Խենթը

Պատմական համապատկեր

1870-ական թուականները ճգնաժամի տասնամեակ մըն էին Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն մէջ ապրող հայերուն համար։ Գիւղերը կ՚ենթարկուէին կրկնակի հարկումի, զինեալ քրտական ցեղախումբերու յարձակումներու եւ այնպիսի իրաւական դրութեան մը, ուր իրենց վկայութիւնը գրեթէ կշիռ չունէր։ 1877-1878-ի ռուս-թրքական պատերազմը յոյսեր արթնցուց պաշտպանութեան ու բարենորոգումներու մասին, իսկ անոր յաջորդող Պերլինի դաշնագիրը կը պարունակէր բարելաւումներ խոստացող յօդուած մը, որ երբեք չիրագործուեցաւ։

Րաֆֆի, որուն իսկական անունը Յակոբ Մելիք-Յակոբեան էր, որպէս ուսուցիչ եւ լրագրող լայնօրէն շրջած է այդ նահանգներուն մէջ։ Իր տեսածը զինք համոզեց, թէ օտար պետութիւններուն ուղղուած կոչերը պիտի չփրկեն հայ գիւղացիները, եւ թէ անոնք պէտք է իրենք կազմակերպեն իրենց պաշտպանութիւնը, կրթութիւնն ու ինքնաբաւութիւնը։

«Խենթը» գրուած է ճիշդ այդ համոզումէն եւ հրատարակուած է 1880-ին, երբ Պերլինի կարգաւորումին յուսախաբութիւնը տակաւին թարմ էր։ Ան կարդացուեցաւ նոյնքան որպէս քաղաքական յայտարարութիւն, որքան որպէս գեղարուեստական երկ, եւ լայնօրէն շրջանառուեցաւ երիտասարդ հայերու շրջանակին մէջ, որոնք յետագային հիմնեցին 1880-1890-ական թուականներու քաղաքական կուսակցութիւնները։

Ստեղծագործութեան բովանդակութիւնը

Վարդան երիտասարդ մըն է, որ Հայկական բարձրաւանդակի գիւղերուն մէջ կը շրջի՝ առեւտուր ընելով ու լուրեր փոխանցելով։ Իր ուղիղ խօսքը, տեղական իշխանաւորներուն առջեւ գլուխ չխոնարհելը եւ այն պնդումը, թէ գիւղացիները կրնան պաշտպանել իրենք զիրենք, իրեն կը բերեն «Խենթ» մականունը։ Ան կը սիրահարի Լալային՝ Խաչօ երէցին աղջկան՝ աղջիկ մը, զոր տղու պէս մեծցուցած են Ստեփանիկ անունով, որպէսզի ո՛չ քիւրտ Ֆաթահ պէկը, ո՛չ ալ Թովմաս էֆէնտի հարկահաւաքը գիտնան, թէ տան մէջ ամուսնութեան տարիքի աղջիկ կայ։ Անոնց յարաբերութիւնը կը դառնայ գիրքին յուզական կեդրոնը։

Ռուս-թրքական պատերազմին տարածումին զուգընթաց՝ գիւղերը մերկ կը մնան ասպատակութիւններու եւ հատուցողական յարձակումներու առջեւ։ Րաֆֆի կը նկարագրէ տուներու աւերումը, փախստականներու անցքը լեռնանցքներէն եւ այն համայնքներուն անօգնականութիւնը, որոնք ո՛չ զէնք ունին, ո՛չ ալ ղեկավարութիւն։ Վարդան կ՚աշխատի կազմակերպել դիմադրութիւնը եւ մարդիկը փոխադրել ապահով վայրեր, մինչ երեւելիները կը տատամսին ու կը բանակցին։

Երբ օսմանեան բանակը կը պաշարէ Պայազէտը, Վարդան կամաւորաբար կը ստանձնէ թշնամիին գիծերէն լուր հասցնել ռուս զօրավար Տէր-Ղուկասովին, եւ քաղաքին ազատագրումը կախեալ կ՚ըլլայ իր յաջողութենէն։ Լալան փախստականներու շարասիւնին հետ կ՚անցնի սահմանը՝ Վաղարշապատ, ուր կը հիւանդանայ եւ կը մահանայ։ Վերջապէս Վաղարշապատ հասնող Վարդան կը գտնէ միայն իր գերեզմանը։ Վէպը կ՚աւարտի ճիշդ հոն՝ ապագայ Հայաստանի մասին իր տեսիլքով՝ ազատ, ընտրովի խորհրդարանով, կիներու հաւասար իրաւունքներով եւ իր քաղաքներուն դարձեալ հայկական անուններով. աւարտ մը, որ այդ օրէն ի վեր կը կարդացուի կա՛մ որպէս մարգարէութիւն, կա՛մ որպէս բաղձանք։

Գլխաւոր կերպարները

Րաֆֆի իր կերպարներով կը բեմադրէ վէճ մը այն մասին, թէ ինչպէ՛ս պէտք է վարուի սպառնալիքի տակ գտնուող համայնք մը։ Ամէն գլխաւոր կերպար կը ներկայացնէ տարբեր պատասխան մը, եւ պատումը այդ պատասխանները կը փորձարկէ դէպքերու ընթացքին։

Անոնց շուրջ Րաֆֆի կը տեղադրէ գիւղացիներու, քահանաներու, վաճառականներու եւ զինուորներու մեծ խումբ մը՝ վէպին տալով համայնապատկերային որակ մը, որ նոր էր հայ գեղարուեստական արձակին մէջ։

• Վարդան. երիտասարդը, զոր խենթ կը կոչեն՝ պարզատես, անհանգիստ եւ ան, որ Պայազէտի պաշարումին գիծերէն լուրը կը հասցնէ։
• Լալա, զոր տղու պէս մեծցուցած են Ստեփանիկ անունով. մեղմ, բայց աւելի քաջ, քան կը թելադրէ իր պաշտպանուած դաստիարակութիւնը։
• Խաչօ. Լալայի հայրը, գիւղին երէցը, որ կը կարծէ, թէ զիջումներն ու լուռ վճարումները պիտի պահպանեն իր ընտանիքին ապահովութիւնը։
• Թովմաս էֆէնտի. կաշառակեր հարկահաւաք մը, որ շահ կը քաղէ գիւղացիներու վախէն եւ կը մարմնաւորէ իշխանութեան հետ գործակցութիւնը։
• Սալման. Կոստանդնուպոլիսէն եկած ուսուցիչ եւ քարոզիչ մը, որ գիւղէ գիւղ կը շրջի՝ վարժարաններ հիմնելու փորձերով, եւ որուն վէճերը Վարդանի հետ Րաֆֆիին կ՚արտօնեն ռազմավարութիւնը բացայայտօրէն քննարկել էջերուն վրայ։
• Մելիք-Մանսուր եւ Ֆաթահ պէկ. աւազակի կերպարանքով հանդէս եկող զէնք մատակարարողը եւ քիւրտ առաջնորդը, որուն պահանջները կախուած են Խաչոյի տան վրայ։

Նիւթեր եւ առանցքային գաղափարներ

Առաջնորդող գաղափարն այն է, թէ վախցած համայնքի մը մէջ պարզատեսութիւնը խելագարութիւն կը թուի։ Վարդանը խենթ կը կոչեն, որովհետեւ ան բարձրաձայն կ՚ըսէ այն, ինչմէ բոլորը գաղտնի կը վախնան, եւ Րաֆֆի այդ հեգնանքը կը գործածէ զիջումներու սովորութեան հարուածելու համար։ Վէպը կը պնդէ, թէ առանց նախապատրաստութեան համբերութիւնը իմաստութիւն չէ, այլ անձնատուութեան դանդաղ ձեւ մը։

Ինքնավստահութիւնն ու ինքնաբաւութիւնը այս նիւթին ետին կանգնող գործնական ծրագիրն են։ Րաֆֆի բազմիցս ցոյց կու տայ, թէ հեռաւոր կայսրութիւններուն՝ ռուսական ըլլան թէ եւրոպական, ուղղուած կոչերը կը ծնին թղթեայ խոստումներ, եւ ո՛չ թէ պաշտպանութիւն։ Կրթութիւնը, կազմակերպուածութիւնը եւ սեփական գիւղը պաշտպանելու պատրաստակամութիւնը կը ներկայացուին որպէս միակ կայուն պատասխանները։

Րաֆֆի կը քննէ նաեւ հայ ընկերութեան ներսի դասակարգային բաժանումները։ Վէպին հարուստ երեւելիներն ու հարկահաւաքները յաճախ աւելի շատ ընդհանրութիւններ ունին գիւղացիները ճնշող պաշտօնեաներուն հետ, քան նոյնինքն գիւղացիներուն։ Ներսէն եկող այս քննադատութիւնը անսովոր էր եւ պատճառներէն մէկն է, որ գիրքը տակաւին բանավէճ կը յարուցէ։

Լեզուն եւ ոճը

Րաֆֆի կը գրէ մատչելի արեւելահայ արձակով՝ Աբովեանի բացած աւանդութեան մէջ, բայց աւելի կուռ պատումային արհեստով։ Ան վստահօրէն կը կառավարէ մեծ թիւով կերպարներ, քանի մը զուգահեռ պատումային գիծեր եւ երկար խօսակցութիւններ, իսկ բնանկարներու ու գիւղական տուներու ներսին իր նկարագրութիւնները այնքան ճշգրիտ են, որ կրնան ծառայել որպէս պատմական վկայութիւն։

Ոճը անկեղծօրէն ռոմանթիք է։ Հերոսները ազնուական են, չարագործները՝ ագահ, իսկ յուզական տեսարանները՝ բարձր հնչերանգով։ Րաֆֆի կը գրէր զանգուածային ընթերցողը յուզելու, եւ ո՛չ թէ քննադատները գոհացնելու համար, եւ չափազանց յաջողակ էր ատոր մէջ. իր վէպերը ձեռքէ ձեռք կ՚անցնէին ու բարձրաձայն կը կարդացուէին գիւղերու եւ վարժարաններու մէջ։

Ամէնէն առանձնայատուկ գիծը այն է, թէ ինչպէ՛ս փաստարկը ներկառուցուած է գեղարուեստական պատումին մէջ։ Կերպարները երկար կը քննարկեն ռազմավարութիւնը, եւ ամբողջ գլուխներ կը գործեն որպէս երկխօսութեան ձեւով քաղաքական յօդուածներ։ Ընթերցողները պէտք է գիտակցին, թէ Րաֆֆի ո՛չ միայն կը պատմէ, այլեւ կը համոզէ, ինչ որ վէպը կը դարձնէ լաւ նիւթ քննադատական ընթերցանութեան վարժուելու համար։

Ժառանգութիւնը եւ բեմադրումները

«Խենթը» անմիջական ու տեւական ազդեցութիւն ունեցաւ հայ քաղաքական մշակոյթին վրայ։ 1880-ականներու երիտասարդ ընթերցողները Վարդանը ընդունեցին որպէս օրինակ, իսկ հայկական քաղաքական կուսակցութիւններու հիմնադրութեան մասնակցած դէմքերը յետագային Րաֆֆիի վէպերը կոչեցին ձեւաւորող։ «Խենթ» բառն ինք հայերէնի գործածութեան մէջ ստացաւ հիացական իմաստ մը՝ նշանակելով մէկը, որուն խոհեմ ըլլալէ հրաժարիլը վերջը ճիշդ կ՚ելլէ։

Վէպը բազմիցս վերահրատարակուած է, թարգմանուած է ռուսերէնի, անգլերէնի ու այլ լեզուներու, բեմադրուած է եւ գործածուած է որպէս դպրոցական նիւթ։ Րաֆֆիի երկերու հաւաքածոն կը մնայ թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ սփիւռքի մէջ ամէնէն լայն տարածում գտած հայկական գիրքերէն մէկը։

Ժամանակակից ուսումնասիրութիւնը վէպը կը կարդայ մէկէ աւելի ձեւով՝ որպէս վաղ ազգայնական մանիֆեսթ, որպէս գաւառական հայկական կեանքի արժէքաւոր ազգագրական վաւերագիր եւ որպէս ուսումնասիրութիւն մը այն մասին, թէ ինչպէ՛ս գեղարուեստական գրականութիւնը կրնայ ձեւաւորել քաղաքականութիւնը։ Երեք ընթերցումներն ալ կարելի է արգասաւոր կերպով զարգացնել դասարանին մէջ։