Խոր Վիրապ
Խոր Վիրապը վանք մըն է Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ՝ Երեւանէն մօտ երեսուն քիլոմեթր հարաւ, Արարատի մարզին մէջ։ Անունը կը նշանակէ «խոր վիրապ», եւ վանքը կառուցուած է ստորերկրեայ խուցի մը վրայ՝ զոր հայկական աւանդութիւնը կը նկատէ Գրիգոր Լուսաւորիչի բանտը։ Բլուրը՝ որուն վրայ ան կեցած է, ատեն մը Արտաշատի մասն էր՝ Ք.Ա. երկրորդ դարուն հիմնուած արքայական մայրաքաղաքի մը, իսկ պարիսպներէն բացուող հարաւային տեսարանին մէջ կ՚իշխէ Արարատ լեռը։ Ուստի գրեթէ այն ամէնը՝ որ մարդիկը հոս կը բերէ, աւելի հին է քան իրե՛նք՝ շէնքերը. ասիկա այս վայրին մասին գիտնալիք առաջին բանն է։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 7 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Խոր Վիրապը վանք մըն է Արարատի մարզին մէջ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հարաւ-արեւմուտքը, Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ։ Անունը կը նշանակէ «խոր վիրապ», եւ վայրը ծանօթ է իր փոքր մատուռին տակ գտնուող ստորերկրեայ խուցով, զոր հայկական աւանդութիւնը կը նկատէ այն տեղը ուր բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը՝ մինչեւ հայոց թագաւորին քրիստոնէութիւն ընդունիլը։ Այդ աւանդութիւնը կու գայ Ագաթանգեղոսէն՝ պատում մը որ գրուած է նկարագրուած դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք։ Բլուրը կեցած է նաեւ Արտաշատի տեղը՝ Ք.Ա. երկրորդ դարուն հիմնուած արքայական մայրաքաղաքի մը։ Այցելուին տեսած շէնքերը շատ աւելի ուշ են քան երկու պատմութիւնն ալ. գլխաւոր եկեղեցին՝ Սուրբ Աստուածածինը, տասնեօթներորդ դարու կառոյց մըն է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող վանք
- Ուր կը գտնուի
- Արարատի մարզ, Արարատեան դաշտին մէջ՝ Երեւանէն հարաւ
- Անունը
- Խոր Վիրապ՝ «խոր վիրապ»
- Կեցած է
- Արտաշատի՝ հին Հայաստանի արքայական մայրաքաղաքի տեղը
- Գլխաւոր եկեղեցին
- Սուրբ Աստուածածին, տասնեօթներորդ դար
- Կը կապուի
- Գրիգոր Լուսաւորիչի հետ՝ ըստ աւանդութեան
Ուր կը գտնուի Խոր Վիրապը
Խոր Վիրապը կը գտնուի Արարատեան դաշտին հարաւային եզրին՝ առանձին կեցած բլուրի մը վրայ, Հայաստանի Հանրապետութեան Արարատի մարզին մէջ։ Դաշտը հոս հարթ է, ցած եւ խիտ մշակուող, ուստի բլուրը կ՚երեւի հեռուէն, եւ անոր վրայի վանքը կ՚ընկալուի իբրեւ բնանկարին միակ ուղղահայեաց բանը։
Բլուրը բնական հետաքրքրութիւն մը չէ, այլ հնագիտական։ Ան Արտաշատի մասն էր՝ Ք.Ա. երկրորդ դարուն Արտաշէս Ա.-ի հիմնած մայրաքաղաքին, զոր հայոց թագաւորները գործածեցին անկէ ետք եւս քանի մը հարիւր տարի։ Ռոպերթ Հիւսընի պատմական ատլասը քաղաքը կը տեղադրէ ճիշդ հոս՝ Արաքսի եզերքի բլուրներու խումբին վրայ, եւ վանքը կը գրաւէ անոնցմէ մէկը։
Այս շերտաւորութիւնը վայրը հասկնալու ամէնէն պարզ ձեւն է. արքայական մայրաքաղաք, ապա անոր բլուրներէն մէկուն կապուած աւանդութիւն, ապա աւանդութիւնը նշելու համար կառուցուած վանք, ապա այսօր հոն կեցած գործող եկեղեցին՝ չորս բան մէկ տեղ, դարերով իրարմէ բաժնուած։
Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ վիրապը
Վայրին անունը տուող խուցը ժայռին մէջ փորուած վիրապ մըն է, ուր այսօր կ՚իջնեն սանդուխով՝ Սուրբ Գէորգ փոքր մատուռին յատակին նեղ բացուածքէն։ Հայկական աւանդութիւնը կը պնդէ թէ Գրիգոր Լուսաւորիչը տարիներ շարունակ բանտարկուած է հոն՝ Տրդատ Գ. թագաւորին հրամանով, եւ ազատած է երբ թագաւորը դիմած է իրեն։
Պատումը կու գայ Ագաթանգեղոսի հինգերորդ դարու «Հայոց պատմութենէն»՝ Ռ. Վ. Թոմսընի թարգմանութեամբ եւ մեկնաբանութեամբ։ Ագաթանգեղոսը գրեթէ այն ամէնուն աղբիւրն է՝ ինչ որ կը պատմուի Գրիգորի մասին, եւ կարեւոր է յստակ ըլլալ թէ ի՛նչ տեսակի աղբիւր է ան. պատում մը որ կազմուած է դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք, եւ ձեւաւորուած է ոչ թէ օրէ օր պատահածը արձանագրելու, այլ բացատրելու համար թէ ինչպէ՛ս Հայաստան քրիստոնեայ դարձաւ։
Ուստի վիրապը այն վայրն է ուր աւանդութիւնը կը պահուի, եւ ոչ թէ վաւերացուած խուց մը՝ վաւերացուած բանտարկեալով։ Այս զանազանումը վայրը պակաս հետաքրքրական չ՚ըներ։ Ճիշդ այն պատճառով որ պատմութիւնը պատմուեցաւ, վերապատմուեցաւ եւ ի վերջոյ ծածկուեցաւ շինութեամբ, հոս ընդհանրապէս վանք մը կայ։
Վայրը եւ Հայաստանի քրիստոնէացումը
Խոր Վիրապը կապուած է հայոց պատմութեան ամէնէն մեծ դէպքերէն մէկուն հետ։ Քրիստոնէութեան ընդունումը իբրեւ Հայոց թագաւորութեան կրօն, որ աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով, այն պահն է՝ դէպի որ կ՚առաջնորդէ այս բլուրին ամբողջ աւանդութիւնը. Գրիգորի ազատումը, թագաւորին մկրտութիւնը եւ Հայաստանի մէջ քրիստոնէական եկեղեցիի հաստատումը կը պատկանին նոյն պատումին։
Թուականն ինքը հաստատուած չէ։ Նինա Կարսոյեանի՝ քրիստոնեայ Հայաստանի կազմաւորումին նուիրուած ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն 314-ի աւելի մօտ թուագրումին փաստարկները, եւ արխիւին սեփական յօդուածը քրիստոնէացումին մասին կը հետեւի այդ քննարկումին, եւ ոչ թէ 301-ը կը նկատէ հաստատուն։ Այցելուն՝ որուն վայրին մէջ կ՚ըսուի մէկ վստահ թուական, կը ստանայ աւանդական թուագրումը եւ ոչ թէ գիտական համաձայնութիւնը։
Վիճելի չէ հետեւանքը։ Ո՛ր տարին ալ ասիկա պատահած ըլլայ, Հայոց թագաւորութիւնը այդ քայլը առաւ կանուխ՝ Հռոմէն շուտ, եւ հետեւող եկեղեցին դարեր շարունակ ձեւաւորեց հայոց իրաւունքը, կրթութիւնն ու գիրը։
Վանքը վիրապին վրայ
Այցելուին տեսած ոչինչ հնագոյն է։ Աւանդութիւնը հին է, շէնքերը՝ ոչ։ Վիրապին վրայ մատուռ մը բարձրացաւ վաղ միջնադարուն, եւ պարիսպը այդ ատենէն ի վեր մէկէ աւելի անգամ վերակառուցուած է։
Այսօր վայրին մէջ իշխող եկեղեցին Սուրբ Աստուածածինն է՝ կառուցուած տասնեօթներորդ դարուն։ Ան հաւաք, գմբէթաւոր եկեղեցի մըն է այն տեսակին՝ զոր Քրիստինա Մարանչիի հայ արուեստին նուիրուած ակնարկը կը նկարագրէ այդ շրջանին համար. ամուր, պարզ շինուած, զարդարանքը կեդրոնացած թմբուկին ու մուտքին վրայ, եւ ոչ թէ սփռուած պատերուն վրայ։
Անոր քով, շատ աւելի փոքր, Սուրբ Գէորգ մատուռն է՝ որ կը ծածկէ հէնց վիրապը։ Ամբողջ խումբը շրջափակուած է ամրացուած պարիսպով, եւ ճիշդ ասիկա է որ կու տայ Խոր Վիրապին ուրուագիծը դաշտէն, եւ կը բացատրէ թէ ինչո՛ւ անոր լուսանկարները աւելի շատ փոքր բերդ մը կը յիշեցնեն քան եկեղեցի մը։
Ան կը մնայ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող վանք՝ պարբերաբար գործածուող պատարագներու, մկրտութիւններու եւ ուխտագնացութեան համար։ Ան աւերակ չէ եւ իբրեւ այդպիսին չի ներկայացուիր։
Լեռը տեսարանին մէջ
Խոր Վիրապը կը լուսանկարուի Հայաստանի գրեթէ որեւէ ուրիշ վայրէ աւելի, եւ սովորաբար ոչ թէ անոր վրայ կեցածին, այլ անոր ետին կեցածին համար։ Արարատ լեռը կը բարձրանայ անմիջապէս հարաւը, եւ այս բլուրէն լեռը կը լեցնէ հորիզոնը՝ շատ քիչ բանով միջեւ։
Տեսարանը կը բացատրեն երկու պարզ աշխարհագրական իրողութիւններ. Արարատեան դաշտը հարթ է եւ ցած, ուստի ոչինչ կ՚ընդհատէ տեսագիծը, եւ Արարատը մօտ է, որուն պատճառով ան կ՚երեւի այնպիսի չափերով՝ որոնց երկրին մեծ մասէն չի հասնիր։ Ինք՝ լեռը կը գտնուի սահմանէն անդին՝ ներկայ Թուրքիոյ մէջ։
Լեռը երկար տեղ ունի հայ մշակոյթին, արուեստին եւ ինքնանկարագրութեան մէջ, եւ այցելուն անդադար պիտի հանդիպի անոր՝ գեղանկարի մէջ, պիտակներու վրայ, Երեւանի ձեռնարկութիւններուն կէսին անունին մէջ։ Ասիկա արժէ նախապէս գիտնալ, որովհետեւ Խոր Վիրապէն բացուող տեսարանը այն տեղն է ուր մարդոց մեծ մասը առաջին անգամ կը հանդիպի անոր։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Երեք բան վայրը կ՚ընէ ընթեռնելի։ Առաջինը այն է թէ անոր համբաւը կը հենի աւանդութեան վրայ եւ ոչ թէ պահպանուածին վրայ. տեսնելիք բանտի աւերակ չկայ, եւ վիրապը ժայռի փոքր խուց մըն է՝ որուն իմաստը ամբողջովին իրեն կապուած պատմութեան մէջ է։
Երկրորդը շերտաւորութիւնն է։ Բլուրը արքայական մայրաքաղաք եղած է վանք դառնալէ շատ առաջ, եւ Արտաշատի հնագիտութիւնը առանձին նիւթ է վերի եկեղեցիէն։ Վայրը սկիզբէն ի վեր իբրեւ մէկ շարունակական քրիստոնէական վայր ընթերցելը անոր պատմութիւնը գլխիվայր կը շրջէ։
Երրորդը այն է թէ ասիկա գործող եկեղեցի է եւ ոչ թէ թանգարան։ Հոս պատարագ կը մատուցուի, մոմ կը վառուի, մարդիկ կու գան մկրտուելու։ Այցելուները ողջունելի են, եւ կը գործեն աղօթատեղիի սովորական քաղաքավարութեան կանոնները։
Կարեւոր թուականներ
մօտ 176 Ք.Ա.
Արտաշէս Ա. կը հիմնէ Արտաշատը իբրեւ արքայական մայրաքաղաք՝ Արաքսի եզերքի բլուրներու խումբին վրայ, որոնցմէ մէկը յետագային կը կրէ վանքը։
301
Հայոց թագաւորութեան՝ քրիստոնէութիւն ընդունելու աւանդական թուականը, այն դէպքը՝ դէպի որ կ՚առաջնորդէ վիրապին աւանդութիւնը։ Պատմաբաններէն շատեր կ՚առաջարկեն 314-ի աւելի մօտ թուագրում մը։
Տասնեօթներորդ դար
Վանքին պարիսպներուն ներսը կը կառուցուի Սուրբ Աստուածածին ներկայ եկեղեցին։
Ինչու կարեւոր է Խոր Վիրապը
Խոր Վիրապը Հայաստանի մէջ ամէնէն պարզ օրինակն է այն վայրին՝ որուն կարեւորութիւնը կը կրէ պատմութիւն մը եւ ոչ թէ իր մնացորդները։ Վիրապը փոքր է ու պարզ, շէնքերը տասնեօթներորդ դարու են, իսկ բլուրին տակ եղած արքայական մայրաքաղաքը մեծ մասամբ գետնին տակ է։ Մարդիկը հոս կը բերէ քրիստոնէացումին պատումը, եւ վանքը գոյութիւն ունի՝ որովհետեւ այդ պատումին հաւատացին եւ նշեցին զայն։
Ան նաեւ օգտակար սրբագրութիւն մըն է այն մտքին՝ թէ ժառանգութեան վայրը հին շէնք մըն է։ Հայոց թագաւորութեան՝ քրիստոնէութեան դառնալը հետեւանքներ ունեցաւ որոնք անցան իրաւունքի, կրթութեան եւ ի վերջոյ հէնց այբուբենի մէջէն, եւ այս բլուրը այն տեղն է ուր կը յիշուի այդ դարձը։ Քարերը նոր են. ինչ որ կը յիշուի՝ ոչ։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Անունը բառացիօրէն նկարագրական է. «խոր» կը նշանակէ խորունկ, «վիրապ»՝ փոս, բանտ։
- 02Վիրապ կ՚իջնեն սանդուխով՝ Սուրբ Գէորգ մատուռին յատակին նեղ բացուածքէն։
- 03Բլուրը Արտաշատի մասն էր՝ Ք.Ա. երկրորդ դարուն հիմնուած արքայական մայրաքաղաքի մը. վայրը նշանակալի էր մօտ հինգ հարիւր տարի՝ նախքան իրեն որեւէ քրիստոնէական աւանդութիւն կապուիլը։
- 04Այսօր տեսանելի գրեթէ ամէն բան աւանդութենէն ուշ է աւելի քան հազարամեակով. գլխաւոր եկեղեցին տասնեօթներորդ դարու կառոյց մըն է։
- 05Արարատ լեռը՝ որ կ՚իշխէ պարիսպներէն բացուող հարաւային տեսարանին մէջ, կը գտնուի սահմանէն անդին՝ ներկայ Թուրքիոյ մէջ։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative in which Gregory is imprisoned in the pit at Artashat. It is the source of the tradition attached to this site, and it was written well over a century after the events it describes.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Cited for the critical treatment of the conversion narrative and its dating, which is what keeps the tradition at this site described as tradition.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284The standard historical geography of the Armenian lands; cited here for the position of Artashat on the Ararat plain and for the setting of the site.
- Christina Maranci. The Art of Armenia: An Introduction — Oxford University Press, 2018 ISBN 9780190269005A survey of Armenian architecture and its periods; cited for the building history of the monastery rather than for the tradition.
Առնչուող յօդուածներ
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը ճանչցուի որպէս առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնն ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն. որոշում մը, որ վերակազմեց իր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Տիգրան Մեծ
Արտաշէսեան արքան, որ Հայաստանը վերածեց Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն հզօր պետութեան, հիմնեց Տիգրանակերտն եւ դիմագրաւեց Լուկուլլոսի ու Պոմպէոսի հռոմէական լեգէոնները։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը՝ վայր մը որուն աւանդութիւնը կը հասնի Հայաստանի քրիստոնէացումին, իսկ կանգուն շէնքը՝ մեծ մասամբ ոչ։