Անուշ

Պատմական խորապատկեր

Թումանեան մեծցաւ հիւսիսային Հայաստանի Լոռիի լեռներուն մէջ՝ զառիթափ ձորերու, քարաշէն գիւղերու եւ եղանակային արօտավայրերու երկրամասին մէջ։ Տասնիններորդ դարու վերջաւորութեան հոն կեանքը տակաւին կը ձեւաւորուէր տոհմային հաւատարմութեամբ, պայմանաւորուած ամուսնութեամբ եւ ընտանեկան պատուոյ չգրուած օրէնքով, զոր երիտասարդ տղայէ մը կ՚ակնկալուէր որ պաշտպանէ իր մարմինով։ Թումանեան այս սովորոյթները գիտէր ներսէն, եւ գրեց անոնց մասին առանց ծաղրելու եւ առանց ձեւացնելու թէ անոնք անվնաս էին։

1890-ականները նաեւ շրջան մը էին, երբ հայ գրողները գիտակցօրէն կը կերտէին արդի ազգային գրականութիւն մը արեւելահայ գրական լեզուով։ Փոխանակ եւրոպական օրինակներ ընդօրինակելու, Թումանեան դարձաւ դէպի գիւղական խօսքը, ժողովրդական երգն եւ տեղական աւանդավէպը։ Անուշ իր փորձն էր՝ հասարակ լեռնականներու առօրեայ ողբերգութեան տալու այն ծանրութիւնն ու արժանապատուութիւնը, որ սովորաբար կը վերապահուի դիւցազներգական նիւթերու։

Թումանեան առաջին տարբերակը գրեց 1890-ին եւ զայն տպեց 1892-ին՝ Մոսկուայի մէջ լոյս տեսած իր երկրորդ բանաստեղծական ժողովածուին մէջ. ան մտածած էր զայն հանդէսի մը ղրկել, բայց խրատուեցաւ որ գիրքի համար պահէ։ Ան գոհ չէր անկէ եւ շարունակեց քերթուածը վերամշակել տակաւին տասնամեակ մը։ 1901-ին ու 1902-ին աւարտած եւ 1903-ի թիֆլիսեան ժողովածուին մէջ հրատարակուած տարբերակն է այն, որ այսօր դպրոցներուն մէջ կը կարդացուի եւ որ հիմք դարձաւ օփերային։

Պատմութեան ամփոփումը

Անուշ, երիտասարդ կին մը Լոռիի գիւղէ մը, կը սիրէ Սարոն՝ հովիւ մը որ հօտեր կ՚արածէ բարձր արօտավայրերուն վրայ։ Իրենց սէրը փոխադարձ է եւ բացայայտօրէն ծանօթ գիւղին երիտասարդներուն, եւ քերթուածին սկզբնական բաժինները կ՚անցնին գարնանային տօներու, երգերու եւ լեռնային կեանքի սովորական ուրախութիւններու մէջէն։ Անուշի եղբայրը՝ Մոսին, հպարտ երիտասարդ մըն է, որ ընտանիքին անունը լուրջի կ՚առնէ։

Գիւղական հարսանիքի մը ընթացքին երիտասարդները կ՚ըմբշամարտին, եւ կայ հաստատ տեղական օրէնք մը՝ հակառակորդն երբեք պէտք չէ մէջքի վրայ գետին զարնուի, որովհետեւ այդպէս գետնուիլը հանրային նուաստացում է։ Մրցումին խանդավառութեան մէջ Սարօ կը մոռնայ ինքզինք եւ Մոսին ուղիղ մէջքի վրայ կը զարնէ։ Ամբոխը կը խնդայ։ Մոսի ոտքի կ՚ելլէ՝ ամօթն իր ներսը վառած, եւ վրէժ կ՚երդնու այն մարդուն դէմ, որ ամբողջ գիւղին առջեւ խայտառակած է իր ընտանիքը։

Սարօ կը փախչի լեռներն եւ հոն կ՚ապրի իբրեւ հալածական, իսկ Անուշ, որ գաղտնի կը շարունակէ իրեն հանդիպիլ, կը վռնտուի իր հօր տունէն։ Մոսի կը հետապնդէ իր քրոջ սիրածն եւ զայն կը գնդակահարէ։ Երբ Անուշ կ՚իմանայ թէ Սարօ մեռած է, կը կորսնցնէ իր բանականութիւնը, ձորերուն մէջ կը թափառի՝ իր անունը կանչելով, եւ ինքզինք գետը կը նետէ։ Քերթուածը կը փակուի լեռներուն վրայ՝ անփոփոխ եւ անտարբեր, եւ այն գիւղին վրայ, որ պիտի շարունակէ կրկնել նոյն սովորոյթները։

Գլխաւոր կերպարներ

Թումանեան ողբերգութիւնը կը կառուցէ չորս դէմքերէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը գործէ բանական կերպով՝ ըստ այն աշխարհին չափանիշներուն, ուր կ՚ապրի։ Քերթուածին մէջ ոեւէ մէկը սովորական իմաստով չարագործ չէ, եւ ճիշդ ասիկա է որ վախճանն այնքան ցաւալի կը դարձնէ ընթերցողին համար։

Գիւղին ամբոխին, պառաւներուն եւ թափառական բախտագուշակին օժանդակ դէմքերը գրեթէ կերպար մըն են իրենք իրենց մէջ՝ արտայայտելով հաւաքական կարծիքը, որ կ՚որոշէ թէ ի՛նչ է ամօթալին եւ ի՛նչ՝ պատուաբերը։

• Անուշ. աշխոյժ գիւղացի աղջիկ մը, որուն սէրն ամբողջական է եւ անպաշտպան. Սարոյի մահէն ետք խելագարութեան մէջ իր անկումը հայ բանաստեղծութեան ամէնէն հռչակաւոր էջերէն մէկն է։
• Սարօ. հովիւ մը՝ առատաձեռն եւ մարմնապէս ինքնավստահ, որուն ըմբշամարտի հրապարակին վրայ գործած մէկ անհոգ արարքը կ՚արժէ իր կեանքը։
• Մոսի. Անուշի եղբայրը, կապուած պատուոյ օրէնքին. կը սիրէ իր քոյրը, բայց կը սպաննէ անոր սիրած մարդը, որովհետեւ հանրային ամօթն այդ կը պահանջէ։
• Մայրը. Անուշի մայրը, որ կը կարդայ նշաններն եւ կը վախնայ վախճանէն, բայց որեւէ կարողութիւն չունի զայն կանխելու։
• Բախտագուշակն եւ գիւղական երգչախումբը. սովորոյթի, նախապաշարումի եւ հաւաքական դատաստանի ձայներ, որոնք երիտասարդները շրջափակած կը պահեն։

Նիւթեր եւ գլխաւոր գաղափարներ

Կեդրոնական նիւթն անհատական զգացումին եւ ժառանգուած սովորոյթին բախումն է։ Անուշ եւ Սարօ արտասովոր բան մը չեն ուզեր, միայն ամուսնանալ, սակայն պատուոյ չգրուած օրէնքը բարեկամական ըմբշամարտի մը մէջ պատահած դիպուածը կը վերածէ մահուան դատավճիռի։ Թումանեան չի քարոզեր. ան պարզապէս ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս օրէնք մը, որ ժամանակին համայնք մը իրարու կապած է, կրնայ կործանել այն մարդիկը, զորս պէտք էր պաշտպանէր։

Երկրորդ նիւթը բնութեան ներկայութիւնն է՝ որպէս վկայ եւ որպէս հայելի։ Ձորերը, գարնանային ծաղիկները, հօտերն ու գետը կը նկարագրուին մեծ քնքշութեամբ, եւ նոյն գետը, որ կը կրէ բերքահաւաքի երգերը, կը տանի նաեւ Անուշի մարմինը։ Բնութիւնը քերթուածին մէջ դաժան չէ, բայց բոլորովին անտարբեր է մարդկային վիշտին հանդէպ, ինչ որ ողբերգութիւնը կը սրէ, փոխանակ մեղմացնելու։

Վերջապէս, քերթուածը կը քննէ կնոջ դիրքը։ Անուշ ձայն չունի իր կեանքը ձեւաւորող ոեւէ որոշումի մէջ. չի կրնար կանգնեցնել ըմբշամարտը, չի կրնար պաշտպանել Սարոն, չի կրնար ընտրել իր ամուսնութիւնը։ Իր խելագարութիւնն իրեն մատչելի բողոքի միակ ձեւն է, եւ Թումանեան զայն կը ներկայացնէ համակրանքով, եւ ոչ որպէս պարզ պատումային հնարք։

Լեզու եւ ոճ

Թումանեան Անուշը գրեց յստակ, երաժշտական արեւելահայերէնով, որ մօտ կը մնայ Լոռիի խօսուածքին։ Ան կը գործածէ կարճ տողեր, ուժեղ շեշտեր եւ շատ ուղղակի երկխօսութիւն, այնպէս որ ամբողջ հատուածներ կրնան երգուիլ կամ անգիր արտասանուիլ։ Հայ դպրոցականներու սերունդներ բաժիններ անգիր սորված են, եւ սկզբնական տողերը գրեթէ համընդհանուր կերպով կը ճանչցուին։

Քերթուածը կառուցուած է ժողովրդական ձեւերու վրայ։ Թումանեան անոր մէջ կը հիւսէ ողբեր, հարսանեկան երգեր, հովիւներու կանչեր եւ գիւղին եղանակային ծէսերը, այնպէս որ պատումը կանոնաւորապէս կանգ կ՚առնէ հաւաքական երաժշտութեան կտորի մը համար։ Այս կառոյցը գործին կու տայ իր օփերային ձեւը՝ Տիգրանեանի երաժշտութենէն շատ առաջ, եւ ասիկա պատճառներէն մէկն է որ մշակումն այնքան բնական թուեցաւ։

Պատկերաւորումն ամբողջովին առնուած է լեռնային աշխարհէն. հօտեր, մշուշ, ժայռեր, օճախի կրակներ եւ լեռնային ծաղիկներ։ Թումանեան կը խուսափի վերացական կամ գրքունակ բառապաշարէն, եւ այս զսպուածութիւնը գիտակից է։ Լեզուին պարզութիւնը կ՚ընէ որ ծայրայեղ յուզումի պահերը, մանաւանդ Անուշի վերջին թափառումը, հասնին անսովոր ուժգնութեամբ։

Ժառանգութիւն եւ մշակումներ

Արմէն Տիգրանեան քերթուածին վրայ հիմնուած օփերա մը յօրինեց, որ առաջին անգամ բեմադրուեցաւ Ալեքսանդրապոլի՝ այսօրուան Կիւմրիի մէջ, 1912-ին։ Ան ընդհանրապէս կը նկատուի առաջին հայկական օփերան, որ իր եղանակային նիւթն ուղղակիօրէն քաղեց ժողովրդական երգէն, եւ մտաւ հայկական թատրոններու մնայուն երգացանկին մէջ։ Անուշի ողբին նման երգեր չափանիշ են հայ երգիչներուն համար։

Պատմութիւնը նաեւ քանի մը անգամ ժապաւէնի վերածուած է, պալէ բեմադրուած, նկարազարդուած առաջատար հայ արուեստագէտներու կողմէ եւ դասագրքային բնագիր դարձած՝ թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ։ Անոր կերպարներն առօրեայ խօսքին մէջ դարձած են դատապարտուած սիրոյ եւ ընտանեկան հպարտութեան կործանարար կողմին կարճառօտ նշանը։

Այսօրուան աշակերտին համար Անուշ յաճախ առաջին լուրջ գրական երկն է, որուն կը հանդիպի հայկական ուսումնական ծրագիրին մէջ։ Ան բաւական կարճ է մօտէն կարդալու համար, բաւական հարուստ՝ քննարկումն արժեւորելու համար, եւ կապուած է երաժշտութեան, նկարչութեան եւ շարժանկարին այնպիսի ձեւերով, որոնք զայն կը դարձնեն բնական դուռ մը դէպի աւելի լայն աւանդութիւնը։