Խոր Վիրապ
Խոր Վիրապը վանք մըն է Արարատի մարզին մէջ, Երեւանէն մօտ երեսուն քիլոմեթր հարաւ, Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ։ Անունը կը նշանակէ «խոր վիրապ». վանքը կառուցուած է ստորերկրեայ խուցի մը վրայ, զոր հայկական աւանդութիւնը կը նկատէ Գրիգոր Լուսաւորիչի բանտը։ Բլուրը ժամանակին Արտաշատի մաս կը կազմէր. այս արքայական մայրաքաղաքը հիմնուած է Ք.Ա. երկրորդ դարուն։ Պարիսպներէն դէպի հարաւ բացուող տեսարանին մէջ կ՚իշխէ Արարատ լեռը։ Ուրեմն գրեթէ այն ամէնը, որ մարդիկը հոս կը բերէ, շէնքերէն աւելի հին է, եւ ասիկա է այս վայրին մասին գիտնալիք առաջին բանը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 7 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Խոր Վիրապը վանք մըն է Հայաստանի Հանրապետութեան հարաւ-արեւմուտքը, Արարատի մարզին մէջ, Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ։ Անունը կը նշանակէ «խոր վիրապ»։ Վայրը ծանօթ է իր փոքր մատուռին տակի ստորերկրեայ խուցով. հայկական աւանդութեան համաձայն՝ հոն բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչ, մինչեւ հայոց թագաւորին քրիստոնէութիւն ընդունիլը։ Այս աւանդութիւնը կու գայ Ագաթանգեղոսէն, որուն պատումը գրուած է դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք։ Բլուրը նաեւ Արտաշատի տեղն է. այս արքայական մայրաքաղաքը հիմնուած է Ք.Ա. երկրորդ դարուն։ Այցելուին տեսած շէնքերը երկու պատմութենէն ալ շատ աւելի ուշ են. գլխաւոր եկեղեցին՝ Սուրբ Աստուածածինը, տասնեօթներորդ դարու կառոյց է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող վանք
- Ուր կը գտնուի
- Արարատի մարզ, Արարատեան դաշտին մէջ՝ Երեւանէն հարաւ
- Անունը
- Խոր Վիրապ՝ «խոր վիրապ»
- Բլուրը
- Արտաշատի՝ հին Հայաստանի արքայական մայրաքաղաքի տեղը
- Գլխաւոր եկեղեցին
- Սուրբ Աստուածածին, տասնեօթներորդ դար
- Կը կապուի
- Գրիգոր Լուսաւորիչի հետ՝ ըստ աւանդութեան
Ուր կը գտնուի Խոր Վիրապը
Խոր Վիրապը կը գտնուի Արարատեան դաշտին հարաւային եզրին, առանձին բլուրի մը վրայ, Հայաստանի Հանրապետութեան Արարատի մարզին մէջ։ Դաշտը հոս հարթ է, ցած ու մշակուած արտերով ծածկուած, ուստի բլուրը հեռուէն կ՚երեւի, եւ անոր գագաթի վանքը բնանկարին մէջ բարձրացող միակ բանն է։
Բլուրին արժէքը բնական չէ, հնագիտական է։ Ան Արտաշատի մաս կը կազմէր. այս մայրաքաղաքը հիմնած է Արտաշէս Ա. Ք.Ա. երկրորդ դարուն, եւ հայոց թագաւորները զայն գործածած են անկէ ետք եւս քանի մը հարիւր տարի։ Ռոպերթ Հիւսընի պատմական ատլասը քաղաքը կը տեղադրէ ճիշդ հոս՝ Արաքսի եզերքի բլուրներու խումբին վրայ, եւ վանքը անոնցմէ մէկուն վրայ կը կենայ։
Վայրը հասկնալու ամէնէն պարզ ձեւը այս շերտերը զատելն է. նախ արքայական մայրաքաղաք, ապա անոր բլուրներէն մէկուն կապուած աւանդութիւն, ապա այդ աւանդութիւնը յիշատակելու համար կառուցուած վանք, եւ վերջապէս այսօրուան գործող եկեղեցին։ Չորս բան՝ մէկ տեղ, դարերով իրարմէ բաժնուած։
Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ վիրապը
Վայրին անունը տուող խուցը ժայռին մէջ փորուած վիրապ մըն է։ Այսօր հոն կ՚իջնեն սանդուխով, Սուրբ Գէորգ փոքր մատուռին յատակի նեղ բացուածքէն։ Հայկական աւանդութեան համաձայն՝ Գրիգոր Լուսաւորիչ տարիներ շարունակ բանտարկուած մնացած է հոն Տրդատ Գ. թագաւորի հրամանով, եւ ազատ արձակուած է, երբ թագաւորը դիմած է իրեն։
Պատումը կու գայ Ագաթանգեղոսի հինգերորդ դարու «Հայոց պատմութենէն»՝ Ռ. Վ. Թոմսընի թարգմանութեամբ եւ մեկնաբանութեամբ։ Գրիգորի մասին պատմուածին գրեթէ ամբողջը Ագաթանգեղոսէն կու գայ, ուստի կարեւոր է յստակ ըլլալ, թէ ան ի՛նչ տեսակ աղբիւր է։ Ասիկա պատում մըն է, որ կազմուած է դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք։ Անոր նպատակն էր բացատրել, թէ ինչպէ՛ս Հայաստան քրիստոնեայ դարձաւ, եւ ոչ թէ օրը օրին արձանագրել պատահածը։
Ուրեմն վիրապը այն վայրն է, ուր աւանդութիւնը կը պահուի. ան վաւերացուած բանտարկեալով վաւերացուած խուց մը չէ։ Այս զանազանումը վայրը նուազ հետաքրքրական չ՚ըներ։ Հոս վանք կայ ճիշդ անոր համար, որ պատմութիւնը պատմուեցաւ, վերապատմուեցաւ եւ ի վերջոյ շինութեամբ ծածկուեցաւ։
Վայրը եւ Հայաստանի քրիստոնէացումը
Խոր Վիրապը կապուած է հայոց պատմութեան ամէնէն մեծ դէպքերէն մէկուն։ Քրիստոնէութեան ընդունումը իբրեւ Հայոց թագաւորութեան կրօն, որ աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով, այն պահն է, դէպի ուր կ՚առաջնորդէ այս բլուրին ամբողջ աւանդութիւնը։ Գրիգորի ազատումը, թագաւորին մկրտութիւնը եւ Հայաստանի մէջ քրիստոնէական եկեղեցիին հաստատումը նոյն պատումին մասերն են։
Թուականը ինք հաստատուած չէ։ Նինա Կարսոյեան, քրիստոնեայ Հայաստանի կազմաւորման նուիրուած իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ, կը ներկայացնէ 314-ին աւելի մօտ թուագրումի մը փաստարկները։ Արխիւին սեփական յօդուածը քրիստոնէացման մասին կը հետեւի այդ քննարկումին եւ 301-ը հաստատուն չի նկատեր։ Եթէ վայրին մէջ այցելուին ըսուի մէկ վստահ թուական, ան լսած կ՚ըլլայ աւանդական թուագրումը, ոչ թէ գիտական համաձայնութիւնը։
Հետեւանքը վիճելի չէ։ Ո՛ր տարին ալ պատահած ըլլայ, Հայոց թագաւորութիւնը այս քայլը առաւ կանուխ, Հռոմէն առաջ, եւ ատկէ ծնած եկեղեցին դարեր շարունակ ձեւաւորեց հայոց իրաւունքը, կրթութիւնն ու գիրը։
Վանքը վիրապին վրայ
Այցելուին տեսածներուն մէջ հնագոյն բան չկայ։ Աւանդութիւնը հին է, շէնքերը՝ ոչ։ Վիրապին վրայ մատուռ մը բարձրացաւ վաղ միջնադարուն, իսկ պարիսպը այդ ատենէն ի վեր մէկէ աւելի անգամ վերաշինուած է։
Այսօր վայրին մէջ կ՚իշխէ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, կառուցուած տասնեօթներորդ դարուն։ Ան հաւաք, գմբէթաւոր եկեղեցի մըն է. Քրիստինա Մարանչի հայ արուեստին նուիրուած իր ակնարկին մէջ այդ շրջանի եկեղեցիները նոյն ձեւով կը նկարագրէ՝ ամուր եւ պարզ շինուած, զարդարանքը կեդրոնացած թմբուկին ու մուտքին վրայ, ոչ թէ սփռուած պատերուն վրայ։
Անոր քով, շատ աւելի փոքր, կը կենայ Սուրբ Գէորգ մատուռը, որ կը ծածկէ բուն վիրապը։ Ամբողջ համալիրը շրջապատուած է ամրացուած պարիսպով։ Ասիկա է, որ դաշտէն կու տայ Խոր Վիրապի ուրուագիծը, եւ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ անոր լուսանկարները աւելի փոքր բերդ մը կը յիշեցնեն, քան եկեղեցի մը։
Ան այսօր ալ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող վանք է, ուր կանոնաւորաբար կը կատարուին պատարագներ, մկրտութիւններ եւ ուխտագնացութիւններ։ Աւերակ չէ եւ իբրեւ աւերակ չի ներկայացուիր։
Լեռը տեսարանին մէջ
Խոր Վիրապը Հայաստանի գրեթէ որեւէ այլ վայրէ աւելի կը լուսանկարուի, եւ սովորաբար՝ ոչ թէ իր վրայ կեցածին, այլ իր ետին կեցածին համար։ Արարատ լեռը կը բարձրանայ անմիջապէս հարաւը, եւ այս բլուրէն կը լեցնէ ամբողջ հորիզոնը. մէջտեղը շատ քիչ բան կայ։
Տեսարանը կը բացատրուի աշխարհագրական երկու պարզ իրողութեամբ։ Արարատեան դաշտը հարթ է ու ցած, ուստի ոչինչ կը փակէ տեսադաշտը։ Արարատն ալ մօտ է, եւ հոսկէ այնքան մեծ կ՚երեւի, որքան երկրին մեծ մասէն չ՚երեւիր։ Լեռը ինք սահմանէն անդին է՝ այսօրուան Թուրքիոյ մէջ։
Լեռը երկար ատենէ ի վեր կարեւոր տեղ ունի հայ մշակոյթին, արուեստին եւ ինքնապատկերին մէջ, եւ այցելուն անդադար պիտի հանդիպի անոր՝ նկարներու մէջ, պիտակներու վրայ, Երեւանի ձեռնարկութիւններուն կէսին անունին մէջ։ Արժէ ասիկա նախապէս գիտնալ, որովհետեւ մարդոց մեծ մասը լեռը առաջին անգամ կը տեսնէ ճիշդ Խոր Վիրապէն բացուող տեսարանին մէջ։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Երեք բան կ՚օգնէ վայրը հասկնալու։ Առաջին՝ անոր համբաւը կը հենի աւանդութեան վրայ, ոչ թէ պահպանուած մնացորդներու։ Հոս բանտի աւերակ չկայ տեսնելու. վիրապը ժայռին մէջ փոքր խուց մըն է, եւ անոր ամբողջ իմաստը իրեն կապուած պատմութեան մէջ է։
Երկրորդ՝ շերտերը։ Բլուրը արքայական մայրաքաղաք եղած է վանք դառնալէն շատ առաջ, եւ Արտաշատի հնագիտութիւնը վերի եկեղեցիէն առանձին նիւթ է։ Վայրը սկիզբէն ի վեր անընդհատ քրիստոնէական նկատելը անոր պատմութիւնը գլխիվայր կը շրջէ։
Երրորդ՝ ասիկա գործող եկեղեցի է, ոչ թէ թանգարան։ Հոս պատարագ կը մատուցուի, մոմ կը վառուի, մարդիկ կու գան մկրտուելու։ Այցելուները ողջունելի են, եւ հոս կը գործեն աղօթատեղիի վայելչութեան սովորական կանոնները։
Կարեւոր թուականներ
մօտ 176 Ք.Ա.
Արտաշէս Ա. Արտաշատը կը հիմնէ իբրեւ արքայական մայրաքաղաք Արաքսի եզերքի բլուրներու խումբի մը վրայ. անոնցմէ մէկուն վրայ ետքը պիտի կառուցուի վանքը։
301
Հայոց թագաւորութեան քրիստոնէութիւն ընդունելու աւանդական թուականը. վիրապին աւանդութիւնը դէպի այս դէպքը կ՚առաջնորդէ։ Պատմաբաններէն շատեր կ՚առաջարկեն 314-ին աւելի մօտ թուագրում մը։
Տասնեօթներորդ դար
Վանքին պարիսպներէն ներս կը կառուցուի այսօրուան Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին։
Ինչու կարեւոր է Խոր Վիրապը
Հայաստանի մէջ Խոր Վիրապը ամէնէն պարզ օրինակն է այն վայրին, որուն կարեւորութիւնը կու գայ պատմութենէ մը, ոչ թէ իր մնացորդներէն։ Վիրապը փոքր է ու պարզ, շէնքերը տասնեօթներորդ դարէն են, իսկ բլուրին տակի արքայական մայրաքաղաքը մեծ մասամբ գետնին տակ է։ Մարդիկ հոս կու գան քրիստոնէացման պատումին համար, եւ վանքը գոյութիւն ունի, որովհետեւ այդ պատումին հաւատացին ու զայն յիշատակեցին։
Ան նաեւ օգտակար ճշգրտում մըն է այն մտածումին, թէ ժառանգութեան վայրը հին շէնք մըն է։ Հայոց թագաւորութեան քրիստոնէութեան դարձը հետեւանքներ ունեցաւ իրաւունքին, կրթութեան եւ ի վերջոյ նոյնինքն այբուբենին վրայ, եւ այս բլուրը այդ դարձին յիշատակի վայրն է։ Քարերը նոր են, յիշուածը՝ ոչ։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Անունը բառացի նկարագրութիւն է. «խոր» կը նշանակէ խորունկ, «վիրապ»՝ փոս, բանտ։
- 02Վիրապին մէջ կ՚իջնեն սանդուխով՝ Սուրբ Գէորգ մատուռին յատակի նեղ բացուածքէն։
- 03Բլուրը Արտաշատի մաս կը կազմէր. այս արքայական մայրաքաղաքը հիմնուած է Ք.Ա. երկրորդ դարուն, եւ վայրը մօտ հինգ հարիւր տարի նշանակալի եղած է, նախքան որ որեւէ քրիստոնէական աւանդութիւն կապուէր անոր։
- 04Այսօր տեսանելի գրեթէ ամէն բան աւանդութենէն աւելի քան հազարամեակ մը ետք կառուցուած է. գլխաւոր եկեղեցին տասնեօթներորդ դարու կառոյց է։
- 05Արարատ լեռը, որ կ՚իշխէ պարիսպներէն դէպի հարաւ բացուող տեսարանին, սահմանէն անդին է՝ այսօրուան Թուրքիոյ մէջ։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative in which Gregory is imprisoned in the pit at Artashat. It is the source of the tradition attached to this site, and it was written well over a century after the events it describes.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Cited for the critical treatment of the conversion narrative and its dating, which is what keeps the tradition at this site described as tradition.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284The standard historical geography of the Armenian lands; cited here for the position of Artashat on the Ararat plain and for the setting of the site.
- Christina Maranci. The Art of Armenia: An Introduction — Oxford University Press, 2018 ISBN 9780190269005A survey of Armenian architecture and its periods; cited for the building history of the monastery rather than for the tradition.
Առնչուող յօդուածներ
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը նկատուի առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն։ Այդ որոշումը վերաձեւեց անոր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Տիգրան Մեծ
Արտաշէսեան արքան, որ Հայաստանը դարձուց Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն հզօր պետութիւնը, հիմնեց Տիգրանակերտը եւ դիմագրաւեց Լուկուլլոսի ու Պոմպէոսի հռոմէական լեգէոնները։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը։ Անոր աւանդութիւնը կը հասնի մինչեւ Հայաստանի քրիստոնէացումը, իսկ կանգուն շէնքը մեծ մասամբ՝ ոչ։