Ալեքսանդր Շիրվանզադէ

Ո՞վ էր Ալեքսանդր Շիրվանզադէն

Ալեքսանդր Շիրվանզադէ հայ վիպասան, արձակագիր եւ թատերագիր էր։ Ծնաւ 1858-ին Ռուսական կայսրութեան Շամախի քաղաքին մէջ, մեռաւ 1935-ին Կիսլովոդսկ։ Գրեց արեւելահայերէն եւ աշխատեցաւ գլխաւորաբար Պաքու ու Թիֆլիս։ Երբ հայ քննադատութիւնը քննադատական ռէալիզմի մասին կը խօսի, առաջին յիշուող անունը իրն է։

Երկու բան զինք կը զատէ այս արխիւին գրողներուն մեծ մասէն։ Առաջինը գրական սեռն է․ բաժինը, որուն կը միանայ, խիստ կը թեքի դէպի քերթուածը, իսկ ինք վիպասան եւ թատերագիր է, որ գրեթէ քերթուած չգրեց։ Երկրորդը նիւթն է։ Հոն ուր Րաֆֆի հայկական պատմավէպը շինեց ազգային անցեալէն, Շիրվանզադէ գրեց ներկային, քաղաքին ու դրամին մասին՝ ո՛վ ունի զայն, ինչպէ՛ս ձեռք բերած է, եւ ի՛նչ պատրաստ է ընելու տուն մը զայն պահելու համար։

Ան նաեւ բաւական երկար ապրեցաւ, որ իր գործին աւարտէն ետք եկած պետութիւն մը զինք իւրացնէ։ Երբ մեռաւ, 1930-ին շնորհուած խորհրդային տիտղոսներ կը կրէր։ Այս յօդուածը այդ տիտղոսները կը զատէ այն ասպարէզէն, որով վաստկեց զանոնք․ այդ ասպարէզը կը պատկանի 1880-ականներուն, 1890-ականներուն եւ 1905-էն առաջուան տարիներուն։

Մովսիսեան, եւ անունը, որով կը ստորագրէր

Ծնաւ Ալեքսանդր Մովսիսեան անունով․ հայ հանրագիտարանները կու տան Ալեքսանդր Մինասի Մովսիսեան ձեւը, ուր կայ նաեւ հօր՝ Մինասի անունը։ Շիրվանզադէ գրական անուն է՝ առնուած իր ծննդավայրէն․ Շամախին Շիրվանի մէջ էր, իսկ պարսկերէն -զադէ վերջածանցը կը նշանակէ «ծնած», «որդի»։ Անունը պարզապէս կ'ըսէ՝ Շիրվանէն։

Անունը այսքան միայն կը նշանակէ, եւ այս յօդուածը անոր բան չ'աւելցներ։ Տիտղոս չէ, ժառանգուած մականուն չէ, իր ծագման մասին վկայութիւն ալ չէ։ ԺԹ. դարու գրողի ստորագրութիւն մըն է՝ կազմուած իր գաւառին անունէն։ Գրական անուն կազմելու բաւական տարածուած ձեւ է, եւ աղբիւրներուն ըսածէն աւելի բացատրութեան պէտք չունի։

Անգլերէն կը հանդիպի Alexander Shirvanzade եւ Aleksandr Shirvanzade ձեւերով, կը շրջին նաեւ Shirvanzadé, Shirvan-Zade եւ պարզապէս Shirvanzade։ Իր կենդանութեան ֆրանսերէն հրատարակութիւնները կը տպէին Chirvanzadé։ Հայերէն արեւելեան բարեփոխուած ուղղագրութեամբ կը գրուի Ալեքսանդր Շիրվանզադե, արեւմտեան դասական ուղղագրութեամբ՝ Ալեքսանդր Շիրվանզադէ։ Այս բոլոր ձեւերը դրուած են այս էջին որոնման բառերուն մէջ, որովհետեւ իւրաքանչիւրը տարբեր էջեր կը բերէ։

Շամախի

Շամախին (այսօր՝ Şamaxı, Ազրպէյճան) Շիրվանի հին մայրաքաղաքն էր, իսկ իր ծնած ատեն՝ Ռուսական կայսրութեան գաւառական քաղաք մը։ Իր անունը կրող նահանգին կեդրոնն էր, մինչեւ որ 1859-ի երկրաշարժը զայն քանդեց, եւ վարչութիւնը Պաքու փոխադրուեցաւ։ Իր կենսագրութեան համար ասիկա է քաղաքին մասին ամէնէն կարեւոր իրողութիւնը․ ծննդավայրը նոր զիջած էր իր տեղը այն քաղաքին, ուր ինք պիտի անցընէր իր պատանեկութիւնը։

Խառն բնակչութեամբ քաղաք էր՝ հայեր եւ այլ տեղացի համայնքներ, ռուսական վարչութեան տակ։ Ասիկա է «Նամուս»-ին աշխարհը․ վէպին դէպքերը հոն կը կատարուին, եւ երկրաշարժը գիրքին մէջ է։ Շամախին դարձեալ քանդուեցաւ 1902-ին, երբ ինք վաղուց մեկնած էր։

Ընտանիքը ունեւոր չէր։ Ռուսական տեղեկատուները իր հայրը՝ Մինասը, դերձակ կը ներկայացնեն, եւ տան պայմանները այնքան համեստ էին, որ իր ուսումը վերջացաւ գաւառական ուսումնարանով, զոր աւարտեց 1873-ին։ Այս յօդուածը կը գործածէ այս վայրերուն պատմական անուններն ու այն ատեն իրապէս գոյութիւն ունեցող պետական միաւորները, որովհետեւ իր իսկ վաւերաթուղթերը այդ բառերով գրուած են։

Պաքու՝ ո՛չ միայն միջավայր, այլեւ նիւթ

1870-ականներուն Պաքուն կը դառնար աշխարհի ամէնէն մեծ նաւթային քաղաքը։ Պալախանիի մէջ հորատման աշտարակներ կը բարձրանային, Սեւ քաղաք կոչուած թաղը կը լեցուէր վերամշակման գործարաններով, եւ դրամագլուխ կը հոսէր ամէն կողմէ՝ հայ եւ այլ տեղացի ձեռներէցներէ, ինչպէս նաեւ ռուս, շուէտ ու ֆրանսացի ներդրողներէ։ Շիրվանզադէ հոն գնաց պատանի տարիքին՝ 1873-ին կամ 1875-ին, ըստ տարբեր հայ աղբիւրներու, եւ մնաց մօտ ութ տարի։

Այդ քաղաքը ապագայ վիպասանին ցոյց կու տար ընկերային փոփոխութիւն մը, որ այնքան արագ էր, որ աչքով կարելի էր հետեւիլ անոր։ Հարստութիւններ կը դիզուէին մէկ տասնամեակի մէջ եւ կը կորսուէին յաջորդին։ Գաւառական վաճառական ընտանիքներ արդիւնաբերողներ կը դառնային եւ իրենց տղաքը կը ղրկէին ռուսական ու եւրոպական դպրոցներ։ Բանուորներ կը հաւաքուէին ամբողջ Կովկասէն եւ հիւսիսային Պարսկաստանէն եւ կը բնակեցուէին ըստ այնմ։ Դիրքը այլեւս չէր ժառանգուեր, այլ կը գնուէր, իսկ կանոնները դեռ ոչ ոք գիտէր։

Իր արձակը այս միջավայրէն ծնած է, եւ ատոր համար Պաքուն կը պատկանի իր գործին նկարագրութեան, ո՛չ միայն իր կենսագրութեան ժամանակագրութեան։ Ան քաղաքին մասին ճամբորդի մը պէս չի գրեր։ Կը գրէ գրասենեակներու, պայմանագիրներու, բաժնետոմսերու շուրջ կնքուող ամուսնութիւններու, արտասահման ղրկուող եւ տունը մնացող տղոց, մէկ տասնամեակին հարստացած ու յաջորդին կործանած տուներու մասին։ Երբ այդ աշխարհը կը փոխուէր, ինք անոր հաշուապահութեան ներսն էր։

Գործակատարը, որ կը կարդար

Գործերը սովորական էին, եւ ճիշդ անոնց շնորհիւ գոյութիւն ունին գիրքերը։ Աշխատեցաւ գաւառական վարչութեան, ապա նաւթային ընկերութիւններու գրասենեակներուն մէջ՝ իբրեւ գործակատար, հաշուապահի օգնական եւ վերջապէս հաշուապահ։ Եղաւ նաեւ Պաքուի հայկական բարեգործական ընկերութեան գրադարանավարը։

Հաշուապահութիւնը առանձնայատուկ մուտք մը կու տայ։ Ընկերութեան հաշիւները վարող գործակատարը կը տեսնէ ընկերութեան ետեւը կանգնող ընտանիքը՝ ժառանգութեան վէճերը, երաշխաւորութիւնները, տան պարտքերը, զորս ան իր իսկ հիւրերէն կը պահէ, եւ կը տեսնէ այնպէս, ինչպէս ոեւէ ուրիշ օտարի ցոյց չեն տար։ Դարուն հայ արձակէն շատ քիչը գրուած է այդ դիտակէտէն, եւ ատոր համար է, որ այս գործերը արժէ յիշել, ո՛չ թէ գոյն աւելցնելու համար։

Գաւառական ուսումնարանէն ետք ինքզինք կրթեց։ Կարդաց ռուս եւ հայ գրականութիւն, ինչպէս նաեւ այն եւրոպացի վիպասանները, որոնց մեթոտին ամէնէն շատ կը նմանի իրենը։ Թէ՛ հայ, թէ՛ անգլերէն աղբիւրները զինք կը կապեն Պալզաքի ու Զոլայի, ինչպէս նաեւ Շէյքսփիրի անուններուն։ Ինքնուս է բառին բուն իմաստով՝ առանց ճեմարանի եւ համալսարանի, բայց իր վէպերուն նիւթին այնպիսի գործնական գիտութեամբ, զոր ոչ մէկ ճեմարան պիտի տար։

1883․ նաւթահանքէն դէպի Թիֆլիս

Իր առաջին տպագիր գեղարուեստական գործը ուղղակի նաւթահանքէն եկաւ։ 1883-ին թիֆլիսեան «Մշակ» թերթը տպեց իր «Հրդեհ նաւթագործարանում» պատմուածքը, ապա՝ «Գործակատարի յիշատակարանից» վիպակը։ Ութ տարի այդ գրասենեակներուն մէջ անցուցած մարդը գրել սկսաւ ճիշդ անոնց մասին։

Նոյն տարին փոխադրուեցաւ Թիֆլիս, որ այն ատեն Ռուսական Կովկասի վարչական ու մշակութային կեդրոնն էր եւ արեւելահայ հրատարակչութեան սիրտը։ Այդ գրական աշխարհը մտաւ իբրեւ աշխատող լրագրող, ո՛չ թէ իբրեւ գրագէտ, եւ 1886-էն 1891 եղաւ «Արձագանք» շաբաթաթերթին քարտուղարը։

«Արձագանք»-ը տպեց նաեւ իր գեղարուեստական գործերը․ «Խնամատար»-ը լոյս տեսաւ 1884-ին, «Նամուս»-ը՝ 1885-ին, եւ իր անունը հռչակողը «Նամուս»-ն էր։ Այդ պահուն ճշդուեցաւ իր ասպարէզին ձեւը․ գեղարուեստ եւ լրագրութիւն՝ նոյն թերթերուն մէջ, եւ ապրուստ՝ մամուլէն, ո՛չ թէ գիրքերէն։

Ի՞նչ էր ռէալիզմը իրեն համար

Շիրվանզադէն ռէալիստ կոչելը ճիշդ է, բայց ինքնին գրեթէ ոչինչ կ'ըսէ, որովհետեւ այդ բառը շատ բան կը ներառէ՝ սովորական միջավայրը նախընտրելէն մինչեւ արուեստին նպատակին մասին ամբողջական տեսութիւն մը։ Իր պարագային բառը երեք որոշակի բան կը նշանակէ, եւ զանոնք կարելի է ձեւակերպել։

Առաջին՝ սիւժէին շարժիչ ուժը տնտեսական է։ Իր հերոսները դրամ կ'ուզեն, կամ ունին եւ կը վախնան կորսնցնելէ, կամ ամուսնութեան պէտք ունին զայն ապահովելու համար։ Սեփականութիւնը, ժառանգութիւնը, օժիտը, վարկը, բաժնետոմսերն ու պարտքը իր գիրքերուն մէջ ետնախորշ չեն։ Անոնք են պատմութիւնը յառաջ մղող մեքենան եւ այն ճնշումը, որուն տակ մարդիկ կը կոտրին։ «Քաոս»-ը վէպ մըն է նաւթային հարստութեան մասին եւ այն ընտանիքին մասին, որ անոր ծանրութեան տակ կը քայքայուի։

Երկրորդ՝ իր բարոյական հետաքրքրութիւնը զիջումներուն մէջ է, ո՛չ չարագործութեան։ Վնաս պատճառողները հազուադէպ հրէշներ են։ Անոնք մարդիկ են, որոնք կ'ընեն այն, ինչ իրենց դիրքին մէջ ողջամիտ կը թուի, եւ վնասը կը կուտակուի։ «Պատուի համար»-ը կը հենի մարդու մը վրայ, որ կ'այրէ վաւերաթուղթը, որպէսզի չզիջի ժառանգութիւն մը, որուն իրաւունքը չունէր։ Թատրերգութիւնը այն տան մասին է, որ ետքը պէտք է ապրի իրեն հետ։

Երրորդ՝ ձեւակերպուած մեթոտ, ո՛չ բնազդ։ Շիրվանզադէ ո՛չ միայն ռէալիզմով գրեց, այլ նաեւ ռէալիզմին մասին։ Իր պաշտպանածը ընդհանրացումն ու տիպականացումն էր․ քննադատեց իրականութեան լուսանկարչական վերարտադրութիւնը եւ մերժեց բացայայտ միտումնաւորութիւնը, որովհետեւ կը գտնէր, որ պարզապէս արձանագրող վէպը իր գործը չ'ըներ։ Ասիկա ԺԹ. դարու կշռադատուած դիրք մըն է, եւ զինք կը զատէ բնապաշտութենէն․ արժէ ատիկա ընդգծել, որովհետեւ կարճ անգլերէն ամփոփումները երկուքը իրարու կը խառնեն։

Ճիշդ հոս է, որ ամէնէն սուր կ'երեւի հակադրութիւնը այն աւանդութեան հետ, ուրկէ ինք եկաւ։ Իրմէ առաջ հայ արձակին մէջ կը տիրէր պատմական ու ազգային վէպը՝ վերակերտուած անցեալ, ազգին ուղղուած խօսք, եւ ընթերցող, որմէ կը սպասուէր զգացում երկուքին հանդէպ։ Շիրվանզադէ կը գրէր իր ընթերցողին ապրած շաբթուան մասին, մասնաւորաբար այն օրերուն, որոնց մէջ դրամատուն մը խառնուած էր։

Դրամ, ընտանիք եւ ընկերային դիրք

Իր գործին մէջ ընտանիքը նախ եւ առաջ տնտեսական հաստատութիւն է։ Ամուսնութիւնը երկու տան միջեւ գործարք է, աղջիկը՝ գործարքին պայմանը, տղան՝ գործին վրայ պահանջ մը։ Ասիկա նիւթին վրայ պարտադրուած ցինիզմ չէ։ Իր նկարագրած կարգերը իրապէս այդպէս կը գործէին, եւ իր գիրքերը հայ գրականութեան մէջ արտասովոր են գլխաւորաբար անով, որ ատիկա կ'ըսեն այնքան ծաւալով, որքան նիւթը կը պահանջէ։

Այս կարգին մէջ համբաւը գործող դրամագլուխ է։ Տան դիրքէն կախեալ է, թէ ի՛նչ վարկ կրնայ ստանալ, ի՛նչ ամուսնութիւններ կրնայ կնքել եւ ի՛նչ գինով։ Ուստի ընտանիքին իրական արժէքին եւ այն արժէքին միջեւ, որ պէտք է ունենալ թուի, եղած բացը մշտական ճնշումի աղբիւր է։ Իր աղէտներուն մեծ մասը կը ծնի, երբ մէկը կը փորձէ այդ բացը գոցել։

Կնոջ վիճակին հանդէպ իր հետաքրքրութիւնը կը բխի նոյն վերլուծումէն եւ անկէ անջատ չէ։ Եթէ ամուսնութիւնը գործարք է, ապա անոր առարկան ձայն չունի անոր մէջ։ Իր երկու թատրերգութիւնը հարցը ուղղակի կը դնեն․ «Եւգինէ»-ն եւ «Ունէ՞ր իրաւունք»-ը, երկուքն ալ 1903-էն։ Երկրորդին վերնագիրն իսկ հարցում է՝ իրաւունք ունէ՞ր։ Հայ վկայութիւնները կ'արձանագրեն, որ այս նիւթերուն իր մշակումը իր ժամանակին պահպանողական շրջանակներու ընդդիմութեան հանդիպեցաւ։

Ինչպէ՞ս շինուած է արձակը

Իր վէպերը համոյթային գործեր են։ Տունը, ընկերութիւնը եւ երկուքին կապուած մարդիկը բաւական մանրամասն կը ներկայացուին, եւ գիրքը յառաջ կ'երթայ՝ բոլորին վրայ միանգամայն ճնշում բանեցնելով, փոխանակ մէկ ճակատագրի հետեւելու։ Ասիկա կառուցուածքային ընտրութիւն է եւ հետեւանք ունի․ ի վերջոյ ընթերցողը կը հասկնայ ընկերային կարգը, ո՛չ թէ որեւէ մէկ մարդ։

Կերպարը գլխաւորաբար երկխօսութեամբ կը կերտուի։ Իր գիրքերուն մարդիկը իրենց դիրքը, կրթութիւնն ու դիտաւորութիւնը կը մատնեն դրամի մասին իրենց խօսելու ձեւով։ Թէ՛ ծիծաղը, թէ՛ դաժանութիւնը կը ծնին մարդուն որդեգրած կեցուածքին եւ իր իրական արարքին միջեւ եղած անհամապատասխանութենէն։ Հեղինակը շատ հազուադէպ կը կենայ՝ կերպարը բացատրելու համար։ Կը թողու, որ կերպարը ինքզինք բացատրէ, եւ պատումը այնպէս կը դասաւորէ, որ բացատրութիւնը զինք մերկացնէ։

Առարկայական մանրամասնութիւնը ապացոյց է, ո՛չ զարդ։ Գումարները, վաւերաթուղթերը, սենեակները, հագուստը եւ գործերուն վիճակը կը յիշուին, որովհետեւ փաստարկը անոնց վրայ կը հենի։ Ընթերցողը սովորաբար կրնայ վերակազմել տան դրամական վիճակը այն մանրամասնութիւններէն, զորս պատմողը հարկ նկատած է նշել։

Հայ քննադատութիւնը միաբերան գնահատած է իր գրական լեզուին խնամքն ու ուշ շրջանի վէպերուն հոգեբանական խորութիւնը։ Այս յօդուածը զանոնք կը փոխանցէ իբրեւ գնահատականներ եւ չի վերածեր արձակին մասին իրողութիւններու։ Առանց վերապահութեան կարելի է ըսել, որ իր կառոյցը թատերական է՝ տեսարաններ, մուտքեր, բախումներ։ Ասիկա է պատճառներէն մէկը, որ իր վէպերը այդքան դիւրաւ անցան բեմ ու պաստառ։

«Նամուս», 1885

«Նամուս»-ը լոյս տեսաւ 1885-ին «Արձագանք» շաբաթաթերթին մէջ, եւ ճիշդ այս գիրքն էր, որ զինք ճանչցուց։ Դէպքերը կը կատարուին իր իսկ Շամախիին մէջ, եւ գիրքը կը գործածէ քաղաքը ձեւաւորած երկրաշարժը․ երկու դրացի, որոնք փրկուած են անկէ, իրարու կը խոստանան իրենց պզտիկ զաւակները։

Անկէ ետք պատահածը կարելի է պատմել առանց գիրքը փճացնելու, որովհետեւ վէպը անակնկալի վրայ շինուած չէ։ Նշանադրութիւնը կը խզուի, երբ կը պարզուի, թէ երիտասարդները ամուսնութենէն առաջ հանդիպած են, բան մը, որ քաղաքին օրէնքը կ'արգիլէ։ Աղջիկը ուրիշի մը կ'ամուսնացնեն։ Անկէ ետք ամէն ինչ հետեւանք է, եւ հետեւանքները մահացու են։

Վէպը իրականին մէջ սիրահարներուն մասին չէ։ Օրէնքին մասին է՝ կանոններու համակարգ մը, որուն քաղաքին մէջ բոլորը կը հնազանդին, զոր քաղաքին մէջ ոչ ոք կրնայ բացատրել, եւ որ աւելի սուղ կը նստի, քան այն ամէնը, զոր կը պաշտպանէ։ Ասիկա ռէալիստական փաստարկն է իր ամէնէն պարզ ձեւով․ աղէտը կը ծնի ընկերային կարգէ մը, որ կը գործէ ճիշդ այնպէս, ինչպէս նախատեսուած է։

Վէպը, բեմական տարբերակը եւ ժապաւէնը երեք տարբեր գործեր են, եւ այս յօդուածը զանոնք իրարմէ կը զատէ։ Բեմական տարբերակը Շիրվանզադէ ինք պատրաստեց, եւ ան թուագրուած է 1911․ արդէն 1912-ին ան Յովհաննէս Աբէլեանի խումբին խաղացանկին մէջ էր, նաեւ անոր մոսկովեան հիւրախաղերուն ընթացքին։ Ժապաւէնին նուիրուած է առանձին բաժին մը՝ վարը։

Ի՞նչ կը նշանակէ նամուսը, եւ ինչո՛ւ պատիւը բաւական չէ

Նամուսը մէկ անգլերէն բառով չի թարգմանուիր։ Ընդունուած համարժէքը՝ honour, այնքան մոլորեցուցիչ է, որ արժէ անոր վրայ կանգ առնել, որովհետեւ ամբողջ վէպը ճիշդ այդ տարբերութեան վրայ կը հենի։

Բառը փոխառութիւն է։ Արաբերէն nāmūs-ը, որ ինք յունարէն nomos-էն կու գայ (օրէնք կամ սովորոյթ), անցած է պարսկերէնի, թրքերէնի, քրտերէնի եւ հայերէնի, եւ բոլորին մէջ ալ աւելի որոշակի բան մը կը նշանակէ, քան անգլերէն բառը։ Անձնական ազնուութիւն չէ, անհատական համբաւ ալ չէ։ Տան մը հաւաքական դիրքն է, եւ գործնականին մէջ զայն կը կրէ այդ տան կիներուն վարքը։ Այր մարդու պարագային բառը կրնայ ընդլայնիլ մինչեւ խիղճ եւ ուղղամտութիւն, բայց կնոջ պարագային կապուած է սեռական վարքին եւ անոր արտաքին երեւոյթին։

Այս յօդուածը բառը գործածելու ատեն երկու բան նկատի ունի։ Առաջին՝ ան հայերուն յատուկ երեւոյթ չէ։ Հասկացութիւնը տարածաշրջանային է՝ ընդհանուր Կովկասին, Անատոլիոյ եւ շատ աւելի հեռու վայրերու, եւ Շիրվանզադէ անոր մասին գրեց ներսէն՝ իբրեւ քննադատ, ո՛չ թէ իբրեւ ազգագրագէտ, որ օտարներուն սովորոյթ մը կը նկարագրէ։

Երկրորդ՝ ան թանգարանային առարկայ չէ։ Թատրերգութիւնը մեր դարուն ալ բեմադրուած է անգլերէն թարգմանութեամբ՝ իբրեւ կիներու դէմ բռնութեան մասին գործ։ Ասիկա բնագրին մէջ արդէն եղածին ընթերցումն է, ո՛չ թէ անոր վրայ դրուած արդիականացում։ Այս է պատճառը, որ վերնագիրը այս էջին վրայ հայերէն կը մնայ․ «Նամուս»-ը հասկացութիւն մը կ'անուանէ, իսկ Honour-ը՝ ուրիշ մը։

«Քաոս»-ը եւ նաւթային քաղաքը

«Քաոս»-ը այն վէպն է, զոր հայ քննադատութիւնը ամէնէն յաճախ իր լաւագոյնը կը նկատէ։ Հայ գրականագիտութիւնը զայն կը բնութագրէ իբրեւ հայ քննադատական ռէալիզմի ամէնէն մեծ նուաճումը։ Գրեց զայն 1896-ին եւ 1897-ին, իսկ գիրքը լոյս տեսաւ Պաքուի մէջ՝ 1898-ին, այսինքն իր ձերբակալութեան ու աքսորի տարիներուն։

Նիւթը Պաքուի հայ նաւթային ընտանիքն է՝ հարստութիւնը, անոր շուրջ կազմակերպուած տունը, զայն ժառանգող սերունդը եւ այն, թէ դրամը ինչպէս կը քայքայէ այդ տունը։ Ասիկա ճիշդ այն աշխարհն է, որուն հաշիւները վարած էր քսանական տարիքին, եւ վէպը գործին մանրամասնութիւններուն մէջ այնքան ճշգրիտ է, որքան ԺԹ. դարու հարստութեան մասին գեղարուեստական գրականութեան մեծ մասը չէ։

Վերնագիրը զարդ չէ։ Գիրքը կը նկարագրէ հաստատուած կարգ չունեցող ընկերութիւն մը․ դրամ, որ աւելի արագ կը շարժի, քան զայն նախապէս կառավարող ձեւերը, դիրքեր, որոնք տասնամեակ մը ետք ոչինչ կը նշանակեն, եւ մարդիկ, որոնք իրենց պարագաներուն յարմար բարոյականութիւն կը հնարեն։ Պաքուն այդ վիճակը տեսանելի դարձուցած էր այնպիսի ծաւալով, որուն չէր հասած շրջանին ոչ մէկ ուրիշ քաղաք, եւ «Քաոս»-ը անոր հայ վէպն է։

Իր գործերէն «Քաոս»-ը այս արխիւին մէջ իրեն յատուկ յօդուած ունի, ուր վէպին պաքուեան միջավայրը, ընտանեկան բախումը, հարստութիւնը եւ ընկերային փոփոխութիւնը կը քննուին այս կենսագրութենէն անջատ։ Այս էջին միւս վերնագիրները միայն յիշուած են եւ յղում չունին։

«Պատուի համար»-ը «Նամուս» չէ

Իր ամէնէն ծանօթ երկու գործը անգլերէն սովորաբար նոյն բառով կը թարգմանուին, եւ անզգոյշ ընթերցողը զանոնք իրարու հետ կը շփոթէ։ Անոնք տարբեր գործեր են, տարբեր սեռերէ, իրարմէ տասնինը տարի հեռու, եւ կը խօսին երկու տարբեր բաներու մասին, զորս անգլերէնը honour կը կոչէ։

«Նամուս»-ը 1885-ի վէպն է, որ յետոյ իր իսկ ձեռքով թատրերգութեան ալ վերածուեցաւ։ «Պատուի համար»-ը թատրերգութիւն է՝ գրուած 1904-ին, առաջին անգամ բեմադրուած Պաքու՝ նոյն տարուան դեկտեմբեր 10-ին, եւ առանձին գիրքով հրատարակուած 1905-ին։ Պատիւը հայերէնի սովորական բառն է՝ դիրք, ուղղամտութիւն, բարի անուն իմաստներով։ Նամուսը վերը նկարագրուած հաւաքական, սեռականացուած ընտանեկան պատիւին փոխառեալ անունն է։ Անգլերէնը այս տարբերութիւնը կը ջնջէ․ վէպին ժապաւէնը կ'արձանագրուի Honour, իսկ թատրերգութիւնը կը շրջի For Honour's Sake, For the Sake of Honour եւ For Honor ձեւերով։

Դէպքերը իրարու հետ կապ չունին։ «Պատուի համար»-ին մէջ Ելիսբարով տիրացած է մեռած բարեկամի մը կալուածին։ Երբ ժառանգորդը կը ներկայացնէ ատիկա ապացուցող վաւերաթուղթերը, ան կ'այրէ զանոնք։ Իր դուստրը՝ Մարգարիտ, չի կրնար ապրիլ այդ հիմքին վրայ կանգնած տան մէջ եւ ինքզինք կը սպաննէ։ Ասիկա սեփականութեան մասին թատրերգութիւն է, եւ վերնագրին պատիւը այն տեսակէն է, որ կարելի է հաշուեկշիռով ստուգել։

Ան դարձաւ իր սերունդին ամէնէն շատ բեմադրուած հայ թատրերգութիւնը։ Հայ աղբիւրները կ'արձանագրեն, որ մինչեւ 1911 ան աւելի քան 300 անգամ բեմադրուած էր, անդրանիկէն քանի մը տարի ետք արդէն կը ներկայացուէր Թիֆլիս եւ Կ. Պոլիս, եւ տասնամեակներ շարունակ վերաբեմադրուեցաւ խորհրդային հանրապետութիւններուն մէջ։

Թատրոնը

Շիրվանզադէ գրեց մօտ քսան թատրերգութիւն, եւ թատրոնը իր գործին մէջ երկրորդական զբաղում չէ։ Ան այն երկու գրողներէն մէկն է, որոնց վրայ կառուցուեցաւ հայ նոր թատերական խաղացանկը։

Միւսը Գաբրիէլ Սունդուկեանն է՝ իրմէ սերունդ մը աւագ։ Թիֆլիսահայ ընտանեկան կեանքին մասին անոր կատակերգութիւնները ցոյց տուին, որ հայ թատրերգութիւնը կրնայ ընդհանրապէս պատմել սովորական, ժամանակակից մարդոց մասին։ Հայ գրականագիտութիւնը Շիրվանզադէն կը նկատէ այդ գիծին շարունակողն ու ընդլայնողը․ գլխաւորաբար կատակերգական ու կենցաղային խաղացանկին ան աւելցուց ընկերային, քաղաքական եւ հոգեբանական թատրերգութիւնը։

Ցանկը աւելի երկար է, քան բոլորին ծանօթ երկու վերնագիրը։ «Իշխանուհի»-ն 1891-էն է, «Չար ոգի»-ն՝ 1894-էն, «Եւգինէ»-ն եւ «Ունէ՞ր իրաւունք»-ը՝ 1903-էն, «Պատուի համար»-ը՝ 1904-էն, «Կործանուածը»՝ 1909-էն, «Աւերակների վրայ»-ը՝ 1911-էն, «Շառլատանը»՝ 1912-էն, «Արհաւիրքի օրերին»-ը՝ 1917-էն։ «Մորգանի խնամին»-ը եկաւ վերջը, արտասահմանի տարիներէն ետք․ հայ աղբիւրներուն մէկ մասը զայն կը թուագրէ 1926, իսկ Հայկական սովետական հանրագիտարանը՝ 1930։

Թատրերգութիւնները վէպերուն պէս կառուցուած են՝ համոյթ, տնտեսական կացութիւն եւ երկխօսութիւն, որ մարդոց կը թողու իրենք զիրենք մերկացնել։ «Մորգանի խնամին»-ը եղանակով բացառութիւն է․ Ամերիկայի մէջ հայ ընտանիք մը ինքզինք կը համոզէ, թէ տղուն նշանադրութիւնը զինք կապած է դրամատէր Մորկանին։ Ասիկա միակ տեղն է, ուր իր ընկերային դիտողականութիւնը դուրս կը նայի՝ դէպի սփիւռք, եւ կատակերգական կը դառնայ։

Արեւելահայերէնը, եւ ի՛նչ ըրաւ անով

Ան այս բաժինին արեւմտահայ գրողներէն տարբեր լեզուական աշխարհի մը կը պատկանի։ Գրեց արեւելահայերէն, այսինքն Ռուսական Կովկասի խօսակցական լեզուին վրայ հիմնուած ճիւղով, որուն նոր գրական ընթացքը կը սկսի Խաչատուր Աբովեանով՝ իրմէ սերունդ մը առաջ։

Ան այս լեզուն տարածեց նոր բնագաւառի մը վրայ, զոր լեզուն տակաւին լիովին չէր նուաճած՝ ժամանակակից քաղաքային արձակին։ Իր մարդիկը գործակատարներ են, կապալառուներ, ճարտարագէտներ, ուսանողներ, վաճառականներու կիներ եւ ասոնց բոլորին սպասաւորները, եւ երկխօսութիւնը պէտք է մէկ նախադասութեամբ ցոյց տայ խօսողին դասակարգային դիրքը։ Գիւղին, դիւցազներգութեան եւ ազգին ուղղուած խօսքին համար մշակուած գրական լեզուն պէտք էր ստիպել, որ գրասենեակային գործ ընէ, եւ այդ բանը մեծ մասամբ իր գիրքերով կատարուեցաւ։

Հայ աղբիւրները իրեն կը վերագրեն գրական լեզուին հանդէպ արտասովոր խնամք եւ ոճի մաքրութիւն, եւ այս յօդուածը անոնցմէ անդին չ'երթար։ Իր Պաքուն ու Թիֆլիսը բազմալեզու քաղաքներ էին, եւ դիւրին պիտի ըլլար պնդել, թէ իր արձակը լեցուն է այդ միջավայրէն եկած փոխառութիւններով։ Բայց ատիկա որոշակի բառապաշարի մասին լեզուաբանական պնդում է, մինչդեռ հոս գործածուած աղբիւրները կը հաստատեն իր ոճին ընդհանուր գնահատականը, ո՛չ թէ իր բառերուն ցանկը։

Բանտ, Ոդեսա, Փարիզ

1890-ականներու կէսին ան հրապարակաւ դիրք բռնեց Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու կոտորածներուն մասին, եւ ատիկա իրեն սուղ նստաւ։ Ձերբակալուեցաւ Թիֆլիս, ապա աքսորուեցաւ Ոդեսա, ուր ապրեցաւ 1898-էն մինչեւ 1900։ Հայ եւ ռուս աղբիւրները կը տարբերին այն հարցին մէջ, թէ աքսորէն առաջ որքա՛ն տեւեց բանտարկութիւնը, եւ այս յօդուածը այդ տարբերութիւնը չի լուծեր։ «Քաոս»-ը ճիշդ այդ տարիներուն կը պատկանի։

1905-էն 1910 ապրեցաւ Փարիզ։ Վրաստանի ազգային արխիւին մէջ իր մասին պահուած երկու լուսանկարչական վաւերագիրը ժանտարմական արձանագրութեան քարտեր են՝ կազմուած Թիֆլիսի նահանգային ժանտարմական վարչութեան կողմէ։ Ասիկա բաւական կը խօսի այն թղթածրարին մասին, զոր ռուս իշխանութիւնները այդ շրջանին իր մասին կը վարէին։

Մօտ 1919-ին դարձեալ ձգեց Կովկասը եւ յաջորդ տարիները անցուց արտասահման՝ Կ. Պոլիս, Փարիզ եւ Միացեալ Նահանգներ։ Այդ տարիներուն կործանուեցան օսմանահայ գաղութները, եւ կարճատեւ հայկական հանրապետութիւնը խորհրդայնացաւ։ Վերադարձաւ 1926-ին։

Նախախորհրդային գրող, պարգեւատրուած խորհրդային պետութեան կողմէ

Վերադարձին վաթսունըութ տարեկան էր, եւ այս յօդուածին նիւթ եղող ամէն ինչ արդէն գրուած էր։ Իր կենսագրութեան խորհրդային գլուխը յաճախ կը ծածկէ այս իրողութիւնը, եւ ատոր համար այս էջը երկուքը կը զատէ։ Ան կանուխ սկսած խորհրդային գրող մը չէր․ ԺԹ. դարու ռէալիստ մըն էր, որ բաւական երկար ապրեցաւ՝ պատիւներ ստանալու համար պետութենէ մը, որ իր գործին աւարտէն ետք ստեղծուեցաւ։

Հաստատուեցաւ Երեւան, ուր լոյս տեսան իր բազմահատոր երկերու ժողովածուն եւ «Կեանքի բովից» յուշերը, որոնց վրայ աշխատեցաւ 1926-էն 1932։ 1934-ին մասնակցեցաւ Խորհրդային գրողներու միութեան հիմնադիր համագումարին, իսկ նոյն տարին՝ Խորհրդային Ազրպէյճանի գրողներու միութեան հիմնադիր համագումարին։

1930-ին ան ճանչցուեցաւ Ազրպէյճանական ԽՍՀ ժողովրդական գրող, եւ նոյն տարին՝ Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական գրող։ Ազրպէյճանի մէջ այդ տիտղոսը առաջին անգամ ինք ստացաւ։ Այդ ատեն երկու հանրապետութիւններն ալ Անդրկովկասեան Խորհրդային Դաշնակցային Ընկերվարական Հանրապետութեան մաս կը կազմէին։ Երկու պարգեւն ալ այդ շրջանի հանրապետական պատուանուններ են, այսինքն՝ վարչական տարբերանշաններ, զորս երկու խորհրդային կառավարութիւն շնորհեց ողջ գրողի մը, որուն գիրքերը երկուքին մէջ ալ կը կարդացուէին։ Անոնք ոեւէ մէկուն ազգային պատկանելիութեան վկայութիւն չեն, եւ այս յօդուածը զանոնք այդպէս չի գործածեր։

Մեռաւ 1935 թուականի օգոստոս 7-ին Կիսլովոդսկ եւ թաղուած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ։

«Նամուս»-ը պաստառին վրայ, եւ գործին շարունակութիւնը

Այն ժապաւէնը, զոր սովորաբար առաջին հայկական խաղարկային ժապաւէնը կը կոչեն, իր առաջին վէպին պաստառաւորումն է։ Ասիկա բաւական կը խօսի այն մասին, թէ որքա՛ն հեռու հասաւ իր գործը։ «Նամուս»-ը նկարահանեց Համօ Բեկ-Նազարեան 1925-ին Երեւանի պետական շարժանկարի արուեստանոցին մէջ, որ հիմնուած էր 1923-ին եւ յետագային դարձաւ «Հայֆիլմ»։ Անդրանիկը տեղի ունեցաւ 1926 թուականի ապրիլ 13-ին Երեւանի «Նաիրի» շարժապատկերի սրահին մէջ։

Այս նկարագրութեան մէջ «առաջին» բառը սահման կը պահանջէ, որովհետեւ սովորաբար առանց անոր կը կրկնուի։ Շարժանկարի պատմաբաններուն իրական պնդումը նեղ է․ ասիկա Խորհրդային Հայաստանի մէջ՝ անոր իսկ արուեստանոցին արտադրած առաջին լիամեթրաժ խաղարկային ժապաւէնն էր, եւ կը նկատուի հայ ազգային շարժանկարի հիմնադիր գործը։ Ասով չ'ըսուիր, թէ անկէ առաջ հայկական նիւթով կամ հայ բեմադրիչի ժապաւէն չէր եղած․ Բեկ-Նազարեան արդէն ասպարէզ ունէր ռուսական շարժանկարին մէջ։ Համացանցին վրայ կը շրջին նոյնիսկ 1924-ի պէս աւելի կանուխ թուականներ, զորս անդրանիկին արձանագրութիւնը չի հաստատեր։

Յետագային պաստառաւորուեցան իր ուրիշ գործերն ալ, անոնց կարգին՝ «Չար ոգի»-ն 1928-ին, «Պատուի համար»-ը 1956-ին եւ «Քաոս»-ը՝ անկէ ալ ուշ։ Անոնցմէ ինք միայն առաջինը տեսաւ, եւ անոր ստեղծման մասնակից չեղաւ, իսկ «Պատուի համար»-ը պաստառաւորուեցաւ իր մահէն քսանմէկ տարի ետք․ ժապաւէնները բեմադրիչներուն ընթերցումներն են, ո՛չ թէ հեղինակին։

Բեմական պատմութիւնը երբեք չընդհատուեցաւ։ «Պատուի համար»-ը եւ «Նամուս»-ը իր մահէն առաջ իսկ հայ խաղացանկին մէջ էին ու կը մնան, իր լաւագոյն գործերը թարգմանուեցան Խորհրդային Միութեան ժողովուրդներու եւ ուրիշ լեզուներով, իսկ վէպերը մինչեւ այսօր կը կարդացուին հայկական վարժարաններու ու համալսարաններու մէջ։ Գործակատարի մը հաշուետուութիւնը նաւթային քաղաքի մը մասին այսօր դարձած է ԺԹ. դարու հայ գրականութեան այն մասը, ուր ժամանակակից ընթերցողը ամէնէն դիւրաւ կը մտնէ։