Էջմիածնի Մայր տաճար
Էջմիածնի Մայր տաճարը կը գտնուի Վաղարշապատի մէջ՝ Արմաւիրի մարզին մէջ, Երեւանէն մօտ քսան քիլոմեթր արեւմուտք։ Ան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին է՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը, եւ հայկական աւանդութիւնը կը պնդէ թէ զայն հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչը չորրորդ դարու սկիզբը՝ թագաւորութեան 301-ին քրիստոնէութիւն ընդունելու տարիներուն։ Այսօր հոն կեցած շէնքը այդ եկեղեցին չէ։ Անոր խաչաձեւ կորիզը կը պատկանի 483-ի վերակառուցումին, իսկ վերի գմբէթը, առջեւի զանգակատունը եւ արեւելեան ծայրին սենեակները աւելի ուշ են։ Այս շերտերը իրարմէ բաժնելը հոս ընելիք առաջին բանն է։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 10 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Էջմիածնի Մայր տաճարը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին է՝ Արմաւիրի մարզի Վաղարշապատին մէջ, եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը։ Հայկական աւանդութիւնը, հետեւելով Ագաթանգեղոսի, կը պնդէ թէ զայն հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչը չորրորդ դարու սկիզբը՝ թագաւորութեան քրիստոնէութիւն ընդունելու տարիներուն, որ աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով, եւ թէ անունը կ՚արձանագրէ Միածինին իջնելուն տեսիլքը՝ տեղը նշելու համար։ Այդ առաջին շէնքէն շատ քիչ բան կանգուն է։ Խաչաձեւ, չորս մոյթի վրայ հենուած եկեղեցին՝ որուն մէջէն կ՚անցնի այցելուն, կու գայ 483-ի վերակառուցումէն, իսկ քարէ գմբէթը, զանգակատունը եւ արեւելեան աւանդատունը աւելի ուշ են։ Աթոռը ինք դարեր շարունակ այլուր եղած է եւ վերադարձած է հոս 1441-ին։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող մայր տաճար եւ վանական կեդրոն
- Ուր կը գտնուի
- Վաղարշապատ, Արմաւիրի մարզ, Երեւանէն արեւմուտք
- Անունը
- Էջմիածին՝ «Միածինին իջնելը»
- Հաստատութիւնը
- Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը
- Ներկայ շէնքը
- 483-ի վերակառուցումին խաչաձեւ յատակագիծը. գմբէթը, զանգակատունը եւ աւանդատունը աւելի ուշ են
- Համաշխարհային ժառանգութիւն
- Ընդգրկուած է 2000-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ցանկ, թիւ 1011
Ուր կը գտնուի Էջմիածնի Մայր տաճարը
Տաճարը կը գտնուի Վաղարշապատի կեդրոնը՝ Արմաւիրի մարզին հարթ, ոռոգուող դաշտին վրայ եղող քաղաքի մը մէջ, Երեւանէն արեւմուտք եւ անկէ դիւրաւ հասանելի հեռաւորութեան վրայ։ Ի տարբերութիւն Խոր Վիրապի կամ լեռնային վանքերու՝ ան բնանկարին մէջ առանձնացած չէ. ան կեցած է պարսպապատ տարածքի մը ներսը՝ սովորական գործող քաղաքի մը մէջ, եւ իրեն կը մօտենան փողոցներով եւ ոչ թէ դաշտին վրայէն։
Վաղարշապատը ինք հին է։ Ռոպերթ Հիւսընի պատմական ատլասը զայն կը դասէ Հայոց թագաւորութեան արքայական կեդրոններուն շարքին, եւ ան մայրաքաղաք եղած է դեռ նախքան հոն եկեղեցի կառուցուիլը. ասիկա մասամբ կը բացատրէ թէ ինչո՛ւ տաճարը հիմնուեցաւ ճիշդ այս տեղը եւ ոչ թէ ուրիշ մը։ Քաղաքը երկար ատեն կը կրէ երկու անունն ալ, եւ տաճարին անունը այսօր սովորաբար կը գործածուի նաեւ քաղաքին համար։
Պարսպապատ տարածքը մէկ շէնք չէ, այլ համալիր մը։ Տաճարը անոր կեդրոնն է, բայց պարիսպները կ՚ընդգրկեն նաեւ Կաթողիկոսին նստավայրը, ճեմարանը, թանգարանները, գրադարանը եւ բաց տարածքները, իսկ անոր հետ ամէնէն յաճախ այցելուած եկեղեցիները կեցած են նոյն քաղաքին ուրիշ մասերուն մէջ։
Տաճարը եւ Հայաստանի քրիստոնէացումը
Այս վայրին կարեւորութեան պատճառը այն է որ ճիշդ հոս հայոց եկեղեցին ստացաւ ֆիզիքական կեդրոն մը։ Քրիստոնէութեան ընդունումը իբրեւ Հայոց թագաւորութեան կրօն այն դէպքն է՝ որուն կ՚ակնարկէ ամբողջ վայրը, եւ հոս տաճար մը հիմնելը կը պատկանի նոյն դէպքերու շարքին՝ ինչ որ թագաւորին մկրտութիւնն ու առաջին եպիսկոպոսին ձեռնադրութիւնը։
Այդ քրիստոնէացումին աւանդական թուականը 301-ն է։ Ան հաստատուած չէ. Նինա Կարսոյեանի՝ քրիստոնեայ Հայաստանի կազմաւորումին նուիրուած ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն 314-ի աւելի մօտ թուագրումին փաստարկները, եւ արխիւին սեփական յօդուածը քրիստոնէացումին մասին կը հետեւի այդ քննարկումին, եւ ոչ թէ աւանդական տարին կը նկատէ հաստատուն։ Տաճարին հիմնադրութեան թուականը աւելի եւս անորոշ է, քանի որ կը հենի նոյն պատումային աղբիւրին վրայ եւ ինքնուրոյն վաւերացուած չէ։
Ինչ որ կարելի է ըսել յստակօրէն՝ դէպքերուն կարգն է։ Թագաւորութիւն մը դարձի եկաւ, եկեղեցի մը կազմակերպուեցաւ, եւ Վաղարշապատի մէջ տաճար մը կառուցուեցաւ որ ըլլայ անոր գլուխը։ Այս վայրին մնացեալ ամէն բանը՝ աթոռը, ճեմարանը, գանձարանները, աճեցաւ այդ որոշումէն եւ ոչ թէ նախորդեց անոր։
Տեսիլքը եւ անունը
Անունը ինքնին աւանդութիւնն է՝ մէկ բառով։ Ագաթանգեղոսը՝ Ռ. Վ. Թոմսընի թարգմանութեամբ եւ մեկնաբանութեամբ, կը պատմէ թէ Գրիգոր Լուսաւորիչը տեսաւ Քրիստոսը իջնելէ եւ ոսկեայ մուրճով գետինը զարնելէ՝ նշելու համար թէ ուր պիտի կառուցուէր տաճարը։ Էջմիածին կը նշանակէ այն տեղը ուր իջաւ Միածինը, եւ եկեղեցին կը կոչուի այդ տեսիլքով եւ ոչ թէ սուրբի կամ հիմնադիրի անունով։
Արժէ ճշգրիտ ըլլալ թէ ի՛նչ տեսակի պնդում է ատիկա։ Ագաթանգեղոսը հինգերորդ դարու պատում մըն է՝ կազմուած նկարագրուած դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք եւ գրուած բացատրելու համար թէ ինչպէ՛ս Հայաստան քրիստոնեայ դարձաւ։ Տեսիլքը այն պատմութիւնն է՝ որ հայոց եկեղեցին կու տայ իր սեփական սկիզբին մասին. ան ժամանակին կատարուած արձանագրութիւն մը չէ, եւ անոր ետին ուրիշ տեսակի վկայութիւն մը չի կենար։
Ասիկա նոյն զանազանումն է՝ որ արխիւը կ՚ընէ Խոր Վիրապի մէջ, ուր վիրապը աւանդութիւն պահող վայր մըն է եւ ոչ թէ վաւերացուած խուց մը։ Երկու վայրերը կը պատկանին մէկ պատմութեան եւ կը պատմուին մէկ աղբիւրէ, եւ այցելուն որ որեւէ մէկը իբրեւ դէպքի տեղեկագիր ընդունի, սխալ պիտի կարդայ երկուքն ալ։
Ի՛նչ պահպանուած է եւ ո՛ր ատենէն
Այցելուին տեսած գրեթէ ոչինչ չորրորդ դարէն է։ Պեղումները ներկայ շէնքին տակ եւ ներսը յայտնաբերած են աւելի վաղ կառոյցի մը մնացորդներ, եւ սկզբնականը սովորաբար կը վերականգնուի իբրեւ բազիլիկ մը եւ ոչ թէ իբրեւ այսօր կեցած եկեղեցին. բայց ասոնք մնացորդ եւ վերականգնում են, եւ ոչ թէ պահպանուած չորրորդ դարու շէնք մը։
Վճռական պահը 483-ի վերակառուցումն է՝ կատարուած Վահան Մամիկոնեանի օրով եւ արձանագրուած Ղազար Փարպեցի պատմիչին կողմէ։ Ճիշդ այդ ատեն տաճարը ստացաւ խաչաձեւ յատակագիծ մը՝ չորս ազատ կեցող մոյթի վրայ հենուած գմբէթով, եւ այդ յատակագիծն է այսօրուան շէնքին կորիզը։ Ժամանակը էական է. ան անմիջապէս կը յաջորդէ սասանեան իշխանութեան դէմ երկար ապստամբութիւնը աւարտող կարգաւորումին՝ 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը, եւ ցոյց կու տայ թէ ի՛նչ կառուցեց իրեն համար վերականգնուած եկեղեցին՝ հէնց որ կրցաւ։
Անկէ ետք շէնքը շարունակեց փոխուիլ, եւ լուսանկարի մը մէջ ամէնէն յստակ երեւցող մասերը ամէնէն նորերն են։ Ներկայ քարէ գմբէթը փոխարինեց աւելի վաղինը տասնեօթներորդ դարուն։ Արեւմտեան ծայրին առջեւի զանգակատունը կառուցուեցաւ 1653 եւ 1658 թուականներուն միջեւ, իսկ միւս թեւերուն վրայ փոքր զանգակատուներ աւելցան 1682-ին։ Արեւելեան ծայրին աւանդատուն մը կցուեցաւ 1868-ին։ Քրիստինա Մարանչիի հայ արուեստին նուիրուած ակնարկը այս յաւելումները կը դնէ ժամանակաշրջանին ընդհանուր օրինաչափութեան մէջ, եւ ոչ թէ կը դիտէ իբրեւ մէկ շէնքի պատահականութիւններ։
Ուստի ազնիւ ամփոփումը շերտաւոր է եւ ոչ թէ պարզ. աւանդական չորրորդ դարու հիմնադրութիւն, հինգերորդ դարու եկեղեցի մը որ կու տայ յատակագիծը, տասնեօթներորդ դարու ուրուագիծ եւ տասնիններորդ դարու արեւելեան ծայր, ընդ որում վերականգնողական աշխատանքը շարունակուեցաւ մինչեւ վերջին տասնամեակները։ Տաճարը հին է, բայց հին չէ մէկ կտորով։
Մայր Աթոռը եւ Կաթողիկոսը
Էջմիածինը Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Մայր Աթոռն է՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը եւ համաշխարհային եկեղեցիին վարչական կեդրոնը։ Ասիկա է անոր գլխաւոր նշանակութիւնը այսօր, եւ ան հաստատութենական իրողութիւն մըն է եւ ոչ թէ ճարտարապետական։
Շարունակականութիւնը իրական է, բայց անընդհատ չէ, մինչդեռ վայրը յաճախ կը նկարագրուի այնպէս՝ որպէս թէ ըլլար։ Աթոռը Վաղարշապատէն հեռացաւ վաղ միջնադարեան դարերուն եւ տեղափոխուեցաւ հայկական քաղաքական իշխանութեան հետ՝ Դուին, ապա Կիլիկիա, եւ միայն 1441-ին հոգեւորականներու ժողով մը վերականգնեց Կաթողիկոսութիւնը Էջմիածնի մէջ։ Այդ ատենէն ի վեր հայոց եկեղեցին ունի նաեւ Կիլիկիոյ երկրորդ կաթողիկոսութիւն մը՝ իր սեփական իրաւասութեամբ։
Ճիշդ այս պաշտօնն է որ համալիրը կ՚ընէ աւելի քան յուշարձան մը։ Հոս կը կատարուին ձեռնադրութիւններ, եպիսկոպոսներու օծում եւ միւռոնի օրհնութիւն, եւ Կաթողիկոսին նստավայրն ու գրասենեակները կը գտնուին տաճարին հետ նոյն պարիսպներուն ներսը։ Ասիկա գործող կեդրոնատեղի մըն է, եւ շէնքերը կը գործածուին իբրեւ այդպիսին։
Աւելի լայն համալիրը
Պարիսպներուն ներսը տաճարը շրջապատուած է այն հաստատութիւններով՝ որոնք հարկաւոր են աթոռին։ Գէորգեան ճեմարանը, որ բացուեցաւ 1874-ին, հայոց եկեղեցիին գլխաւոր հոգեւոր դպրոցն է եւ այդ ատենէն ի վեր կը պատրաստէ անոր հոգեւորականութիւնը. վայրին մէջ կան նաեւ թանգարաններ, գրադարան եւ գանձարաններ՝ ուր կը պահուին եկեղեցիին սրբութիւններն ու պատարագային իրերը։
Պարիսպներէն դուրս Վաղարշապատի երեք եկեղեցի սովորաբար կ՚ընկալուին իբրեւ նոյն ժառանգութեան մաս՝ Սուրբ Հռիփսիմէն, Սուրբ Գայանէն եւ Շողակաթը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կապուի այն նահատակութեան պատումին՝ զոր Ագաթանգեղոսը կը կցէ քրիստոնէացումին։ Անոնք առանձին շէնքեր են առանձին վայրերու մէջ, եւ ոչ թէ տաճարին մասերը, եւ անոնցմէ վաղ միջնադարեանները կարգ մը առումներով աւելի լաւ պահպանուած են քան ինք՝ տաճարը։
Տաճարը, այդ եկեղեցիները եւ Զուարթնոցի հնագիտական վայրը 2000-ին միասին ընդգրկուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին վրայ՝ չափանիշներով որոնք զանոնք կը նկարագրեն իբրեւ հայկական գմբէթաւոր եկեղեցիին զարգացումը ցոյց տուող։ Ընդգրկումը կ՚ընդգրկէ քաղաքին մէջ սփռուած յուշարձաններու խումբ մը եւ ոչ թէ մէկ շէնք։
Ձեռագիրները, ուսումը եւ ինչ որ հեռացաւ վայրէն
Աթոռ մը նաեւ արխիւ մըն է։ Էջմիածինը դարեր շարունակ կուտակեց ձեռագիրներ, եւ նոր ժամանակներուն անոր հաւաքածոն հայկական գրաւոր նիւթի ամէնէն մեծերէն էր՝ ընդօրինակումի, նուիրատուութեան եւ այն կանոնաւոր հաւաքումին արդիւնքը՝ որ կեդրոնական հաստատութիւն մը կարելի կ՚ընէ։
Այդ հաւաքածոն այլեւս հոս չէ, եւ արժէ ասիկա գիտնալ այցելութենէ առաջ։ Ձեռագիրները 1929-ին յայտարարուեցան պետական սեփականութիւն, իսկ 1939-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը զանոնք փոխադրեց Երեւան, ուր անոնք դարձան Մատենադարանին հիմնադիր հաւաքածոն։ Ընթերցողը որ կ՚ուզէ տեսնել թէ ի՛նչ պահպանեց Էջմիածինը, զայն տեսնելու համար կ՚երթայ Երեւան։
Վայրին մէջ մնացած է նոյն աշխատանքին հաստատութենական կողմը՝ ճեմարանը, գրադարանն ու թանգարանները, եւ աթոռին շարունակուող դերը հրատարակչութեան, պատարագի եւ հոգեւորականներու պատրաստութեան մէջ։ Այն պահպանութիւնը՝ որ կը վերագրուի Էջմիածնի, իրական է, բայց անոր ամէնէն ծանօթ արդիւնքին մեծ մասը այսօր կը պահուի այլուր։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Առաջինը աւանդութեան եւ քարերուն միջեւ եղած տարածութիւնն է։ Վայրին յաւակնութիւնը հայոց պատմութեան մէջ կը հենի չորրորդ դարու հիմնադրութեան վրայ՝ պատմուած հինգերորդ դարու հեղինակի մը կողմէ. այն եկեղեցին՝ որուն մէջ կը կենայ այցելուն, ըստ էութեան հինգերորդ դարու յատակագիծ մըն է՝ տասնեօթներորդ դարու տանիքագիծի մը տակ։ Երկու պնդումն ալ ճիշդ է, եւ զանոնք միասին պահելը վայրը կարդալու ամբողջ հմտութիւնն է։
Երկրորդը այն է թէ ասիկա կեդրոնատեղի մըն է եւ ոչ միայն յուշարձան։ Տարածքը ամէնօրեայ հաստատութենական գործածութեան մէջ է, պատարագ կը մատուցուի, եւ անոր մասերը փակ կամ զբաղած են այցելուներու հետ որեւէ կապ չունեցող պատճառներով։ Կը գործեն աղօթատեղիի սովորական քաղաքավարութեան կանոնները, ինչպէս նաեւ որոշ չափով համբերութիւն։
Երրորդը այն է թէ վայրը խումբ մըն է եւ ոչ թէ կէտ մը։ Տաճարը կեդրոնն է, բայց Վաղարշապատի ուրիշ մասերու եկեղեցիներն ու Զուարթնոցի աւերակները կը պատկանին նոյն ընդգրկուած ժառանգութեան եւ հայկական շինարարութեան նոյն ժամանակաշրջանին, եւ միայն տաճարը տեսնելը կու տայ աւելի նեղ պատկեր՝ քան վայրը կ՚արժանանայ։
Կարեւոր թուականներ
Չորրորդ դարու սկիզբ
Հայկական աւանդութիւնը տաճարին հիմնադրութիւնը հոս կը վերագրէ Գրիգոր Լուսաւորիչին՝ թագաւորութեան քրիստոնէութիւն ընդունելու տարիներուն, որ աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով, թէեւ պատմաբաններէն շատեր կ՚առաջարկեն 314-ի աւելի մօտ թուագրում մը։
483
Վահան Մամիկոնեան հիմքէն կը վերակառուցէ տաճարը։ Այդ աշխատանքով հաստատուած խաչաձեւ, գմբէթաւոր յատակագիծը այսօր կեցած շէնքին կորիզն է։
1441
Հոգեւորականներու ժողով մը կը վերականգնէ Կաթողիկոսութիւնը Էջմիածնի մէջ՝ այն դարերէն ետք երբ աթոռը կը գտնուէր այլուր։
1653–1658
Տաճարին առջեւ կը կառուցուի արեւմտեան զանգակատունը՝ արեւմտեան ճակատին տալով այսօրուան ուրուագիծը։
1682
Եկեղեցիին մնացեալ թեւերուն վրայ կ՚աւելնան փոքր զանգակատուներ։
1868
Տաճարին արեւելեան ծայրին կը կցուի աւանդատուն մը։
1874
Տարածքին մէջ կը բացուի Գէորգեան ճեմարանը եւ կը դառնայ հայոց եկեղեցիին գլխաւոր հոգեւոր դպրոցը։
2000
Տաճարը, Վաղարշապատի միւս եկեղեցիներն ու Զուարթնոցի հնագիտական վայրը միասին կ՚ընդգրկուին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին վրայ։
Ինչու կարեւոր է Էջմիածնի Մայր տաճարը
Էջմիածինը այն վայրն է ուր հայոց եկեղեցին դարձաւ հասցէ ունեցող հաստատութիւն մը։ Քրիստոնէացումը Հայաստանի տուաւ կրօն մը, իսկ այս վայրը տուաւ այդ կրօնին գլուխ մը, աստիճանակարգ մը, գանձարան մը եւ դպրոց մը, եւ ճիշդ ասոնք են որ զայն կրեցին այն դարերուն մէջէն՝ երբ հայկական պետութիւն չկար որեւէ բան կրելու համար։ Տաճարը կարեւոր է ոչ այնքան իբրեւ շէնք, որքան իբրեւ այն վայրը՝ ուրկէ ղեկավարուեցաւ եկեղեցի մը։
Ան նաեւ ամէնէն պարզ մատչելի դասն է այն մասին թէ ինչպէ՛ս ժառանգութեան վայր մը կը կուտակուի։ Հոս ոչինչ մէկ անգամ կառուցուած է։ Աւանդական հիմնադրութիւնը, հինգերորդ դարու վերակառուցումը, տասնեօթներորդ դարու գմբէթն ու զանգակատունը, տասնիններորդ դարու արեւելեան ծայրը եւ նոր ժամանակներու վերականգնումը ներկայ են մէկ կառոյցի մէջ, եւ այցելուն որ կ՚ուզէ անոր համար մէկ թուական, պիտի չգտնէ զայն։ Շերտերը կարդալը աւելի օգտակար է քան մէկ տարուան վրայ կենալը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Անունը ուղղակիօրէն աւանդութիւնն է. Էջմիածին կը նշանակէ այն տեղը ուր իջաւ Միածինը։
- 02Խաչաձեւ յատակագիծը՝ որուն մէջէն կ՚անցնի այցելուն, կը պատկանի 483-ի վերակառուցումին եւ ոչ թէ սկզբնական հիմնադրութեան։
- 03Կաթողիկոսին աթոռը դարեր շարունակ Էջմիածնէն հեռու եղած է եւ հոս վերականգնուած է 1441-ին։
- 04Արեւմտեան ճակատին վրայ իշխող զանգակատունը տասնեօթներորդ դարու յաւելում մըն է՝ աւանդական հիմնադրութենէն մօտ տասներեք հարիւր տարի աւելի նոր։
- 05Ձեռագիրները՝ որոնք ատեն մը կը պահուէին Էջմիածնի մէջ, դարձան Երեւանի Մատենադարանին հիմնադիր հաւաքածոն, ուր փոխադրուեցան 1939-ին։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative containing the vision of the Only Begotten that gives the cathedral its name. It is the source of the foundation tradition and was written well over a century after the events it describes.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Cited for the critical treatment of the conversion narrative and its dating, which is what keeps the foundation date described here as tradition.
- Christina Maranci. The Art of Armenia: An Introduction — Oxford University Press, 2018 ISBN 9780190269005Cited for the building history: the cruciform domed plan of the fifth-century rebuilding and the seventeenth-century dome and belfry, set against the wider periods of Armenian architecture.
- Richard G. Hovannisian (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods, from Antiquity to the Fourteenth Century — Palgrave Macmillan, 2004 ISBN 9781403966360Cited for the institutional history — the organisation of the church after the conversion and the movement of the catholicosal see away from Vagharshapat and back.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284The standard historical geography of the Armenian lands; cited here for Vagharshapat's position and its standing as a royal centre before the cathedral was founded.
- Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots — UNESCO World Heritage List, no. 1011, inscribed 2000 Այցելել աղբիւրինThe inscription covers the cathedral, the churches of Hripsime, Gayane and Shoghakat, and the ruins of Zvartnots as one property. "Echmiatsin" is UNESCO's own spelling in the official property name and is kept here as cited; the archive's prose uses Etchmiadzin throughout.
- Mother See of Holy Etchmiadzin — official site — Mother See of Holy Etchmiadzin, Vagharshapat Այցելել աղբիւրինCited only for the present-day institution: the office of the Catholicos of All Armenians, the Gevorgian Theological Seminary, and the museums and library inside the precinct.
Առնչուող յօդուածներ
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը ճանչցուի որպէս առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնն ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն. որոշում մը, որ վերակազմեց իր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը՝ Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ ուր՝ ըստ աւանդութեան՝ բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ կեցած Արտաշատի՝ հին հայկական մայրաքաղաքի տեղը։
Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը դիմագրաւեցին շատ աւելի մեծ պարսկական բանակ մը՝ իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար, կորսնցնելով ճակատամարտը, բայց շահելով կրօնական ազատութիւնը։