Մատեան ողբերգութեան

Կարեւոր թուականներ

1. մօտ 1002

   Գիրքը կ՚աւարտի Նարեկի մէջ. անոր յիշատակարանը կու տայ հայկական 451 թուականը։

2. 1173

   Ամէնէն վաղ թուագրուած ընդօրինակութիւնը կը կատարուի Կիլիկիոյ Սկեւռայի մէջ՝ Ներսէս Լամբրոնացիի համար. այսօր ան Մատենադարանի ձեռագիր 1568-ն է։

3. 1177

   Ներսէս Լամբրոնացին կը մեկնէ երեսուներեքերորդ բանը. ասիկա նարեկագիտութեան սկիզբն է։

4. 1512

   Երկար հատուածներ կ՚երեւին հայերէն առաջին տպագիր գիրքին՝ «Ուրբաթագիրք»-ին մէջ։

5. 1673

   Ամբողջական բնագիրը առաջին անգամ կը տպուի Մարսէյլի մէջ՝ Ոսկան Երեւանցիի ձեռքով։

6. 1745

   Յակոբ Նալեանի մեկնութիւնը կը տպուի Կ. Պոլսոյ մէջ։

7. 1902

   Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ առաջին արդի արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը։

8. 1985

   Երեւանի մէջ լոյս կը տեսնէ Պ. Խաչատրեանի եւ Ա. Ղազինեանի քննական հրատարակութիւնը։

9. 2001

   Երեւանի մէջ կը հրատարակուի Թոմաս Սամուէլեանի ամբողջական անգլերէն թարգմանութիւնը։

Հետաքրքրական իրողութիւններ

• 01Ձեռագիրները բնագիրը ոտանաւորի տողերով չեն շարադրեր. արդի հրատարակութիւններուն ու թարգմանութիւններուն տողատումը խմբագրական յաւելում է։
• 02Իննսունհինգ մասերը հայերէն կը կոչուին «բան»՝ նոյն բառով, որով կը թարգմանուի յունարէն «լոգոս»-ը Յովհաննու Աւետարանին սկիզբը։
• 03Գիրքէն երկար հատուածներ տեղ գտան հայերէն առաջին տպագիր գիրքին՝ 1512-ի «Ուրբաթագիրք»-ին մէջ, որ դարմաններու եւ աղօթքներու ժողովածու է։
• 04Տասներկուերորդ բանին վերջաւորութիւնը 1810-ին ռուսերէն հրատարակուեցաւ «Աղօթք գիշերային սարսափներու դէմ» խորագրով։
• 05«Նարեկ»-ը այսօր Հայաստանի ամէնէն տարածուած արական անուններէն է. անունը վանքէն գիրքին անցաւ, գիրքէն ալ՝ մարդոց։
• 06Ալֆրետ Շնիտկէ 1985-ին Նաում Գրեբնեւի ռուսերէն թարգմանութիւնը երաժշտութեան վերածեց իր «Երգչախումբի քոնչերթօ»-ին մէջ։

Առնչուող պատմական դէմքեր

• Անանիա Նարեկացի

  մահ. մօտ 980

  Նարեկի դպրոցին հիմնադիրը եւ առաջին վանահայրը, եւ այն ուսուցիչը, որուն զղջումի ու արցունքի մասին գրածը գիրքը կը զարգացնէ։

• Ներսէս Լամբրոնացի

  1153–1198

  Տարսոնի եպիսկոպոսը, որ պատուիրեց 1173-ի ձեռագիրը, գրեց անոր մէջ կազմուած վարքը եւ կատարեց բանի մը առաջին մեկնութիւնը։

• Գրիգոր Մլիճեցի

  մահ. 1215 կամ 1216

  Սկեւռայի գրչատան նկարիչը, կոչուած նաեւ Գրիգոր Սկեւռացի, որ զարդարեց ձեռագիր 1568-ը եւ նկարեց հեղինակին չորս դիմանկարը։

• Ոսկան Երեւանցի

  1614–1674

  Առաջին հայերէն Աստուածաշունչին տպագրիչը, որ 1673-ին Մարսէյլի մէջ հանեց «Մատեան ողբերգութեան»-ի առաջին ամբողջական տպագիր հրատարակութիւնը։

Աղբիւրներ

• A. J. Hacikyan, G. Basmajian, E. S. Franchuk and N. Ouzounian (eds.). The Heritage of Armenian Literature, Volume II: From the Sixth to the Eighteenth Century — Wayne State University Press, 2000 ISBN 9780814330234The same volume the Narekatsi article cites, used here for the work rather than the man: its literary-historical placement, the reading of the book aloud to the sick, and the transmission of the text through the manuscript centuries.
• Abraham Terian (translator). From the Depths of the Heart: Annotated Translation of the Prayers of St. Gregory of Narek — Liturgical Press, Collegeville MN, 2021 ISBN 9780814684641The scholarly annotated translation, and the source of record for the shape of the text and for the reading of the speaker. Terian's stated preference for Penitential Prayers over Lamentations is cited in the title section. Not to be confused with his The Festal Works of St. Gregory of Narek (2016), which contains the odes, litanies and encomia and not this book.
• Thomas J. Samuelian (translator). Speaking with God from the Depths of the Heart: The Armenian Prayer Book of St. Gregory of Narek — VEM Press, Yerevan, 2001 ISBN 9789993085317The complete English translation that is freely readable online, and the reason most English readers have met the text at all. Cited for the title question and for the psalm comparison; no line of it is quoted here, because it is still in copyright.
• Anush Apresyan. Universal Key Between East and West: St. Gregory of Narek — Banber Matenadarani, Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts, Yerevan, 2025 Այցելել աղբիւրինA Matenadaran study, and the source for the commentary tradition, for Nerses of Lambron's 1177 treatment of the thirty-third discourse, and for the ascetic writers the book stands among. Also the basis for the statement that the work was difficult for medieval readers, which is why commentaries were written.
• Anush Apresyan. Grigor Narekatsi and the Translators — Journal of Armenian Studies, Yerevan, 2021 Այցելել աղբիւրինCarries the finding this article leans on hardest in the form section: the original was not broken into poetic lines in the manuscripts, so the verse layout of modern editions is editorial. Also the source for Kheranyan's omission of the prefatory title-piece and for the reordering in Gevorgyan's translation.
• Jesse S. Arlen. A Window into the Tenth Century: The Life and Literary Works of Anania of Narek — PhD dissertation, University of California, Los Angeles, 2021 Այցելել աղբիւրինThe source for the divisions being called ban, for rendering them as discourses, for the foundation of Narekavank under Gagik I, and for the argument that the book develops Anania of Narek's teaching rather than arriving from nowhere. Arlen's related work characterises it as a text for keeping watch.
• E. A. Nazaryan. Book of Lamentations by Gregory of Narek: Anthropological Aspects — Manuscript, vol. 13 no. 6, 2020 Այցելել աղբիւրինThe peer-reviewed statement of the position the speaking-voice section rests on: the first person is a representative of humanity rather than an autonomous individual, which is why the catalogue of sins cannot be read as a personal inventory.
• Vazgen Safaryan. The First Followers of the Book of Lamentations Poem of Grigor Narekatsi — Journal for Armenian Studies, Armenian State Pedagogical University, no. 4 (63), 2023 Այցելել աղբիւրինNames the first inheritors — Grigor Marashetsi, Nerses Shnorhali and Grigor Tlay — and makes the structural claim about Shnorhali recasting the tiered prayer form in rhymed verse. Cited for that and for nothing stronger: it does not establish verbal borrowing, and the article does not assert any.