ այն դէպքերը, որոնք ծնունդ տուին հայոց այբուբենին։ Քրիստոնէութիւնը կը պահանջէր Սուրբ Գիրք, զոր հաւատացեալները կարենային հասկնալ, եւ այդ պահանջը ծնաւ գիրեր, թարգմանական շարժում մը եւ ազգային գրականութիւն մը։ Այս իմաստով դարձը կը կանգնի հայ մշակութային պատմութեան մէջ ուսումնասիրուած գրեթէ ամէն բանի արմատին։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Խոր Վիրապի վանքը կառուցուած է այն վիրապին վրայ, ուր ըստ աւանդութեան բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ դաշտին վրայէն կը նայի Արարատ լերան։
- 02Էջմիածին անունը կը նշանակէ Միածինին իջնելը՝ ակնարկելով Գրիգորի տեսիլքին տաճարին տեղին մասին։
- 03Հայ Եկեղեցին բնաւ չէ ընդունած Քաղկեդոնի ժողովին սահմանումները, ինչու համար ալ կը պատկանի Արեւելեան Ուղղափառ ընտանիքին։
- 04Հայաստան 2001-ին տօնեց իր դարձին հազար եօթը հարիւրամեակը՝ համապետական ձեռնարկներու ծրագիրով մը։
- 05Էջմիածինի մայր տաճարն ու եկեղեցիներն աւելցուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին վրայ 2000-ին։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative of the conversion, written well over a century after the events.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Includes the arguments for dating the conversion to c. 314 rather than 301.
- Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots — UNESCO World Heritage List, no. 1011, inscribed 2000 Այցելել աղբիւրին
Առնչուող յօդուածներ
Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը
Մօտ 405 Ք.Ե.-ին գիտնական ու կրօնաւոր Մեսրոպ Մաշտոց ստեղծեց այբուբեն մը, որ հայերէնին տուաւ իր սեփական գրաւոր ձայնն եւ վերակազմեց ազգին մշակոյթը։
Աւարայրի ճակատամարտը
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը դիմագրաւեցին շատ աւելի մեծ պարսկական բանակ մը՝ իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար, կորսնցնելով ճակատամարտը, բայց շահելով կրօնական ազատութիւնը։
Ուրարտուի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած հզօր լեռնային թագաւորութիւն մըն էր, որուն բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները կերտեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
