Գեղարդի վանք

Ուր կը գտնուի Գեղարդը

Գեղարդը կեցած է Ազատ գետէն վեր բացուող կողմնակի ձորին խորը՝ Կոտայքի մարզին մէջ, Երեւանէն արեւելք՝ Գողթ գիւղէն անցնող կարճ ճամբու վրայ։ Մօտեցումը Խոր Վիրապի բաց դաշտին հակառակն է։ Ճամբան կը ձգէ հովիտին յատակը, կը բարձրանայ, եւ պատերը կը սեղմուին՝ մինչեւ որ վանքը կ՚երեւի այն կէտին, ուր ձորը կը դադրի հովիտ ըլլալէ եւ կը դառնայ ժայռի փակուղի։

Շրջապատը շէնքերուն շուրջ դասաւորուած բնանկար չէ։ Ան անոնց մասն է։ Մոխրագոյն հրաբխային ժայռին ուղղաձիգ պատերը կը բարձրանան ուղղակի բակին ետեւը, եւ վանքին գլխաւոր տարածքներէն քանի մը հատը կը գտնուին այդ ժայռերուն ներսը, ոչ թէ անոնց առջեւը։ Այցելուն որ կը լուսանկարէ համալիրին ճակատը եւ կը հեռանայ, տեսած է թերեւս անոր կէսը։

Վար՝ նոյն հովիտին բերանը, կը գտնուի Գառնիի դասական շինութիւնը, եւ երկուքը գրեթէ միշտ կ՚այցելուին մէկ առաւօտուան մէջ։ Զոյգը աշխարհագրական է՝ նախքան զբօսաշրջային ըլլալը. անոնք կը կիսեն մէկ գետ, մէկ ճամբայ եւ մէկ մարզ։ Հոս ընդգրկուած Համաշխարհային ժառանգութեան կալուածը անուանուած է վանքին եւ վերին հովիտին, ոչ թէ միայն շէնքերուն անունով, իսկ Գառնին այդ ընդգրկումին մէջ չէ, ինչ որ երկու վայրին մասին միանգամայն ամէնէն յաճախ սխալ հասկցուած բանն է։

Ժայռը եւ ինչ որ ան արտօնեց

Գեղարդի ժայռը այն է՝ ինչ որ վանքը կարելի դարձուց եւ ինչ որ ձեւաւորեց իր կառուցողներուն ամէն որոշումը։ Ան հրաբխային քար է՝ բաւական փափուկ որ մշակուի ձեռքի գործիքով, եւ բաւական պինդ որ կտրուելէ ետք կենայ առանց յենարանի, եւ այդ զուգակցումը յաճախ չի հանդիպիր։ Կռանիտի մէջ հոսկէ սրահները ընդհանրապէս կարելի պիտի չըլլար ընել. աւելի փափուկ քարի մէջ անոնք պիտի չպահէին իրենց իսկ առաստաղները։

Ձորը վայրին տուաւ նաեւ իր պաշտպանական տրամաբանութիւնն ու ջուրը։ Ժայռին ներսը կը բխի աղբիւր մը, որ մինչեւ այսօր կը հոսի ժայռափոր սրահներէն մէկուն մէջէն, եւ հէնց ատոր համար այդ սրահին յատակին կտրուած ջրանցք մը կայ։ Այն շարադրանքները որոնք աղբիւրը կը ներկայացնեն իբրեւ եկեղեցիին անցած հին հեթանոսական սրբավայր, կը կրկնեն արդի ուսումնասիրութեան մը մէջ եղած մէկ չհիմնաւորուած դիտողութիւն։ Ոչ մէկ պեղում այս վայրին մէջ նախաքրիստոնէական պաշտամունք ցոյց տուած է, եւ այս արխիւը ատիկա չի պնդեր։

Ինչ որ ժայռերը չեն ըներ, Գեղարդը քարայրային վանք դարձնելն է այն իմաստով որ կ՚ակնարկէ այդ արտայայտութիւնը։ Համալիրը ունի պարիսպ, դարպաս, բակ, տանիքներ, գմբէթներ եւ պատուհաններ, եւ փորուած սենեակները կը բացուին հէնց անկէ։ Այդ յարաբերութիւնը շրջելը՝ լանջին մէջ բացուած խորշերու ցանց մը երեւակայելը՝ ճակատ մը կցուած, շինարարական պատմութիւնը գլխիվայր կը դարձնէ, որովհետեւ որմնաքարէ եկեղեցին առաջինն էր, իսկ մեծ փորուած սրահները անոր աւելցուեցան ետքը։

Այրիվանքը եւ աւանդութիւնը

Վանքին աւելի կանուխ անունը Այրիվանք էր՝ քարայրի վանք, եւ այդ անունով ան զգալիօրէն աւելի հին է քան այսօր կեցած որեւէ բան։ Ըստ աւանդութեան՝ անոր հիմնադրութիւնը կը հասնի Գրիգոր Լուսաւորիչի՝ թագաւորութեան քրիստոնէութիւն ընդունելու սերունդին։

Ատիկա աւանդութիւն է, եւ այս արխիւը զայն կը հաղորդէ իբրեւ այդպիսին։ Չկայ արձանագրութիւն, չկայ պեղուած չորրորդ դարու շերտ եւ չկայ ժամանակակից բնագիր որ Գրիգորը հոս դնէ։ Ինչ որ աւանդութիւնը իրապէս կը կրէ, քարայրի, աղբիւրի եւ ճգնաւորանոցի յիշողութիւնն է, ինչ որ վաղ հայկական վանական վայրի հաւանական ձեւ մըն է, եւ բոլորովին ուրիշ պնդում՝ քան չորրորդ դարու ճարտարապետութեան պահպանուիլը։

Առաջին հաստատուն փաստաթուղթային յենարանը աւելի ուշ է եւ աւելի քիչ ռոմանթիք։ Յովհաննէս Դրասխանակերտցի՝ կաթողիկոս եւ պատմիչ, կ՚արձանագրէ թէ մօտ 923 թուականին արաբական ասպատակութիւններուն ատեն ապաստանած է Այրիվանքի մէջ. գործող վանք մը, պաշտպանելի եւ արժանի ատոր՝ որ իրեն փախչին։ Տասներեքերորդ դարու պատմիչ մը կը յիշատակէ Այրիվանքի վանական մը՝ նոյն դարուն սահմանագիծին շուրջ։

Գրիգորի եւ Դրասխանակերտցիի միջեւ կայ վեց հարիւր տարուան բացակ մը, որուն մէջ չկայ որեւէ բան որ կարելի ըլլայ մատնանշել։ Ազնիւ ձեւակերպումը այն է որ վայրը հին է, որ իր անունը կ՚արձանագրէ քարայր, որ ան գործող վանք էր տասներորդ դարուն, եւ որ ամէն ինչ որ այցելուն իրապէս կրնայ տեսնել, կառուցուեցաւ անկէ երեք հարիւր տարի ետք։

Ուրկէ՛ կը սկսի վկայութիւնը

Աւանդութեան եւ պահպանուած վանքին միջեւ եղած տարբերակումը հոս մանրուք չէ։ Ան մօտաւորապէս հազար տարի լայն է, եւ շէնքերը իրենք կ՚արձանագրեն թէ ուր կը սկսի վկայութիւնը։

Պաշտպանական պարիսպէն դուրս կեցած է փոքր մատուռ մը՝ մասամբ շարուած, մասամբ ժայռին մէջ փորուած, որ վայրին ամէնէն հին թուագրելի կառոյցն է։ Իր պատերը կը կրեն արձանագրութիւններ, եւ հէնց այդ արձանագրութիւններն են Գեղարդի փաստագրուած պատմութեան սկիզբը՝ 1164 թուականի խաչքար մը, ապա 1177 եւ 1181 թուականներու բնագիրներ, որոնցմէ երկրորդը կ՚արձանագրէ Աղուանից կաթողիկոսին՝ վանքին մասունքներ նուիրելը։ 1200 թուականի եւս մէկ արձանագրութիւն կ՚արձանագրէ ջրագիծին վրայ տարուած աշխատանքը եւ կը յիշատակէ Զաքարէն ու Իվանէն։

Այդ մատուռին մասին երկու զգուշացում, որովհետեւ հրատարակուած աղբիւրները անոր շուրջ տարաձայն են այնպէս՝ ինչպէս ընթերցողը պիտի հանդիպի։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի սեփական երկու փաստաթուղթը զայն կը դնեն համալիրին հակառակ կողմերը՝ խորհրդատուական գնահատականը՝ արեւելք, աւելի ուշ արժէքի յայտարարութիւնը՝ արեւմուտք։ Իսկ այդ աւելի ուշ յայտարարութիւնը անոր վրայի ամէնէն կանուխ արձանագրութիւնները կու տայ իբրեւ վերի զոյգը, մինչդեռ իր յենարան ուսումնասիրութիւնը կ՚արձանագրէ տակաւին աւելի հին խաչքար մը։ Ոչ մէկ անհամապատասխանութիւն փաստարկը կը փոխէ։ Երկուքն ալ արժէ գիտնալ՝ նախքան այս վայրին որեւէ մէկ ամփոփումին վստահիլը։

Ուստի վանքին վկայութիւնը կը սկսի տասներկուերորդ դարուն, պարիսպներէն դուրս գտնուող մատուռին վրայ, թուագրուած արձանագրութիւններու ձեւով՝ որոնք փորագրեցին աշխատանքին համար վճարողները։ Պարիսպներուն ներսը ամէն ինչ աւելի ուշ է։ Ատիկա աւանդութեան նուազեցում չէ՝ աւանդութիւնները իրենք պատմական առարկաներ են, բայց ատիկա հաւատացուածին եւ արձանագրուածին տարբերութիւնն է, իսկ Գեղարդը այն վայրն է ուր արձանագրուած մասը պատահաբար անսովոր ճշգրիտ թուագրուած է։

Եկեղեցին եւ գաւիթը

Գլխաւոր եկեղեցին Կաթողիկէն է, եւ ան որմնաքարէ շինութիւն մըն է այն տիպի՝ որ կը հանդիպի ամբողջ միջնադարեան Հայաստանի մէջ. գմբէթաւոր խաչաձեւ-կեդրոնական յատակագիծ, տաշուած քարէ շարուած, բակին մէջ ազատ կեցած։ Իր հարաւային մուտքին արձանագրութիւնը զայն կը թուագրէ 1215 թուականով, իսկ վայրին շինարարական արձանագրութիւնները կ՚երկարին մօտ 1210 թուականէն մինչեւ այդ տարին։

Արձանագրութիւնը կը յիշատակէ հովանաւորները, եւ անոնք տեղացի չեն։ Զաքարէն եւ Իվանէն այն Զաքարեան եղբայրներն էին որոնք կը հրամանատարէին վրացական զօրքերը ու իրապէս կը կառավարէին հիւսիսային Հայաստանի մեծ մասը այս ժամանակաշրջանին, եւ բնագիրը անոնց քով կը յիշատակէ որդիները՝ Շահնշահը եւ Աւագը։ Զաքարէն ինք մեռաւ 1212 թուականին՝ եկեղեցիին աւարտէն առաջ. ասիկա փոքր ցուցադրութիւն մըն է ատոր՝ թէ ինչպէս կ՚աշխատին այս արձանագրութիւնները, քանի որ անոնք կ՚արձանագրեն հովանաւորութեան արարք, ոչ թէ բացումի հանդէս։

Եկեղեցիին արեւմտեան ճակատին կից կեցած է գաւիթը՝ մեծ, քառակուսի, աղօտ լուսաւորուած սրահ մը՝ չորս ազատ կեցած սիւներով եւ տանիքին մէջտեղը բացուածքով։ Գաւիթը ո՛չ նաւ է, ո՛չ գաւթակ։ Ան հայկական շինութեան տեսակ մըն է՝ առանց մօտիկ արեւմտեան համարժէքի, գործածուած ժողովի, ուսուցումի, թաղումի եւ պատարագին այն մասերուն համար՝ որոնք տեղի կ՚ունենային բուն եկեղեցիէն դուրս, իսկ ծանօթ ամէնէն կանուխ օրինակը կը կրէ այդ անունը տասնմէկերորդ դարու արձանագրութեան մը մէջ։ Գեղարդի գաւիթը կառուցուեցաւ եկեղեցիին յաջորդող տասնամեակին, իսկ իր հիւսիս-արեւելեան անկիւնին կցուած մատուռները կը թուագրուին 1225 թուականով։

Ասիկա այն կէտն է ուր համալիրը տակաւին ամբողջովին սովորական է։ Գմբէթաւոր եկեղեցի մը, անոր առջեւ գաւիթ մը, երկուքին շուրջ պարիսպ մը. մինչեւ հիմա ոչինչ Գեղարդը կը զանազանէ հարիւր ուրիշ հայկական վանքէ։ Ինչ որ զայն կը զանազանէ, կառուցուած չէ այլ փորուած, եւ փորուեցաւ ետքը։

Փորուած ժայռէն

Ժայռափորը Գեղարդի մէջ ճշգրիտ նկարագրութիւն է, ոչ թէ մօտաւոր։ Սրահները փորուեցան ժայռին ճակատէն ներս եւ վար՝ մշակուելով վերէն, այնպէս որ մնացածը ոչ թէ երեսպատուած քարայր է, այլ սենեակ մը՝ որուն պատերը, սիւները, կամարներն ու գմբէթը լերան մէկ շարունակական կտորն են։ Անոնց մէջ ոչինչ հաւաքուեցաւ։ Կարեր չկան, որովհետեւ քարաբեկորներ չկան։

Ատիկա կու տայ տարածքներու շարք մը՝ սանդղակի եւ ոչ թէ դասակարգի վրայ։ Գեղարդի կարգ մը մասերը կառուցուած են՝ Կաթողիկէն, գաւիթը, պաշտպանական պարիսպը, անոր ներքին երեսին երկայնքով ձգուող տասնեօթներորդ դարու աւերուած շարքերը։ Կարգ մը մասեր փորուած են ուղղակի։ Կարգ մըն ալ երկուքը միասին են. պարիսպներէն դուրս գտնուող մատուռը ունի որմնաքարէ ճակատ եւ փորուած խորք, իսկ վանական խուցերէն քանի մը հատը ժայռին մէջ ըրած խորշեր են՝ գոցուած շարուած պատով։ Ամբողջ վանքը իբրեւ քարայր նկարագրելը այդ ամէնը կը հարթէ։

Մեծ փորուած սենեակներէն առաջինը ըրին մինչեւ 1250 թուականը՝ հաւասար թեւերով խաչաձեւ յատակագիծով, եւ հէնց ան է աղբիւր ունեցողը. ջուրը կը բխի անոր ներսը, եւ սենեակը իր սովորական անունը կ՚առնէ աւազանէն։ Համալիրին արձանագրութիւններէն մէկը ճարտարապետը կ՚արձանագրէ Գալձակ անունով եւ իրեն կը վերագրէ ժայռափոր եկեղեցիներն ու փորուած սրահները՝ մօտ քառասուն տարուան աշխատանքային կեանքի ընթացքին, ինչ որ Գեղարդը կը դարձնէ այն սակաւաթիւ հայկական յուշարձաններէն մէկը՝ որուն ստեղծողը անունով ծանօթ է։

Ճարտարագիտական նուաճումը ամէնէն դիւրին է տեսնել գլխուն վերեւ։ Փորուած սրահները ծածկուած են առագաստներու վրայ նստած գմբէթներով, իսկ մէկ պարագայի՝ ստալակտիտային կամարով այն տեսակի՝ որ հայ շինարարները այս ժամանակաշրջանին կը մշակէին. փոքր փորուած բջիջներու խորիսխ մը, որ կամաց-կամաց կը բարձրանայ դէպի կեդրոնական բացուածքը։ Շարուած գմբէթի մը մէջ այդ երկրաչափութիւնը շինարարական խնդիր է՝ լուծուած տաշուած քարաբեկորներով։ Հոս անոր պէտք էր հասնիլ հանելով՝ մէկ զանգուածէ, առանց սխալը սրբագրելու որեւէ կարելիութեան։

Այս սենեակներուն ձայնականութիւնը հռչակաւոր է, եւ ան հետեւանք է, ոչ թէ նախագիծ։ Պինդ, անկար, գոց քարէ ծաւալ մը կ՚արձագանգէ։ Արժէ պարզ ըսել թէ ոչ մէկ միջնադարեան աղբիւր զանոնք կը նկարագրէ իբրեւ ձայնին համար կառուցուած, եւ Գեղարդը ձայնային գլուխգործոց կոչելու արդի սովորութիւնը դիտողութիւն մըն է՝ մտադրութեան հանդերձով։

Պռոշեան իշխանները

Փորուած սենեակները կը պատկանին տիրոջ փոփոխութեան մը։ Խնդրոյ առարկայ տոհմը Խաղբակեան տունն էր, որ ետքը կոչուեցաւ Պռոշեան՝ Վասակի որդի Պռոշի անունով. մոնկոլական գերիշխանութեան տակ Զաքարեաններու վասալ մը եւ դարուն կէսին այս գաւառին իրական տէրը։

Պռոշեանները Գեղարդը Զաքարեաններէն առին Իվանէի որդի Աւագի մահէն՝ 1250 թուականէն, առաջ ինկած տասնամեակին։ Ատիկա սովորաբար կը նկարագրուի իբրեւ իրմէ գնում, եւ ուսումնասիրութիւն մը ատիկա կը կարդայ աւելի ուշ արձանագրութենէ մը. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի խորհրդատուական գնահատականը ընդհանրապէս գնումի մասին չի յիշատակեր, եւ վաճառքը փաստագրող որեւէ բնագիր հրատարակուած չէ այնպիսի ձեւով՝ որ ընթերցողը կարենայ ստուգել։ Այն շարադրանքները որոնք տարին կու տան իբրեւ 1215, փոխանցումը շփոթեցին գլխաւոր եկեղեցիին թուագրուած արձանագրութեան հետ, եւ անոնք ասկէ զատ կը հենին արդի ուսումնասիրութեան մը մէջ եղած ժամանակագրական սխալի մը վրայ՝ որուն նոյն հատորը իր իսկ էջերուն մէջ կը հակասէ. սխալ մը որ տակաւին կը վերատպուի։

Ինչ որ Պռոշեանները կառուցեցին, թուագրուած է եւ ծաւալուն։ 1283 թուականի երկրորդ ժայռափոր եկեղեցին հիմնադրեց Պռոշը եւ ան կը կրէ իր անունը. անոր քովի մեծ փորուած սրահը՝ որ գործածուեցաւ իբրեւ տոհմին դամբարան, նոյն տարուընէ է. իսկ 1288 թուականի վերի փորուած սենեակը ըրին Պռոշի որդի Պապաքի եւ իր կնոջ՝ Ռուզուքանի ժամանակ։ Ստորին սրահին մէջ պահպանուած են տոհմին երկու անունով արձանագրուած տապանաքարեր։ Իրենք՝ Պապաքի եւ Ռուզուքանի տապանաքարերը՝ ոչ։

Դամբարանին սրահին պատին վրայ է այն քանդակը որ բոլորը կը լուսանկարեն՝ անասունի գլուխ մը որ կը բռնէ օղակ մը, անկէ կախուած երկու դիմահայեաց առիւծ, իսկ անոնցմէ վար՝ արծիւ մը՝ ճանկերուն մէջ աւելի փոքր անասուն մը։ Ան ընդհանրապէս կը կոչուի Պռոշեան տոհմին զինանշանը՝ նոյնացում մը որ կը վերագրուի Գարեգին Յովսէփեանի եւ տասնամեակներ շարունակ փոխանցուեցաւ մասնագէտներու կողմէ՝ ամէն անգամ «հաւանաբար» բառին ընկերակցութեամբ, եւ ան աւելի մեծ զգուշութեան արժանի է քան ատիկա։ Հրատարակուած նկարագրութիւնները համաձայն չեն թէ ո՛ր անասունը վերն է, եւ ոչ իսկ թէ ո՛ր սենեակին մէջ է քանդակը։ Պատրիք Տօնապետեան առարկած է թէ այս տեսակի պատկերները կը կրկնուին իրարու հետ չկապուած տոհմերու համար կառուցուած յուշարձաններու վրայ, ինչ որ, իր փաստարկով, կը բացառէ զանոնք ընդհանրապէս իբրեւ տոհմային խորհրդանիշ կարդալը. առիւծ եւ եզ կան հէնց այս բակին Զաքարեան եկեղեցիին վրայ։ Ան կը նախընտրէ չարխափան՝ չարիք վանող, ընթերցումը, իսկ միջնադարեան Մեծ Հայքը չէ ձգած ո՛չ կնիք, ո՛չ դրամ, ուստի կանոնակարգուած զինանշանային այն համակարգը որ գոյութիւն ունէր Կիլիկիոյ մէջ, չի կրնար պարզապէս ենթադրուիլ հոս։ Այս քանդակին նուիրուած ուսումնասիրութիւն երբեք հրատարակուած չէ, իսկ անոր քով յաճախ մէջբերուած կարգախօսը՝ իրարու շղթայուած առիւծներու եւ իր որսը բռնած արծիւի մասին, չունի որեւէ տեսակի միջնադարեան աղբիւր։

Արձանագրութիւններ, խաչքարեր եւ գիրքեր

Գեղարդի արձանագրութիւնները ո՛չ զարդ են, ո՛չ պատահական։ Փորագրուած մուտքերու, սիւներու եւ ժայռի ճակատներու վրայ՝ անոնք վերի ամէն բանին փաստաթուղթային ողնաշարն են. ո՛վ վճարեց, ինչի՛ համար, ո՛ր տարուան մէջ եւ ի՛նչ ակնկալեց ատոր դիմաց։ Այս ժամանակաշրջանի հայկական վանքը այն շէնքն է որ կը խօսի իր մասին, եւ Գեղարդը կը խօսի աւելի շատ քան միւսներուն մեծ մասը։

Խաչքարերը՝ քանդակուած խաչաքարերը՝ որոնք հայ քանդակագործներուն ըրած ամէնէն բնորոշ բաներէն են, կեցած են ամբողջ համալիրին մէջ եւ ագուցուած են անոր շուրջ ժայռին մէջ, ատոնց կարգին՝ վերի լանջերուն, ուր քանի մը հատը փորագրուած են ուղղակի ժայռին ճակատին վրայ։ Անոնցմէ քանի մը հատը թուագրուած է, եւ ամբողջ վայրին ամէնէն հին առարկան հէնց անոնցմէ մէկն է։

Վանքը նաեւ այն վայրն էր ուր գիրքեր կ՚ըլլային։ Ամէնէն պարզ վկայութիւնը Մխիթար Այրիվանեցին է՝ գիտնական եւ ժամանակագիր, որ հայ գրականութեան ստանդարտ մատենագիտութեամբ կը դրուի հէնց այս վանքին մէջ։ 1291 թուականի արձանագրութիւն մը կ՚արձանագրէ թէ ան փորագրեց Պռոշ իշխանին անունը այն սենեակին պատին ուր երկար ապրած եւ աշխատած էր, իսկ 1387 թուականին այցելու մը իր գրութիւնները տակաւին հոն գտաւ։ Յիշատակարանները՝ այն նշումները որ գրիչները կ՚ընէին իրենց ընդօրինակած ձեռագիրներուն վերջը, ընդօրինակումը Այրիվանքի մէջ կը դնեն 1444 թուականին եւ բազմիցս անկէ ետք՝ մինչեւ 1476 թուականը, ընդ որում գրիչ մը վանքին մէջ կը յիշատակուի այդ տարիներէն տասնեակի մը ընթացքին։

Երկու վերապահում, որովհետեւ սովորական շարադրանքը այս ամէնը կը չափազանցէ։ Այն պնդումը թէ Գեղարդը ունէր գրադարան, չի հենիր որեւէ նշուած աղբիւրի վրայ, եւ վանքը չունի ծանօթ ուսումնական ծրագիր, չունի դասախօսական կազմ եւ չունի անունով ծանօթ շրջանաւարտներ. ան Գլաձորի կամ Տաթեւի կարգին մէջ չէ եւ պէտք չէ նկարագրուի այնպէս՝ կարծես ըլլար։ Իսկ Մխիթարի քով սովորաբար յիշատակուող երկրորդ գիտնականը՝ Սիմէոն Այրիվանեցին, տասներեքերորդ դարու պատմիչ չէր. պահպանուած վկայութիւնները զինք կը դնեն տասնհինգերորդ դարու սահմանագիծին շուրջ եւ կը նկարագրեն իբրեւ ուսուցիչ եւ Գրիգոր Տաթեւացիի աշակերտ։ Այդ սխալը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի սեփականն է, եւ անկէ ան արտագրուեցաւ դէպի դուրս՝ բազում ամփոփումներու մէջ։

Գեղարդը եւ անունը

Գեղարդ անունը Գեղարդավանքի կարճ ձեւն է՝ գեղարդի վանք, եւ ան տասներեքերորդ դարու ինչ-որ պահու դուրս մղեց Այրիվանքը։ Յաճախ կ՚ըսուի թէ նոր անունը առաջին անգամ արձանագրուած է 1250 թուականի փաստաթուղթի մը մէջ, բայց ոչ մէկ աղբիւր կը նոյնացնէ այդ փաստաթուղթը, իսկ այն ուսումնասիրութիւնը որուն կը հետագծուի պնդումը, կ՚ըսէ միայն թէ փոփոխութիւնը հաւանաբար պատահեցաւ այդ ժամանակներուն շուրջ։

Ըստ հայ եկեղեցական աւանդութեան՝ վանքը պահեց Խաչելութեան ատեն գործածուած գեղարդը, որ Հայաստան բերաւ Թադէոս առաքեալը։ Աւանդութիւնը վկայուած է տասներկուերորդ դարէն՝ 1159 թուականի շարական մը ամէնէն կանուխ յիշատակութիւնն է, եւ ան այդ ժամանակուան աւանդութիւն է, ոչ թէ առաջինին արձանագրում։ Այն գիտնականը որ կազմեց վանքին սեփական փաստաթուղթերուն ստանդարտ ուսումնասիրութիւնը, ուղղակի գրեց թէ Թադէոս երբեք չհասաւ Հայաստան, եւ նշեց թէ միջնադարեան Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը շրջանառուէին գեղարդի երկու մրցակից սայր։

Փաստագրուածը մասունքին յետագայ կեանքն է իբրեւ առարկայ։ Պռոշ իշխանը 1268 թուականին անոր համար պատուիրեց մասունքարան մը, իսկ պահպանուած պահոցը 1687 թուականի փոխարինում մըն է՝ որ կը կրկնէ իր արձանագրութիւնը։ Ֆրանսացի ճամբորդ Տաւերնիէ 1655 թուականին տեսաւ եւ գծեց մասունքը Գեղարդի մէջ։ Ան ինչ-որ հանգրուանի փոխադրուեցաւ Էջմիածինի գանձարանը, ուր եւ կը մնայ, թէեւ Հայ եկեղեցիին սեփական հաստատութիւնները փոխադրութեան համար կու տան տարբեր դարեր, իսկ առցանց կրկնուող 1766 թուականը որեւէ աղբիւրի ընդհանրապէս չի հետագծուիր։

Բուն առարկային մասին վստահօրէն շատ քիչ բան կարելի է ըսել։ Ան խաչով ծակուած երկաթէ սայր մըն է, ոչ թէ հռոմէական գեղարդի սայրին ձեւը. անոր որեւէ գիտական հետազօտութիւն երբեք հրատարակուած չէ. իսկ այն պնդումը թէ օտարերկրեայ մասնագէտներ հաստատած են անոր իսկութիւնը, որեւէ շտեմարանի մէջ որեւէ ուսումնասիրութեան չի համապատասխաներ։ Մասունքը իբրեւ առաջին դարու փաստագրուած իր դիտելը եզրակացութիւն չէ որ որեւէ մէկը ըրած ըլլայ վկայութենէ։ Զայն դիտելը իբրեւ պատճառ թէ ինչո՛ւ վանքը տասներեքերորդ դարուն փոխեց իր անունը, ուղղակի հաստատութենական պատմութիւն է, եւ հէնց ատիկա է ինչ որ ան կ՚ընէ այս յօդուածին մէջ։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Գեղարդն ու Ազատի վերին հովիտը Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկ մտան 2000 թուականին մէկ չափանիշով. որ համալիրը կը ներկայացնէ մարդկային արժէքներու կարեւոր փոխանակում մը ճարտարապետութեան զարգացումին մէջ։ Հայաստան առաջարկած էր եւս երկու չափանիշ, եւ անոնք չընդունուեցան, ինչ որ արժէ գիտնալ, որովհետեւ մերժուածները կը վերաբերէին եզակի գեղարուեստական նուաճումին եւ կրօնական նշանակութեան։ Ընդգրկումը ճարտարապետութեան մասին է։

Երեք բան արժէ դարպասէն ներս տանիլ։ Աւանդութիւնն ու շէնքերը իրարմէ կը բաժնէ մօտաւորապէս հազար տարի, եւ երկուքն ալ իրական են։ Վանքը կառուցուածքի ո՛չ թէ մէկ, այլ երեք տեսակ է՝ շարուած, փորուած եւ միանգամայն երկուքը, եւ փորուած մասերը ամէնէն վերջինն են՝ աւելցուած սովորական եկեղեցիի մը։ Իսկ գրեթէ ամէն թուական հոս կու գայ թուագրուող առարկային վրայի արձանագրութենէ, ինչ որ աւելի հազուադէպ է քան կը հնչէ, եւ հէնց ատոր համար այս յօդուածը կրնայ իրեն արտօնել ըլլալ այսքան ճշգրիտ։

Չորրորդը այն է՝ ինչին այս յօդուածը շարունակ ոչ կ՚ըսէր։ Գեղարդի մէջ պատմուածին մեծ մասը՝ Գրիգորի հիմնադրութիւնը, Խաչելութեան գեղարդը, առիւծներուն ու արծիւին իմաստը, գրադարանը, երգեցողութեան համար նախագծուած ձայնականութիւնը, աւանդութիւն, վերագրում կամ դիտողութիւն է՝ ներկայացուած իբրեւ իրողութիւն։ Անոնցմէ ոչինչ պէտք է դէն նետել։ Անոնք պէտք է պիտակել, եւ պիտակները ամէնէն օգտակար բանն են՝ որ այցելուն կրնայ դարպասէն ներս բերել։