Պարոյր Սեւակ

Վաղ տարիներ եւ ուսում

Պարոյր Ղազարեան ծնաւ 1924-ի Յունուար 24-ին, Զանգակատուն, որ այն ատեն Չանախչի կը կոչուէր՝ գիւղ մը Արարատեան դաշտին մէջ, Երեւանէն հարաւ։ Ան մեծցաւ երկրագործ ընտանիքի մը մէջ, եւ գաւառին գիւղական բնանկարն ու խօսուածքն ամբողջ կեանքին ընթացքին ներկայ մնացին իր բանաստեղծութեան մէջ։

Ան մտաւ Երեւանի պետական համալսարան 1940-ին՝ հայոց լեզու եւ գրականութիւն ուսանելու, աւարտեց 1945-ին եւ շարունակեց ասպիրանտական ուսումնասիրութիւնները։ Սեւակ գրչանունն իրեն տուաւ Ռուբէն Զարեան խմբագիրը՝ ի յիշատակ Ռուբէն Սեւակ բանաստեղծին, որ սպաննուեցաւ 1915-ին. անուն մը որ սկիզբէն ցոյց կու տար, թէ ուր կը գտնուէին իր գրական հաւատարմութիւնները։

1951-էն 1959 ան ուսանեցաւ եւ ապա դասաւանդեց Մոսկուայի Կորքիի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ։ Մոսկուայի տարիները զինք ծանօթացուցին ռուս եւ թարգմանական համաշխարհային բանաստեղծութեան, նաեւ 1953-էն ետք մշակութային հսկողութեան զգուշաւոր թուլացումին, եւ ան վերադարձաւ Երեւան՝ շատ աւելի լայն զգացողութեամբ այն մասին, թէ քերթուած մը ի՛նչ կրնայ ձեռնարկել։

Գրական ասպարէզ

Սեւակ հրատարակեց իր առաջին ժողովածուն 1948-ին եւ քանի մը ուրիշներ յաջորդ տասնամեակին, բայց իր հասուն ձայնն եկաւ 1950-ականներու վերջաւորութեան։ Ան ապա աշխատեցաւ որպէս ուսումնասիրող, յետոյ որպէս աւագ դէմք Երեւանի Գրականութեան հիմնարկին մէջ, եւ 1966-ին ընտրուեցաւ Հայաստանի Գրողներու Միութեան քարտուղար։

Ան նաեւ գործօն թարգմանիչ եւ քննադատ էր, գրելով էական գիտական ուսումնասիրութիւն մը տասնութերորդ դարու աշուղ Սայաթ-Նովայի մասին։ Իր գրական քննադատութիւնը կը պաշտպանէր անկեղծութիւնն ու վարպետութիւնը՝ ընդդէմ կաղապարային պաշտօնական ոտանաւորին, եւ ան կը քաջալերէր երիտասարդ բանաստեղծները, որոնք կ՚ուզէին գրել անձնական փորձառութեան մասին։

Իր հանրային հեղինակութիւնը կայուն կերպով աճեցաւ 1960-ականներուն։ Ընթերցումները մեծ թիւով ունկնդիրներ կը հաւաքէին, իր գիրքերն արագ կը սպառէին, եւ ան դարձաւ այն սակաւաթիւ գրողներէն մէկը, որոնց կարծիքը կշիռ ունէր թէ՛ մտաւորականութեան եւ թէ՛ ընդհանուր ընթերցող հասարակութեան համար։

Գլխաւոր երկեր

Անլռելի զանգակատունը, հրատարակուած 1959-ին, իր կեդրոնական նուաճումն է։ Կառուցուած Կոմիտասի կեանքին շուրջ՝ քահանային եւ երաժշտագէտին, որուն միտքը խախտեցաւ 1915-ի դէպքերէն ետք, ան երգահանին պատմութիւնը կը գործածէ արեւմտահայ կեանքին կործանումին մասին խօսելու համար։ Հրատարակուած ցեղասպանութենէն չորս տասնամեակ ետք եւ հանրային ոգեկոչումի արտօնուելէն տարիներ առաջ, ան ընդունուեցաւ որպէս քաջութեան արարք այնքան, որքան գրական երկ։

Եղիցի լոյս, լոյս ընծայուած 1969-ին, կը հաւաքէ իր վերջին տասնամեակի քերթուածներն եւ ցոյց կու տայ իր ընդգրկումը՝ սիրերգութիւն, սուր բանաստեղծութիւններ, խոկումներ գիտութեան եւ պատմութեան մասին, եւ քերթուածներ հասարակ ընտանեկան կեանքի մասին։ Մարդը ափի մէջ, 1963-էն, կը հաւաքէ իր իմաստասիրական ոտանաւորը՝ մարդկային պատասխանատուութեան եւ անհատական խղճի մասին։

Ան գրեց նաեւ Եռաձայն պատարագ երկար քերթուածն եւ կարճ բանաստեղծութիւններու շարք մը, որոնք լայնօրէն կ՚ընդգրկուին ընտրանիներու մէջ։ Սայաթ-Նովայի մասին իր գիտական ուսումնասիրութիւնը, պաշտպանուած որպէս դոկտորական աւարտաճառ, կը մնայ յարգուած նպաստ մը հայ գրականութեան պատմութեան մէջ։

• Անլռելի զանգակատուն, երկար քերթուած Կոմիտասի մասին, 1959
• Մարդը ափի մէջ, բանաստեղծական ժողովածու, 1963
• Եղիցի լոյս, բանաստեղծական ժողովածու, 1969
• Գիտական ուսումնասիրութիւն Սայաթ-Նովա բանաստեղծին մասին
• Բազմաթիւ թարգմանութիւններ եւ քննադատական յօդուածներ

Նիւթեր եւ ոճ

Սեւակ գրեց խղճի մասին։ Իր քերթուածները կը վերադառնան այն հարցումին, թէ մարդ ի՛նչ կը պարտի ճշմարտութեան, մեռեալներուն եւ իր իսկ համոզումներուն, եւ ան արդի կեանքը, գիտութիւնն ու արհեստագիտութիւնը դիտեց որպէս բանաստեղծութեան նիւթ, եւ ոչ որպէս անոր վրայ ներխուժում։ Ան չէր սիրեր զարդարանքն եւ կը նախընտրէր ուղղակի, փաստարկող ձայն մը։

Ձեւի տեսակէտէն ան հնարամիտ էր։ Ան խառնեց ազատ ոտանաւորը յանգաւոր տներու հետ, գործածեց երկար կուտակուող նախադասութիւններ, կոտրեց տողերը շեշտի համար եւ խօսակցական խօսքը դրաւ բարձր ճարտասանութեան կողքին։ Ժամանակակիցներէն ոմանք արդիւնքն անհաւասար գտան. ընթերցողներն արձագանգեցին այն զգացողութեան, թէ միտք մը կը մտածէ բարձրաձայն՝ էջին վրայ։

Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը կ՚անցնի իր ամբողջ գործին մէջէն, բայց ան անոր մօտեցաւ առանձին դէմքերու եւ որոշակի պատկերներու ճամբով, եւ ոչ ընդհանուր ողբի ճամբով։ Այդ մեթոտն իրեն թոյլ տուաւ նիւթին մասին գրել այնպիսի լրջութեամբ, զոր վերացականութիւնը պիտի բթացնէր։

Մահ եւ ժառանգութիւն

1971-ի Յունիս 17-ին Սեւակ եւ իր կինը՝ Նելլին, սպաննուեցան ինքնաշարժի արկածի մը մէջ, մինչ իր ծննդավայր գիւղէն ետ կ՚երթային դէպի Երեւան։ Ան քառասունեօթը տարեկան էր։ Կորուստին յանկարծակիութիւնն եւ իր՝ որպէս քննադատ ազգային ձայնի հեղինակութիւնը յառաջ բերին տարածուն ու տեւական կասկած, թէ ապահովութեան ծառայութիւնները ներգրաւուած էին։ Միակ քննութիւնը խորհրդային մէկն էր, եւ ան արձանագրեց երթեւեկի արկած. այն դիւանները, որոնք կրնային հարցը լուծել, բնաւ չեն բացուած։ Ան թաղուեցաւ Զանգակատունի իր ընտանեկան տան պարտէզին մէջ։

Գիւղին տունն այսօր Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարանն է, իսկ գիւղն ինք վերանուանուեցաւ ի պատիւ իրեն։ Դպրոցներ, փողոցներ եւ գրական մրցանակ մը կը կրեն իր անունը, եւ իր քերթուածները սովորական ընթերցանութիւն են հայկական դասարաններուն մէջ։

Իր տեւական կարեւորութիւնը կը կայանայ անոր մէջ, ինչ որ ան ըսելի դարձուց։ Անլռելի զանգակատունը գրելով այն ատեն երբ գրեց, ան օգնեց որ 1915-ի յիշատակումն անձնական վիշտէն տեղափոխուի հանրային մշակոյթ. տեղաշարժ մը որ ուղղակիօրէն սնուցանեց 1965-ի ոգեկոչումներն եւ Ծիծեռնակաբերդի յուշարձանին կառուցումը։