Էջմիածնի Մայր տաճար
Էջմիածնի Մայր տաճարը կը գտնուի Արմաւիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքին մէջ, Երեւանէն մօտ քսան քիլոմեթր արեւմուտք։ Ան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին է եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը։ Հայկական աւանդութեան համաձայն՝ զայն հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչ չորրորդ դարու սկիզբը, այն տարիներուն, երբ թագաւորութիւնը 301-ին քրիստոնէութիւն ընդունեց։ Այսօր կանգուն շէնքը այդ եկեղեցին չէ։ Անոր խաչաձեւ կորիզը 483-ի վերակառուցումէն է, իսկ վերի գմբէթը, առջեւի զանգակատունը եւ արեւելեան ծայրի սենեակները աւելի ուշ են։ Հոս առաջին գործը այս շերտերը իրարմէ զատելն է։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 9 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Էջմիածնի Մայր տաճարը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին է եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը. ան կը գտնուի Արմաւիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքին մէջ։ Հայկական աւանդութեան համաձայն, որ կը հետեւի Ագաթանգեղոսին, զայն հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչ չորրորդ դարու սկիզբը, այն տարիներուն, երբ թագաւորութիւնը քրիստոնէութիւն ընդունեց. այդ դարձը աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով։ Նոյն աւանդութեամբ՝ անունը կը յիշէ տեսիլք մը, ուր Միածինը իջաւ տեղը նշելու։ Այդ առաջին շէնքէն շատ քիչ բան մնացած է։ Չորս մոյթի վրայ հենուած խաչաձեւ եկեղեցին, ուր կը մտնէ այցելուն, 483-ի վերակառուցումէն է, իսկ քարէ գմբէթը, զանգակատունը եւ արեւելեան աւանդատունը աւելի ուշ են։ Աթոռը ինք դարեր շարունակ այլուր եղած է եւ հոս վերադարձած է 1441-ին։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ գործող մայր տաճար եւ վանական կեդրոն
- Ուր կը գտնուի
- Վաղարշապատ, Արմաւիրի մարզ, Երեւանէն արեւմուտք
- Անունը
- Էջմիածին՝ «Միածինին իջնելը»
- Հաստատութիւնը
- Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը
- Ներկայ շէնքը
- 483-ի վերակառուցումին խաչաձեւ յատակագիծը. գմբէթը, զանգակատունը եւ աւանդատունը աւելի ուշ են
- Համաշխարհային ժառանգութիւն
- Ընդգրկուած է 2000-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ցանկ, թիւ 1011
Ուր կը գտնուի Էջմիածնի Մայր տաճարը
Տաճարը կը գտնուի Վաղարշապատի կեդրոնը։ Քաղաքը տարածուած է Արմաւիրի մարզի հարթ, ոռոգուող դաշտին վրայ, Երեւանէն արեւմուտք, դիւրամատչելի հեռաւորութեան վրայ։ Ի տարբերութիւն Խոր Վիրապին կամ լեռնային վանքերուն՝ տաճարը բնանկարին մէջ առանձին չի կենար. ան պարսպապատ տարածքի մը ներսն է, առօրեայ կեանքով ապրող քաղաքի մը մէջ, եւ անոր կը մօտենան փողոցներով, ոչ թէ դաշտին վրայէն։
Վաղարշապատը ինք հին քաղաք է։ Ռոպերթ Հիւսընի պատմական ատլասը զայն կը դասէ Հայոց թագաւորութեան արքայական կեդրոններուն շարքին. քաղաքը մայրաքաղաք եղած է դեռ եկեղեցիէն առաջ, եւ ասիկա մասամբ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ տաճարը հիմնուեցաւ ճիշդ հոս։ Քաղաքը երկար ատեն կրած է երկու անունն ալ, եւ այսօր տաճարին անունը յաճախ կը գործածուի նաեւ քաղաքին համար։
Պարսպապատ տարածքը մէկ շէնք չէ, համալիր է։ Տաճարը անոր կեդրոնն է, բայց պարիսպներէն ներս են նաեւ Կաթողիկոսի նստավայրը, ճեմարանը, թանգարանները, գրադարանը եւ բաց տարածքներ։ Իսկ տաճարին հետ ամէնէն շատ այցելուած եկեղեցիները նոյն քաղաքին ուրիշ մասերուն մէջ են։
Տաճարը եւ Հայաստանի քրիստոնէացումը
Այս վայրը կարեւոր է, որովհետեւ ճիշդ հոս հայոց եկեղեցին ֆիզիքական կեդրոն մը ստացաւ։ Քրիստոնէութեան ընդունումը իբրեւ Հայոց թագաւորութեան կրօն այն դէպքն է, որուն կ՚ակնարկէ ամբողջ վայրը, եւ հոս տաճար հիմնելը նոյն շարքին կը պատկանի, ինչ որ թագաւորին մկրտութիւնն ու առաջին եպիսկոպոսին ձեռնադրութիւնը։
Այդ քրիստոնէացման աւանդական թուականը 301-ն է, բայց ան հաստատուած չէ։ Նինա Կարսոյեան, քրիստոնեայ Հայաստանի կազմաւորման նուիրուած իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ, կը ներկայացնէ 314-ին աւելի մօտ թուագրումի մը փաստարկները։ Արխիւին սեփական յօդուածը քրիստոնէացման մասին կը հետեւի այդ քննարկումին եւ աւանդական տարին հաստատուն չի նկատեր։ Տաճարին հիմնադրութեան թուականը աւելի եւս անորոշ է. ան կը հենի նոյն պատումին վրայ եւ անկախ աղբիւրով մը հաստատուած չէ։
Յստակօրէն կարելի է խօսիլ միայն դէպքերուն կարգին մասին։ Թագաւորութիւն մը դարձի եկաւ, եկեղեցի մը կազմակերպուեցաւ, եւ Վաղարշապատի մէջ տաճար մը կառուցուեցաւ, որ ըլլայ անոր գլուխը։ Այս վայրին մնացեալ ամէն բանը՝ աթոռը, ճեմարանը, գանձարանները, աճեցաւ այդ որոշումէն, անկէ առաջ չկար։
Տեսիլքը եւ անունը
Անունը ինքնին աւանդութիւնն է՝ մէկ բառի մէջ ամփոփուած։ Ագաթանգեղոս, Ռ. Վ. Թոմսընի թարգմանութեամբ եւ մեկնաբանութեամբ, կը պատմէ, թէ Գրիգոր Լուսաւորիչ տեսաւ Քրիստոսը, որ իջաւ եւ ոսկեայ մուրճով զարկաւ գետնին՝ ցոյց տալու համար, թէ ո՛ւր պիտի կառուցուէր տաճարը։ Էջմիածին կը նշանակէ այն տեղը, ուր իջաւ Միածինը, եւ եկեղեցին կը կոչուի այդ տեսիլքով, ոչ թէ սուրբի մը կամ հիմնադիրի մը անունով։
Արժէ ճշգրիտ ըլլալ, թէ ատիկա ի՛նչ տեսակ պնդում է։ Ագաթանգեղոսի գործը հինգերորդ դարու պատում մըն է, կազմուած նկարագրուած դէպքերէն աւելի քան դար մը ետք եւ գրուած՝ բացատրելու համար, թէ ինչպէ՛ս Հայաստան քրիստոնեայ դարձաւ։ Տեսիլքը այն պատմութիւնն է, որ հայոց եկեղեցին կը պատմէ իր իսկ սկիզբին մասին. ան ժամանակին կատարուած արձանագրութիւն չէ, եւ անոր ետին ուրիշ տեսակի վկայութիւն չկայ։
Արխիւը նոյն զանազանումը կ՚ընէ Խոր Վիրապի մէջ, ուր վիրապը աւանդութիւն պահող վայր մըն է եւ ոչ թէ վաւերացուած խուց մը։ Երկու վայրերն ալ մէկ պատմութեան կը պատկանին եւ մէկ աղբիւրէ կը պատմուին. այցելուն, որ անոնցմէ մէկը դէպքի արձանագրութիւն նկատէ, սխալ պիտի կարդայ երկուքն ալ։
Ի՛նչ պահպանուած է եւ ո՛ր ատենէն
Այցելուին տեսածներէն գրեթէ ոչինչ չորրորդ դարէն է։ Ներկայ շէնքին տակ եւ ներսը կատարուած պեղումները աւելի վաղ կառոյցի մը մնացորդներ յայտնաբերած են, եւ սկզբնական եկեղեցին սովորաբար կը վերականգնեն իբրեւ բազիլիկ, ոչ թէ այսօրուան եկեղեցիին ձեւով։ Բայց ասոնք մնացորդներ ու վերականգնումներ են, պահպանուած չորրորդ դարու շէնք չեն։
Վճռական պահը սովորաբար 483–484 թուականներով թուագրուող վերակառուցումն է, կատարուած Վահան Մամիկոնեանի օրով եւ արձանագրուած պատմիչ Ղազար Փարպեցիի կողմէ։ Ճիշդ այդ ատեն տաճարը ստացաւ խաչաձեւ յատակագիծ, չորս ազատ կանգնած մոյթերու վրայ հենուող գմբէթով, եւ այդ յատակագիծն է այսօրուան շէնքին կորիզը։ Ժամանակը էական է. վերակառուցումը կատարուեցաւ այն տարիներուն, երբ իր աւարտին կը մօտենար սասանեան իշխանութեան դէմ երկար ապստամբութիւնը, որուն վերջ դրաւ 484-ի Նուարսակի դաշնագիրը։ Վերակառուցումը ցոյց կու տայ, թէ վերականգնուած եկեղեցին ի՛նչ կառուցեց իրեն համար, հազիւ որ կրցաւ։
Անկէ ետք շէնքը շարունակեց փոխուիլ, եւ լուսանկարներու մէջ ամէնէն աչքի զարնող մասերը ամէնէն նորերն են։ Այսօրուան քարէ գմբէթը տասնեօթներորդ դարուն փոխարինեց աւելի հինը։ Արեւմտեան ծայրի առջեւի զանգակատունը կառուցուեցաւ 1653 եւ 1658 թուականներուն միջեւ, իսկ միւս թեւերուն վրայ փոքր զանգակատուներ աւելցան 1682-ին։ Արեւելեան ծայրին աւանդատուն մը կցուեցաւ 1868-ին կամ 1869-ին (աղբիւրները երկու թուականն ալ կու տան)։ Քրիստինա Մարանչի հայ արուեստին նուիրուած իր ակնարկին մէջ այս յաւելումները կը դիտէ իբրեւ ժամանակաշրջանին ընդհանուր օրինաչափութեան մաս, ոչ թէ մէկ շէնքի պատահական փոփոխութիւններ։
Ուրեմն ազնիւ ամփոփումը շերտաւոր է, ոչ պարզ. աւանդական չորրորդ դարու հիմնադրութիւն, հինգերորդ դարու եկեղեցի, որ կու տայ յատակագիծը, տասնեօթներորդ դարու ուրուագիծ եւ տասնիններորդ դարու արեւելեան ծայր, իսկ վերականգնողական աշխատանքները շարունակուեցան մինչեւ վերջին տասնամեակները։ Տաճարը հին է, բայց իր հնութիւնը մէկ դարէ չէ։
Մայր Աթոռը եւ Կաթողիկոսը
Էջմիածինը Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Մայր Աթոռն է՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը եւ աշխարհով մէկ տարածուած եկեղեցիին վարչական կեդրոնը։ Այսօր ասիկա է անոր գլխաւոր նշանակութիւնը, եւ այդ նշանակութիւնը հաստատութենական է, ոչ ճարտարապետական։
Շարունակականութիւնը իրական է, բայց անընդհատ չէ, թէեւ վայրը յաճախ այնպէս կը ներկայացուի, կարծես անընդհատ ըլլար։ Վաղ միջնադարուն աթոռը հեռացաւ Վաղարշապատէն եւ տեղափոխուեցաւ հայկական քաղաքական իշխանութեան ետեւէն՝ Դուին, ապա Կիլիկիա։ Միայն 1441-ին հոգեւորականներու ժողով մը Կաթողիկոսութիւնը վերահաստատեց Էջմիածնի մէջ։ Այդ ատենէն ի վեր հայոց եկեղեցին ունի նաեւ երկրորդ կաթողիկոսութիւն մը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, իր սեփական իրաւասութեամբ։ 1930-էն ի վեր անոր աթոռը Լիբանանի Անթիլիասն է։
Ճիշդ այս դերն է, որ համալիրը յուշարձանէ մը աւելի բան կը դարձնէ։ Հոս կը կատարուին ձեռնադրութիւններ, եպիսկոպոսներու օծում եւ միւռոնի օրհնութիւն, իսկ Կաթողիկոսի նստավայրն ու գրասենեակները տաճարին հետ նոյն պարիսպներուն ներսն են։ Ասիկա գործող կեդրոնատեղի մըն է, եւ շէնքերը իբրեւ այդպիսին կը գործածուին։
Աւելի լայն համալիրը
Պարիսպներէն ներս տաճարը շրջապատուած է աթոռին պէտք եղած հաստատութիւններով։ Գէորգեան ճեմարանը, բացուած 1874-ին, հայոց եկեղեցիին գլխաւոր հոգեւոր դպրոցն է եւ այդ ատենէն ի վեր կը պատրաստէ անոր հոգեւորականները։ Հոս կան նաեւ թանգարաններ, գրադարան եւ գանձարաններ, ուր կը պահուին եկեղեցիին սրբութիւններն ու պատարագային իրերը։
Պարիսպներէն դուրս Վաղարշապատի երեք եկեղեցի սովորաբար նոյն ժառանգութեան մաս կը նկատուին՝ Սուրբ Հռիփսիմէն, Սուրբ Գայանէն եւ Շողակաթը։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կապուած է նահատակութեան այն պատումին, զոր Ագաթանգեղոս կը կցէ քրիստոնէացման։ Անոնք առանձին շէնքեր են, իրենց առանձին վայրերով, եւ տաճարին մասը չեն. անոնցմէ վաղ միջնադարեանները որոշ առումներով աւելի լաւ պահպանուած են, քան բուն տաճարը։
Տաճարը, այդ եկեղեցիները եւ Զուարթնոցի հնագիտական վայրը 2000-ին միասին ընդգրկուեցան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ Ընդգրկման չափանիշները զանոնք կը նկարագրեն իբրեւ հայկական գմբէթաւոր եկեղեցիին զարգացումը ցոյց տուող յուշարձաններ։ Ցանկին մէջ մտած է քաղաքին մէջ սփռուած յուշարձաններու խումբ մը, ոչ թէ մէկ շէնք։
Ձեռագիրները, ուսումը եւ ինչ որ հեռացաւ վայրէն
Աթոռը նաեւ արխիւ է։ Էջմիածինը դարերու ընթացքին ձեռագիրներ կուտակեց, եւ նոր ժամանակներուն անոր հաւաքածոն հայկական գրաւոր նիւթի ամէնէն մեծ հաւաքածոներէն մէկն էր։ Ան արդիւնքն էր ընդօրինակութեան, նուիրատուութիւններու եւ այն կանոնաւոր հաւաքչութեան, որ կեդրոնական հաստատութիւն մը կարելի կ՚ընէ։
Այդ հաւաքածոն այլեւս հոս չէ, եւ արժէ ասիկա գիտնալ այցելելէ առաջ։ 1929-ին ձեռագիրները պետական սեփականութիւն յայտարարուեցան, իսկ 1939-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը զանոնք փոխադրեց Երեւան, ուր անոնք դարձան Մատենադարանի հիմնադիր հաւաքածոն։ Ով որ կ՚ուզէ տեսնել Էջմիածնի պահպանածը, պէտք է երթայ Երեւան։
Վայրին մէջ մնացած է նոյն աշխատանքին հաստատութենական կողմը՝ ճեմարանը, գրադարանն ու թանգարանները, ինչպէս նաեւ աթոռին շարունակուող դերը հրատարակչութեան, պատարագի եւ հոգեւորականներու պատրաստութեան մէջ։ Էջմիածնի վերագրուած պահպանողական դերը իրական է, բայց անոր ամէնէն ծանօթ արդիւնքին մեծ մասը այսօր այլուր կը պահուի։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Առաջինը աւանդութեան եւ քարերուն միջեւ եղած հեռաւորութիւնն է։ Հայոց պատմութեան մէջ վայրին տեղը կը հենի չորրորդ դարու հիմնադրութեան մը վրայ, զոր պատմած է հինգերորդ դարու հեղինակ մը։ Այն եկեղեցին, ուր կը մտնէ այցելուն, ըստ էութեան հինգերորդ դարու յատակագիծ մըն է՝ տասնեօթներորդ դարու տանիքագիծի մը տակ։ Երկու պնդումն ալ ճիշդ են, եւ վայրը կարդալու ամբողջ արուեստը զանոնք միասին պահելն է։
Երկրորդ՝ ասիկա կեդրոնատեղի է, ոչ միայն յուշարձան։ Տարածքը ամէն օր կը գործածուի իբրեւ հաստատութիւն, պատարագներ կը մատուցուին, եւ անոր որոշ մասեր փակ կամ զբաղուած են այցելուներու հետ կապ չունեցող պատճառներով։ Կը գործեն աղօթատեղիի վայելչութեան սովորական կանոնները, եւ պէտք է նաեւ քիչ մը համբերութիւն։
Երրորդ՝ վայրը խումբ մըն է, ոչ թէ մէկ կէտ։ Տաճարը կեդրոնն է, բայց Վաղարշապատի ուրիշ մասերու եկեղեցիներն ու Զուարթնոցի աւերակները կը պատկանին նոյն ընդգրկուած ժառանգութեան եւ հայկական շինարարութեան նոյն շրջանին։ Միայն տաճարը տեսնողը վայրին մասին աւելի նեղ պատկեր կ՚ունենայ, քան վայրը կ՚արժանանայ։
Կարեւոր թուականներ
Չորրորդ դարու սկիզբ
Հայկական աւանդութիւնը հոս տաճար հիմնելը կը վերագրէ Գրիգոր Լուսաւորիչի՝ այն տարիներուն, երբ թագաւորութիւնը քրիստոնէութիւն ընդունեց։ Այդ դարձը աւանդաբար կը թուագրուի 301-ով, թէեւ պատմաբաններէն շատեր կ՚առաջարկեն 314-ին աւելի մօտ թուագրում մը։
483–484
Վահան Մամիկոնեան տաճարը հիմնովին կը վերակառուցէ։ Այդ աշխատանքով հաստատուած խաչաձեւ, գմբէթաւոր յատակագիծը այսօրուան շէնքին կորիզն է։
1441
Հոգեւորականներու ժողով մը Կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատէ Էջմիածնի մէջ, դարեր ետք, որոնց ընթացքին աթոռը այլուր էր։
1653–1658
Տաճարին առջեւ կը կառուցուի արեւմտեան զանգակատունը, որ արեւմտեան ճակատին կու տայ այսօրուան ուրուագիծը։
1682
Եկեղեցիին միւս թեւերուն վրայ կ՚աւելնան փոքր զանգակատուներ։
1868 կամ 1869
Տաճարին արեւելեան ծայրին կը կցուի աւանդատուն մը։
1874
Տարածքին մէջ կը բացուի Գէորգեան ճեմարանը, որ կը դառնայ հայոց եկեղեցիին գլխաւոր հոգեւոր դպրոցը։
2000
Տաճարը, Վաղարշապատի միւս եկեղեցիներն ու Զուարթնոցի հնագիտական վայրը միասին կ՚ընդգրկուին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։
Ինչու կարեւոր է Էջմիածնի Մայր տաճարը
Էջմիածինը այն վայրն է, ուր հայոց եկեղեցին դարձաւ հասցէ ունեցող հաստատութիւն։ Քրիստոնէացումը Հայաստանին տուաւ կրօն մը, իսկ այս վայրը այդ կրօնին տուաւ գլուխ, աստիճանակարգ, գանձարան եւ դպրոց։ Ասոնք են, որ եկեղեցին անցուցին այն դարերէն, երբ հայկական պետութիւն չկար զայն պահելու։ Տաճարը կարեւոր է ոչ այնքան իբրեւ շէնք, որքան իբրեւ վայր, ուրկէ եկեղեցի մը կառավարուեցաւ։
Ան նաեւ ամէնէն մատչելի դասն է այն մասին, թէ ինչպէ՛ս կը կուտակուի ժառանգութեան վայր մը։ Հոս ոչինչ մէկ անգամէն կառուցուած է։ Աւանդական հիմնադրութիւնը, հինգերորդ դարու վերակառուցումը, տասնեօթներորդ դարու գմբէթն ու զանգակատունը, տասնիններորդ դարու արեւելեան ծայրը եւ նոր ժամանակներու վերականգնումը ներկայ են մէկ կառոյցի մէջ։ Այցելուն, որ անոր համար մէկ թուական կը փնտռէ, պիտի չգտնէ։ Շերտերը կարդալը աւելի օգտակար է, քան մէկ տարիի վրայ կանգ առնելը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Անունը բուն աւանդութիւնն է. Էջմիածին կը նշանակէ այն տեղը, ուր իջաւ Միածինը։
- 02Այցելուին կոխած խաչաձեւ յատակագիծը 483-ի վերակառուցումէն է, ոչ թէ սկզբնական հիմնադրութենէն։
- 03Կաթողիկոսի աթոռը դարեր շարունակ Էջմիածնէն հեռու եղած է եւ հոս վերահաստատուած է 1441-ին։
- 04Արեւմտեան ճակատին իշխող զանգակատունը տասնեօթներորդ դարու յաւելում է՝ աւանդական հիմնադրութենէն մօտ տասներեք հարիւր տարի ետք։
- 05Ձեռագիրները, որ ժամանակին կը պահուէին Էջմիածնի մէջ, 1939-ին փոխադրուեցան Երեւան եւ դարձան Մատենադարանի հիմնադիր հաւաքածոն։
Աղբիւրներ
- Agathangelos, trans. and comm. R. W. Thomson. History of the Armenians — State University of New York Press, Albany, 1976 ISBN 9780873953238The fifth-century narrative containing the vision of the Only Begotten that gives the cathedral its name. It is the source of the foundation tradition and was written well over a century after the events it describes.
- Nina G. Garsoïan. Studies on the Formation of Christian Armenia — Variorum / Ashgate, 2010 ISBN 9781409403661Cited for the critical treatment of the conversion narrative and its dating, which is what keeps the foundation date described here as tradition.
- Christina Maranci. The Art of Armenia: An Introduction — Oxford University Press, 2018 ISBN 9780190269005Cited for the building history: the cruciform domed plan of the fifth-century rebuilding and the seventeenth-century dome and belfry, set against the wider periods of Armenian architecture.
- Richard G. Hovannisian (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods, from Antiquity to the Fourteenth Century — Palgrave Macmillan, 2004 ISBN 9781403966360Cited for the institutional history — the organisation of the church after the conversion and the movement of the catholicosal see away from Vagharshapat and back.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284The standard historical geography of the Armenian lands; cited here for Vagharshapat's position and its standing as a royal centre before the cathedral was founded.
- Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots — UNESCO World Heritage List, no. 1011, inscribed 2000 Այցելել աղբիւրինThe inscription covers the cathedral, the churches of Hripsime, Gayane and Shoghakat, and the ruins of Zvartnots as one property. "Echmiatsin" is UNESCO's own spelling in the official property name and is kept here as cited; the archive's prose uses Etchmiadzin throughout.
- Mother See of Holy Etchmiadzin — official site — Mother See of Holy Etchmiadzin, Vagharshapat Այցելել աղբիւրինCited only for the present-day institution: the office of the Catholicos of All Armenians, the Gevorgian Theological Seminary, and the museums and library inside the precinct.
Առնչուող յօդուածներ
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը նկատուի առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն։ Այդ որոշումը վերաձեւեց անոր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ, ուր, ըստ աւանդութեան, բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչ։ Բլուրը հին հայկական մայրաքաղաք Արտաշատի տեղն է։
Աւարայրի ճակատամարտը՝ 451 թ.
451-ին Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հայկական ուժերը իրենց հաւատքը պաշտպանելու համար դէմ ելան պարսկական բանակի մը, որ աղբիւրներուն համաձայն շատ աւելի մեծ էր։ Անոնք ճակատամարտը կորսնցուցին, բայց կրօնական ազատութիւնը շահեցան։