Սասնայ ծռեր

Պատմական խորապատկեր

Դիւցազնավէպը ձեւաւորուեցաւ Հայաստանի արաբական նուաճումէն ետք եկող դարերուն, եւ ուսումնասիրողներն ընդհանրապէս անոր պատմական կորիզը կը դնեն Սասուն լեռնային գաւառին ութերորդ եւ իններորդ դարերու արաբական հարկապահանջութեան դէմ ցոյց տուած դիմադրութեան մէջ։ Ժամանակի ընթացքին պատմողները կլանեցին աւելի հին նիւթ, ներառեալ նախաքրիստոնէական առասպել, եւ աւելի ուշ շերտեր, որոնք կ՚արտացոլեն բիւզանդական, սելճուքեան եւ այլ հանդիպումներ։

Սասունն ինք խորդուբորդ երկրամաս մըն էր Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, որուն աշխարհագրութիւնը կը նպաստէր տեղական ինքնավարութեան։ Անոր բնակիչներն երկար ժամանակէ ի վեր համբաւ ունէին օտար իշխանութիւն մերժելու, եւ դիւցազնավէպը կը փառաբանէ ճիշդ այդ համբաւը՝ լեռնային յամառ անկախութիւնը վերածելով դիւցազնական իտէալի։

Դարեր շարունակ վէպը գոյութիւն ունեցաւ միայն կատարումով։ Գիւղական պատմողները, յաճախ անգրագէտ, հաւաքոյթներու ընթացքին կ՚արտասանէին կամ կիսերգ կ՚ըսէին դրուագները՝ զանոնք յարմարցնելով իրենց ունկնդիրին։ 1873-ին գիտնական եւ եպիսկոպոս Գարեգին Սրուանձտեանց ամբողջական տարբերակ մը արձանագրեց Մշոյ շրջանի Կրպօ անունով գիւղացիէ մը՝ փրկելով աւանդութիւնը ճիշդ այն ատեն, երբ ան սկսած էր մարիլ։

Պատմութեան ամփոփումը

Դիւցազնավէպը սովորաբար կը բաժնուի չորս ճիւղի։ Առաջինին մէջ հայ իշխանադուստր Ծովինարը կը խմէ սուրբ աղբիւրէ մը եւ կը յղանայ Սանասար ու Բաղդասար երկուորեակ եղբայրները՝ նախքան Պաղտատի խալիֆին տարուիլը. ասկէ կու գայ անոնց մարդկայինէն վեր ուժը։ Անոնք կը հիմնեն Սասունի բերդը՝ հաստատելով դիւցազուններու տոհմը։

Երկրորդ ճիւղը կեդրոնացած է Մեծն Մհերի՝ Սանասարի որդիին վրայ, որ մերկ ձեռքերով կը սպաննէ առիւծ մը եւ կ՚արժանանայ Առիւծաձեւ Մհեր անուան։ Ան կը պաշտպանէ Սասունն եւ անոր ժողովուրդը, բայց կը ներքաշուի Եգիպտոսի տիրակալին հետ խճճուածութեան մը մէջ, որ կ՚աւարտի իր մահով եւ իր հայրենիքն անպաշտպան կը ձգէ։

Երրորդ եւ ամէնէն հռչակաւոր ճիւղը կը պատկանի Դաւիթի՝ Մհերի որդիին։ Մեծցած իր ծագումին անգիտութեան մէջ, Դաւիթ կը դառնայ հսկայասիրտ, խոյացող դիւցազուն մը, որ կը վերաշինէ իր հօր վանքը, կը մերժէ հարկ վճարել արշաւող Մսրայ Մելիքին, որ, ինչպէս Սասուն սկիզբը չէր գիտեր, իր իսկ խորթ եղբայրն է, եւ զայն կը յաղթէ մենամարտի մէջ։ Դաւիթ ինք աւելի ուշ կը սպաննուի իր իսկ դստեր արձակած թունաւոր նետէն՝ Խլաթի Սուլթանուհիին դրդումով։ Չորրորդ ճիւղը կը հետեւի Դաւիթի որդիին՝ Փոքր Մհերին, որ աշխարհը կը գտնէ չափազանց ապականած իր ուժին համար եւ վերջապէս կը փակուի Ագռաւու քարին մէջ՝ դուրս գալու համար միայն այն ատեն, երբ երկիրը բաւական արդար ըլլայ զինք կրելու։

Գլխաւոր կերպարներ

Չորս ճիւղերն իրարու կապուած են մէկ ընտանեկան տոհմով, եւ իւրաքանչիւր սերունդ կը մարմնաւորէ դիւցազնութեան տարբեր կողմ մը՝ հիմնել, պահպանել, ազատագրել եւ սպասել։ Դիւցազնավէպին կիներն անսովոր ուժեղ դէմքեր են, որոնք յաճախ կը շարժեն դէպքերը։

Մարդկային կերպարներուն կողքին կը կանգնին Դաւիթի ձին՝ Քուռկիկ Ջալալին, խօսող եւ թռչող նժոյգ մը՝ ժառանգուած սերունդէ սերունդ, եւ Թուր Կայծակին, որոնք երկուքն ալ գրեթէ ինքնուրոյն կերպարներու պէս կը վարուին։

• Սանասար եւ Բաղդասար. Սասունի երկուորեակ հիմնադիրները, հրաշքով ծնած եւ կախարդական աղբիւրով զօրացած։
• Մեծն Մհեր. առիւծ սպաննող երկրորդ սերունդի դիւցազունը, որ կը պաշտպանէ Սասունն եւ կը մեռնի օտար խճճուածութեան մը պատճառով։
• Սասունցի Դաւիթ. կեդրոնական դիւցազունը՝ առատաձեռն, բռնկուն եւ ուղղամիտ, որ Սասունը կ՚ազատէ հարկէն՝ յաղթելով Մսրայ Մելիքին։
• Խանդութ. Թաւրիզի ազնուազարմ տիկինը, որ կը ձեռնարկէ Դաւիթը շահելու եւ կը դառնայ իր կինը։
• Փոքր Մհեր. Դաւիթի որդին, ապականած աշխարհի մը համար չափազանց ուժեղ, փակուած Ագռաւու քարին մէջ մինչեւ արդարութեան վերադարձը։
• Մսրայ Մելիք. Մսրի տիրակալը, որ Սասունէն հարկ կը պահանջէ եւ մենամարտի մէջ կը պարտուի Դաւիթէն։

Նիւթեր եւ գլխաւոր գաղափարներ

Կեդրոնական նիւթն անարդար պահանջներու դէմ դիմադրութիւնն է։ Սասունի դիւցազունները նուաճող չեն. անոնք կը կռուին երբ հարկահաւաքները կու գան, երբ իրենց հողին վրայ կ՚արշաւեն կամ երբ տկարները կը չարչարուին։ Դաւիթ կրկին ու կրկին նախազգուշացում կու տայ նախքան հարուածելն եւ կը մերժէ յարձակիլ անպատրաստ հակառակորդի մը վրայ, եւ ազնիւ մարտի այս պնդումը կը ներկայացուի որպէս ճշմարիտ դիւցազունին նշանը։

Երկրորդ նիւթն ուժի եւ իմաստութեան միջեւ լարումն է։ Տոհմին ամէն դիւցազուն անչափ հզօր է, սակայն իւրաքանչիւրը կը կործանուի կամ կը վտանգուի իր բռնկունութենէն։ Մեծն Մհեր կը թակարդուի օտար դաշինքէ մը, Դաւիթ անհոգ է երդումներու հանդէպ, եւ Փոքր Մհեր բնաւ չի կրնար գործածութիւն գտնել իր ուժին։ Դիւցազնավէպը կը գնահատէ քաջութիւնը, մինչ ցոյց կու տայ որ քաջութիւնը մինակ բաւարար չէ։

Չորրորդ ճիւղին վախճանը կը ներմուծէ յետաձգուած արդարութեան նիւթը։ Փոքր Մհեր կը մտնէ ժայռին մէջ, որովհետեւ երկիրը զինք չի կրնար կրել, եւ ան պիտի վերադառնայ միայն երբ ցորենը մասուրի չափ մեծնայ եւ գարին՝ ընկոյզի չափ, այսինքն՝ երբ աշխարհն արդար դառնայ։ Լերան ներսը սպասող դիւցազունին այս պատկերը դարձած է հայ մշակոյթին ամէնէն զօրաւոր խորհրդանիշներէն մէկը։

Լեզու եւ ոճ

Դիւցազնավէպը յօրինուեցաւ եւ փոխանցուեցաւ բանաւոր կերպով, եւ իր ոճն ասիկա ցոյց կու տայ։ Տողերը հանգաւոր են եւ յաճախ կ՚երգուին աւելի քան կ՚արտասանուին, բանաձեւեր եւ կայուն արտայայտութիւններ կը կրկնուին՝ արտասանողին յիշելու օգնելու համար, եւ դրուագները կառուցուած են կանխատեսելի ձեւով, որուն ունկնդիրը կրնայ հետեւիլ երկար երեկոյի մը ընթացքին։ Տարբեր արտասանողներ արտադրեցին տարբեր տարբերակներ, եւ մինչեւ այսօր շուրջ հարիւր վաթսուն տարբերակ արձանագրուած է, որոնցմէ շուրջ յիսունը հրատարակուած է։

Լեզուն բարբառային է եւ վառ, լեցուն գիւղական հումորով, պարծենկոտ մրցումներով, հայհոյանքով եւ զաւեշտական չափազանցութեամբ։ Դիւցազունները հանդիսաւոր չեն. Դաւիթ մասնաւորապէս յաճախ զուարճալի է, անհոգ եւ մանկան պէս, ինչ որ իր բարոյական լրջութեան պահերն աւելի ազդեցիկ կը դարձնէ։

Միասնական գրական բնագիր մը կազմուեցաւ 1939-ին հայ գիտնականներու խումբի մը կողմէ, որոնք հաւաքուած տարբերակները միացուցին մէկ ընթեռնելի տարբերակի մէջ՝ դիւցազնավէպին տօնուած հազարամեակին առիթով։ Արդի ընթերցողներուն մեծ մասը, ներառեալ աշակերտները, կը հանդիպի այդ համախմբուած բնագիրին, մինչ ուսումնասիրողները կ՚աշխատին առանձին արձանագրուած տարբերակներով։

Ժառանգութիւն եւ մշակումներ

1873-ի իր արձանագրութենէն ի վեր դիւցազնավէպը դարձած է հայ ժողովրդական մշակոյթին կեդրոնական յղումի կէտը։ Յովհաննէս Թումանեան Դաւիթի ճիւղը վերապատմեց որպէս երկար քերթուած 1902-ին, եւ Եղիշէ Չարենց, Աւետիք Իսահակեան եւ շատ ուրիշներ արտադրեցին իրենց սեփական տարբերակները՝ նիւթը հասցնելով ընթերցողներու ամբողջ սփիւռքին մէջ։

Երուանդ Քոչարի Սասունցի Դաւիթի ձիաւոր արձանը, բացուած 1959-ին Երեւանի կայարանին դիմաց, Հայաստանի ամէնէն ծանօթ յուշարձաններէն մէկն է։ Դիւցազնավէպը ներշնչած է նաեւ օփերաներ, ժապաւէններ, շարժապատկերներ, նկարներ եւ դպրոցական հանդէսներ, եւ 2012-ին արձանագրուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցանկին վրայ։

Ան յաճախ կը բաղդատուի Իլիականին, Ռոլանդի երգին եւ Շահնամէին հետ։ Աշակերտին համար ան կը հրամցնէ մատչելի մուտք մը դէպի միջնադարեան հայ պատմութիւն, բանաւոր աւանդութիւն եւ այն ձեւը, որով համայնք մը յիշողութիւնը կը վերածէ պատմութեան։