Գեղարդի վանք

Ուր կը գտնուի Գեղարդը

Գեղարդը կը գտնուի Կոտայքի մարզին մէջ, Երեւանէն արեւելք, Ազատ գետէն վեր բացուող կողմնակի ձորի մը խորը։ Հոն կը տանի կարճ ճամբայ մը, որ կ՚անցնի Գողթ գիւղէն։ Մօտեցումը Խոր Վիրապի բաց դաշտին ճիշդ հակառակն է. ճամբան կը ձգէ հովիտին յատակը ու կը բարձրանայ, ձորին պատերը կը սեղմուին, եւ վանքը կ՚երեւի այն տեղը, ուր ձորը այլեւս հովիտ չէ, այլ ժայռէ փակուղի։

Շրջապատը շէնքերուն շուրջ փռուած բնանկար մը չէ. ան անոնց մէկ մասն է։ Մոխրագոյն հրաբխային ժայռին ուղղաձիգ պատերը կը բարձրանան բակին անմիջապէս ետեւէն, եւ վանքին գլխաւոր սրահներէն քանի մը հատը այդ ժայռերուն առջեւը չեն, այլ՝ ներսը։ Ով որ համալիրին ճակատը լուսանկարէ ու մեկնի, թերեւս անոր միայն կէսը տեսած կ՚ըլլայ։

Նոյն հովիտին վարի ծայրը կը գտնուի Գառնիի դասական շինութիւնը, եւ երկուքը գրեթէ միշտ նոյն առաւօտը կ՚այցելուին։ Այս զոյգը նախ աշխարհագրութիւն է, ապա միայն՝ զբօսաշրջութիւն. անոնք ունին նոյն գետը, նոյն ճամբան եւ նոյն մարզը։ Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկը մտած կալուածը կը կրէ վանքին եւ վերին հովիտին անունը, ոչ միայն շէնքերունը, իսկ Գառնին այդ ընդգրկումին մաս չի կազմեր։ Երկու վայրերուն մասին ամէնէն յաճախ սխալ հասկցուած կէտը ասիկա է։

Ժայռը եւ ինչ որ ան արտօնեց

Գեղարդի ժայռն է, որ վանքը կարելի դարձուց եւ կառուցողներուն ամէն որոշումը ձեւաւորեց։ Ան հրաբխային քար է՝ բաւական կակուղ, որ ձեռքի գործիքով մշակուի, եւ բաւական պինդ, որ կտրուելէ ետք առանց յենարանի կանգուն մնայ. այս զուգորդութիւնը յաճախադէպ չէ։ Կռանիտի մէջ Գեղարդի սրահներուն նման սրահներ փորել ընդհանրապէս կարելի պիտի չըլլար, իսկ աւելի կակուղ քարի մէջ անոնց առաստաղները պիտի չդիմանային։

Ձորը վայրին տուաւ նաեւ պաշտպանութիւն եւ ջուր։ Ժայռին ներսը աղբիւր մը կը բխի, որ մինչեւ այսօր կը հոսի ժայռափոր սրահներէն մէկուն մէջէն, եւ այդ պատճառով սրահին յատակին վրայ ջրանցք մը բացուած է։ Կան շարադրանքներ, որոնք աղբիւրը կը ներկայացնեն իբրեւ եկեղեցիին ժառանգած հին հեթանոսական սրբավայր, բայց անոնք կը կրկնեն արդի ուսումնասիրութեան մը անհիմն դիտողութիւնը։ Այս վայրին մէջ ոչ մէկ պեղում նախաքրիստոնէական պաշտամունք ցոյց տուած է, եւ այս արխիւը այդպիսի պնդում չ՚ըներ։

Բայց ժայռերը Գեղարդը քարայրային վանք չեն դարձներ այն իմաստով, զոր կ՚ենթադրէ այդ բառակապակցութիւնը։ Համալիրը ունի պարիսպ, դարպաս, բակ, տանիքներ, գմբէթներ եւ պատուհաններ, եւ փորուած սենեակները կը բացուին ատկէ։ Եթէ այս յարաբերութիւնը շրջենք ու երեւակայենք լանջին մէջ բացուած խորշերու ցանց մը՝ առջեւը կցուած ճակատով, շինարարական պատմութիւնը գլխիվայր կը դառնայ. որմնաքարէ եկեղեցին առաջինն էր, իսկ մեծ փորուած սրահները անոր աւելցուեցան աւելի ուշ։

Այրիվանքը եւ աւանդութիւնը

Վանքին աւելի կանուխ անունը Այրիվանք էր՝ «քարայրի վանք», եւ այդ անունով վայրը շատ աւելի հին է, քան այսօր կանգուն որեւէ շէնք։ Աւանդութեան համաձայն՝ անոր հիմնադրութիւնը կը հասնի Գրիգոր Լուսաւորիչին, այսինքն՝ թագաւորութեան քրիստոնէութիւն ընդունելու սերունդին։

Ասիկա աւանդութիւն է, եւ այս արխիւը զայն իբրեւ այդպիսին կը ներկայացնէ։ Չկայ արձանագրութիւն, չկայ պեղուած չորրորդ դարու շերտ, չկայ ժամանակակից բնագիր, որ Գրիգորը հոս դնէ։ Աւանդութիւնը իրականին մէջ կը պահէ քարայրի, աղբիւրի եւ ճգնաւորանոցի յիշողութիւնը։ Ասիկա վաղ հայկական վանական վայրի մը համար հաւանական պատկեր է, բայց բոլորովին ուրիշ պնդում է, քան չորրորդ դարու ճարտարապետութեան պահպանուիլը։

Առաջին հաստատուն գրաւոր վկայութիւնը աւելի ուշ է ու նուազ ռոմանթիք։ Յովհաննէս Դրասխանակերտցի՝ կաթողիկոս եւ պատմիչ, կը պատմէ, որ մօտ 923 թուականին, արաբական ասպատակութիւններուն ատեն, ապաստանած է Այրիվանքի մէջ. ուրեմն ան գործող վանք էր, պաշտպանելի եւ արժանի, որ մարդ հոն փախչի։ Տասներեքերորդ դարու պատմիչ մըն ալ կը յիշէ Այրիվանքի վանական մը։

Գրիգորի եւ Դրասխանակերտցիի միջեւ վեց հարիւր տարուան բաց մը կայ, որուն մէջ մատնանշելի ոչինչ կայ։ Ազնիւ ձեւակերպումը այսպէս է. վայրը հին է, իր անունը քարայրի մը յիշատակը կը պահէ, տասներորդ դարուն գործող վանք էր, եւ այն ամէնը, զոր այցելուն իրապէս կրնայ տեսնել, կառուցուեցաւ անկէ երեք հարիւր տարի ետք։

Ուրկէ՛ կը սկսի վկայութիւնը

Աւանդութեան եւ պահպանուած վանքին միջեւ տարբերութիւնը հոս մանրուք չէ։ Ան մօտաւորապէս հազար տարի է, եւ շէնքերը իրենք ցոյց կու տան, թէ ուրկէ կը սկսի վկայութիւնը։

Պաշտպանական պարիսպէն դուրս կայ փոքր մատուռ մը՝ մասամբ շարուած, մասամբ ժայռին մէջ փորուած։ Ան վայրին ամէնէն հին թուագրելի կառոյցն է։ Անոր պատերուն արձանագրութիւններով կը սկսի Գեղարդի վաւերագրուած պատմութիւնը. նախ 1164 թուականի խաչքար մը, ապա 1177 եւ 1181 թուականներու բնագիրներ, որոնցմէ երկրորդը կը պատմէ, թէ Աղուանից կաթողիկոսը վանքին մասունքներ նուիրեց։ 1200 թուականի ուրիշ արձանագրութիւն մը կը յիշէ ջրագիծին վրայ կատարուած աշխատանքը եւ կ՚անուանէ Զաքարէն ու Իվանէն։

Այս մատուռին մասին երկու զգուշացում, որովհետեւ հրատարակուած աղբիւրները իրարու կը հակասեն, եւ ընթերցողը պիտի հանդիպի այդ հակասութիւններուն։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի երկու սեփական փաստաթուղթերը զայն կը տեղադրեն համալիրին հակառակ կողմերը. խորհրդատուական գնահատականը՝ արեւելքը, աւելի ուշ գրուած արժէքի յայտարարութիւնը՝ արեւմուտքը։ Իսկ այդ ուշ յայտարարութիւնը մատուռին ամէնէն կանուխ արձանագրութիւնները կը նկատէ վերոյիշեալ երկուքը, մինչդեռ անոր յենարան ուսումնասիրութիւնը աւելի հին խաչքար մըն ալ կը յիշէ։ Այս անհամապատասխանութիւններէն ոչ մէկը փաստարկը կը փոխէ, բայց երկուքն ալ արժէ գիտնալ՝ նախքան այս վայրին որեւէ ամփոփումին վստահիլը։

Ուրեմն վանքին վկայութիւնը կը սկսի տասներկուերորդ դարուն՝ պարիսպէն դուրսի մատուռին վրայ, թուագրուած արձանագրութիւններով, զորս փորագրեցին աշխատանքին համար վճարողները։ Պարիսպէն ներս ամէն ինչ աւելի ուշ է։ Ասիկա աւանդութիւնը չի նսեմացներ, որովհետեւ աւանդութիւններն ալ ինքնին պատմութեան նիւթ են. պարզապէս հաւատացուածը եւ արձանագրուածը տարբեր բաներ են։ Եւ Գեղարդի պարագային արձանագրուած մասը, պատահաբար, անսովոր ճշգրտութեամբ թուագրուած է։

Եկեղեցին եւ գաւիթը

Գլխաւոր եկեղեցին Կաթողիկէն է։ Ան որմնաքարէ շինութիւն մըն է այն տիպէն, որ կը հանդիպի ամբողջ միջնադարեան Հայաստանի մէջ. գմբէթաւոր խաչաձեւ-կեդրոնական յատակագիծ, տաշուած քարէ շարուած պատեր, բակին մէջ առանձին կանգնած շէնք։ Հարաւային մուտքին արձանագրութիւնը զայն կը թուագրէ 1215 թուականով, իսկ վայրին շինարարական արձանագրութիւնները կը տարածուին մօտ 1210 թուականէն մինչեւ այդ տարին։

Արձանագրութիւնը կը յիշէ հովանաւորները, եւ անոնք տեղացի չեն։ Զաքարէն եւ Իվանէն Զաքարեան եղբայրներն էին. այս շրջանին անոնք կը հրամանատարէին վրացական զօրքերը եւ իրականին մէջ կը կառավարէին հիւսիսային Հայաստանի մեծ մասը։ Բնագիրը անոնց կողքին կը յիշէ նաեւ իրենց որդիները՝ Շահնշահն ու Աւագը։ Զաքարէն ինք մեռաւ 1212 թուականին, եկեղեցիին աւարտէն առաջ։ Ասիկա փոքր ապացոյց մըն է, թէ ինչպէս պէտք է կարդալ այս արձանագրութիւնները. անոնք կ՚արձանագրեն հովանաւորութիւն, ոչ թէ բացման արարողութիւն։

Եկեղեցիին արեւմտեան ճակատին կից է գաւիթը՝ մեծ, քառակուսի, կիսամութ սրահ մը, չորս առանձին կանգնած սիւներով եւ տանիքին մէջտեղը բացուածքով։ Գաւիթը ո՛չ նաւ է, ո՛չ գաւթակ։ Ան հայկական շինութեան յատուկ տեսակ մըն է, որ մօտիկ արեւմտեան համարժէք չունի։ Զայն կը գործածէին ժողովի, ուսուցման, թաղումի եւ պատարագի այն մասերուն համար, որոնք բուն եկեղեցիէն դուրս կը կատարուէին։ Ամէնէն կանուխ ծանօթ օրինակը այդ անունով կը յիշուի տասնմէկերորդ դարու արձանագրութեան մը մէջ։ Գեղարդի գաւիթը կառուցուեցաւ եկեղեցիէն ետք եկող տասնամեակին, իսկ անոր հիւսիս-արեւելեան անկիւնին կցուած մատուռները կը թուագրուին 1225 թուականով։

Մինչեւ այս կէտը համալիրը տակաւին բոլորովին սովորական է։ Գմբէթաւոր եկեղեցի մը, անոր առջեւ գաւիթ մը, երկուքին շուրջ՝ պարիսպ. այս ամէնով Գեղարդը չի զանազանուիր հարիւր ուրիշ հայկական վանքերէն։ Զայն զանազանողը կառուցուած չէ, այլ փորուած, եւ փորուեցաւ աւելի ուշ։

Փորուած ժայռէն

Գեղարդի պարագային «ժայռափոր» բառը ճշգրիտ նկարագրութիւն է, ոչ թէ մօտաւոր։ Սրահները փորուեցան ժայռին ճակատէն ներս ու վար՝ վերէն սկսելով։ Արդիւնքը երեսպատուած քարայր մը չէ, այլ սենեակ մը, որուն պատերը, սիւները, կամարներն ու գմբէթը լերան միեւնոյն անընդհատ զանգուածն են։ Հոն ոչինչ հաւաքուած է։ Կարեր չկան, որովհետեւ շարուած քարեր չկան։

Այսպէս կը ստացուի տարածքներու շարք մը, որ աստիճանաբար կը փոխուի եւ յստակ դասերու չի բաժնուիր։ Գեղարդի կարգ մը մասերը կառուցուած են՝ Կաթողիկէն, գաւիթը, պաշտպանական պարիսպը եւ անոր ներսի երեսին երկայնքով ձգուող տասնեօթներորդ դարու աւերուած շինութիւններու շարքերը։ Ուրիշներ ուղղակի ժայռին մէջ փորուած են։ Ուրիշներ ալ երկուքն են միասին. պարիսպէն դուրսի մատուռը ունի որմնաքարէ ճակատ եւ փորուած խորք, իսկ վանական խուցերէն քանի մը հատը ժայռին մէջ բացուած խորշեր են՝ շարուած պատով գոցուած։ Ամբողջ վանքը քարայր կոչելը այս բոլոր տարբերութիւնները կը հարթէ։

Մեծ փորուած սենեակներէն առաջինը պատրաստուեցաւ մինչեւ 1250 թուականը։ Ան ունի հաւասարաթեւ խաչաձեւ յատակագիծ, եւ աղբիւրը ճիշդ հոն է. ջուրը կը բխի անոր ներսէն, եւ սենեակը իր սովորական անունը կ՚առնէ աւազանէն։ Համալիրին արձանագրութիւններէն մէկը կը յիշէ ճարտարապետին անունը՝ Գալձակ, եւ անոր կը վերագրէ ժայռափոր եկեղեցիներն ու փորուած սրահները՝ մօտ քառասուն տարուան աշխատանքի ընթացքին։ Այս պատճառով Գեղարդը այն սակաւաթիւ հայկական յուշարձաններէն է, որոնց ստեղծողը անունով ծանօթ է։

Ճարտարագիտական նուաճումը ամէնէն դիւրին կը նշմարուի գլխուն վերեւ։ Փորուած սրահները ծածկուած են առագաստներու վրայ հանգչող գմբէթներով, իսկ մէկ տեղ՝ ստալակտիտային կամարով, այն տեսակէն, որ հայ շինարարները կը մշակէին այս շրջանին. փոքր փորուած բջիջներու խորիսխ մը, որ կամաց-կամաց կը բարձրանայ դէպի կեդրոնի բացուածքը։ Շարուած գմբէթի մէջ այս երկրաչափութիւնը շինարարական խնդիր է, որ կը լուծուի տաշուած քարերով։ Հոս անոր պէտք էր հասնիլ միայն քար հանելով, մէկ զանգուածէ, առանց սխալը սրբագրելու որեւէ կարելիութեան։

Այս սենեակներուն ձայնականութիւնը հռչակաւոր է, բայց ան հետեւանք է, ոչ թէ նախագիծ. պինդ, անկար, գոց քարէ ծաւալը կ՚արձագանգէ։ Պէտք է պարզօրէն ըսել, որ ոչ մէկ միջնադարեան աղբիւր զանոնք կը նկարագրէ իբրեւ ձայնի համար կառուցուած։ Գեղարդը ձայնային գլուխգործոց կոչելու արդի սովորութիւնը դիտողութիւն մըն է, որուն վրայ մտադրութիւն մը բարդուած է։

Պռոշեան իշխանները

Փորուած սենեակները կը պատկանին տէրերու փոփոխութենէն ետք եկող շրջանին։ Խօսքը Խաղբակեան տան մասին է, որ ետքը կոչուեցաւ Պռոշեան՝ Վասակի որդի Պռոշի անունով։ Մոնկոլական գերիշխանութեան տակ անոնք Զաքարեաններու վասալներն էին, իսկ դարու կէսին՝ այս գաւառին իրական տէրերը։

Պռոշեանները Գեղարդը Զաքարեաններէն ստացան Իվանէի որդի Աւագի մահէն՝ 1250 թուականէն առաջ ինկած տասնամեակին։ Սովորաբար կ՚ըսուի, թէ վանքը գնեցին Աւագէն. ուսումնասիրութիւն մը այս կը հետեւցնէ աւելի ուշ արձանագրութենէ մը։ Բայց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի խորհրդատուական գնահատականը գնումի մասին բնաւ չի խօսիր, եւ վաճառքը վաւերացնող որեւէ բնագիր հրատարակուած չէ այնպէս, որ ընթերցողը կարենայ ստուգել։ Այն շարադրանքները, որոնք տարին 1215 կը դնեն, փոխանցումը շփոթած են գլխաւոր եկեղեցիին թուագրուած արձանագրութեան հետ։ Անոնք կը յենին նաեւ արդի ուսումնասիրութեան մը ժամանակագրական սխալին վրայ. նոյն հատորը իր իսկ էջերուն մէջ կը հակասէ այդ սխալին, բայց ան տակաւին կը վերատպուի։

Պռոշեաններուն կառուցածը թուագրուած է ու ծաւալուն։ 1283 թուականի երկրորդ ժայռափոր եկեղեցին հիմնեց Պռոշը, եւ ան կը կրէ իր անունը։ Անոր կից մեծ փորուած սրահը, որ տոհմին դամբարանն էր, նոյն տարուընէ է։ Իսկ 1288 թուականի վերի փորուած սենեակը պատրաստուեցաւ Պռոշի որդի Պապաքի եւ անոր կնոջ՝ Ռուզուքանի օրով։ Ստորին սրահին մէջ պահպանուած են տոհմին երկու տապանաքար՝ անուններով։ Պապաքինն ու Ռուզուքանինը չեն պահպանուած։

Դամբարանի սրահին պատին վրայ է այն քանդակը, զոր բոլորը կը լուսանկարեն. անասունի գլուխ մը, որ օղակ մը կը բռնէ, անկէ կախուած երկու դիմահայեաց առիւծ, իսկ անոնցմէ վար՝ արծիւ մը, որ ճանկերուն մէջ աւելի փոքր անասուն մը ունի։ Սովորաբար զայն կը կոչեն Պռոշեան տոհմին զինանշանը։ Այս նոյնացումը կը վերագրուի Գարեգին Յովսէփեանին, եւ մասնագէտները տասնամեակներ շարունակ զայն փոխանցեցին՝ միշտ «հաւանաբար» բառով, բայց ան աւելի մեծ զգուշութեան կարիք ունի։ Հրատարակուած նկարագրութիւնները համաձայն չեն, թէ ո՛ր անասունն է վերը, եւ նոյնիսկ՝ թէ ո՛ր սենեակին մէջ է քանդակը։ Պատրիք Տօնապետեան առարկած է, որ նման պատկերներ կը կրկնուին իրարու հետ կապ չունեցող տոհմերու յուշարձաններուն վրայ, եւ ըստ իրեն՝ ասիկա կը բացառէ զանոնք ընդհանրապէս տոհմային խորհրդանիշ կարդալը. առիւծ եւ եզ կան նոյն բակին Զաքարեան եկեղեցիին վրայ ալ։ Ան կը նախընտրէ չարխափան, այսինքն՝ չարը վանող պատկերի մեկնաբանութիւնը։ Միջնադարեան Մեծ Հայքը ո՛չ կնիք ձգած է, ո՛չ դրամ, ուստի Կիլիկիոյ մէջ գոյութիւն ունեցող կանոնաւոր զինանշանային համակարգը հոս պարզապէս չի կրնար ենթադրուիլ։ Այս քանդակին նուիրուած ուսումնասիրութիւն երբեք հրատարակուած չէ, իսկ անոր կողքին յաճախ մէջբերուող կարգախօսը՝ իրարու շղթայուած առիւծներու եւ որսը բռնած արծիւի մասին, որեւէ միջնադարեան աղբիւր չունի։

Արձանագրութիւններ, խաչքարեր եւ գիրքեր

Գեղարդի արձանագրութիւնները ո՛չ զարդ են, ո՛չ ալ պատահական։ Փորագրուած մուտքերու, սիւներու եւ ժայռի ճակատներու վրայ՝ անոնք վերը պատմուած ամէն բանին վաւերագրական հիմքն են. ո՛վ վճարեց, ինչի՛ համար, ո՛ր տարին եւ ի՛նչ ակնկալեց փոխարէն։ Այս շրջանի հայկական վանքը շէնք մըն է, որ ինք իր մասին կը խօսի, եւ Գեղարդը միւսներէն շատերէն աւելի կը խօսի։

Խաչքարերը՝ քանդակուած խաչաքարերը, հայ քանդակագործներու ամէնէն բնորոշ ստեղծագործութիւններէն են։ Անոնք կանգնած են ամբողջ համալիրին մէջ եւ ագուցուած են շրջակայ ժայռին մէջ, նաեւ վերի լանջերուն, ուր քանի մը հատը ուղղակի ժայռին ճակատին վրայ փորագրուած են։ Անոնցմէ քանի մը հատը թուագրուած է, եւ ամբողջ վայրին ամէնէն հին առարկան ալ անոնցմէ մէկն է։

Վանքը նաեւ գիրք ստեղծուող վայր էր։ Ամէնէն պարզ վկայութիւնը Մխիթար Այրիվանեցին է՝ գիտնական եւ ժամանակագիր, որ հայ գրականութեան ստանդարտ մատենագիտութեան մէջ կը կապուի ճիշդ այս վանքին։ 1291 թուականի արձանագրութիւն մը կը պատմէ, որ ան Պռոշ իշխանին անունը փորագրեց այն սենեակին պատին, ուր երկար ապրած ու աշխատած էր, իսկ 1387 թուականին այցելու մը իր գրութիւնները տակաւին հոն գտաւ։ Յիշատակարանները՝ գրիչներուն իրենց ընդօրինակած ձեռագիրներուն վերջը գրած նշումները, Այրիվանքի մէջ ընդօրինակութիւն կը յիշեն 1444 թուականին եւ անկէ ետք բազմիցս՝ մինչեւ 1476 թուականը, եւ այդ տարիներէն մօտ տասներկուքին ընթացքին վանքին մէջ կը յիշուի նոյն գրիչը։

Երկու վերապահում, որովհետեւ սովորական պատումը այս ամէնը կը չափազանցէ։ Այն պնդումը, թէ Գեղարդը գրադարան ունէր, որեւէ նշուած աղբիւրի վրայ չի յենիր։ Վանքը չունի ծանօթ ուսումնական ծրագիր, դասախօսական կազմ կամ անունով ծանօթ շրջանաւարտներ. ան Գլաձորի կամ Տաթեւի կարգէն չէ եւ այդպէս պէտք չէ ներկայացուի։ Իսկ Մխիթարի կողքին սովորաբար յիշուող երկրորդ գիտնականը՝ Սիմէոն Այրիվանեցին, տասներեքերորդ դարու պատմիչ չէր. պահպանուած վկայութիւնները զինք կը դնեն տասնհինգերորդ դարու սեմին եւ կը ներկայացնեն իբրեւ ուսուցիչ եւ Գրիգոր Տաթեւացիի աշակերտ։ Այս սխալը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ինն է, եւ անկէ արտագրուած է բազմաթիւ ամփոփումներու մէջ։

Գեղարդը եւ անունը

Գեղարդ անունը Գեղարդավանքի կարճ ձեւն է՝ «գեղարդի վանք», եւ տասներեքերորդ դարու ընթացքին, անորոշ պահու մը, ան փոխարինեց Այրիվանքը։ Յաճախ կ՚ըսուի, որ նոր անունը առաջին անգամ կը յիշուի 1250 թուականի փաստաթուղթի մը մէջ, բայց ոչ մէկ աղբիւր կը նշէ, թէ ո՛ր փաստաթուղթն է ատիկա, իսկ այն ուսումնասիրութիւնը, ուրկէ կու գայ պնդումը, միայն կ՚ըսէ, որ փոփոխութիւնը հաւանաբար այդ տարիներուն պատահեցաւ։

Հայ եկեղեցական աւանդութեան համաձայն՝ վանքը կը պահէր Խաչելութեան ատեն գործածուած գեղարդը, զոր Հայաստան բերած էր Թադէոս առաքեալը։ Աւանդութիւնը վկայուած է տասներկուերորդ դարէն. ամէնէն կանուխ յիշատակութիւնը 1159 թուականի շարական մըն է, որ կը վկայէ այդ ժամանակուան աւանդութեան մասին, ոչ թէ առաջին դարու իրողութեան։ Վանքին սեփական փաստաթուղթերուն հիմնական ուսումնասիրութեան հեղինակը ուղղակի գրեց, որ Թադէոս երբեք Հայաստան չհասաւ, եւ նշեց, որ միջնադարեան Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը շրջէին գեղարդի երկու մրցակից սայրեր։

Վաւերագրուածը մասունքին յետագայ պատմութիւնն է՝ իբրեւ առարկայ։ Պռոշ իշխանը 1268 թուականին անոր համար մասունքարան մը պատուիրեց. պահպանուած պահոցը 1687 թուականի փոխարինում մըն է, որ կը կրկնէ առաջինին արձանագրութիւնը։ Ֆրանսացի ճամբորդ Տաւերնիէն 1655 թուականին մասունքը տեսաւ ու գծեց Գեղարդի մէջ։ Ան անորոշ ժամանակ մը փոխադրուեցաւ Էջմիածինի գանձարանը եւ մինչեւ այսօր հոն է, թէեւ Հայ եկեղեցիին սեփական հաստատութիւնները փոխադրութեան համար տարբեր դարեր կու տան, իսկ համացանցին վրայ կրկնուող 1766 թուականը ոչ մէկ աղբիւրի կը հասնի։

Բուն առարկային մասին վստահաբար շատ քիչ բան կարելի է ըսել։ Ան երկաթէ սայր մըն է՝ խաչաձեւ բացուածքով, եւ հռոմէական գեղարդի սայրի ձեւը չունի։ Անոր որեւէ գիտական հետազօտութիւն հրատարակուած չէ, իսկ այն պնդումը, թէ օտար մասնագէտներ հաստատած են անոր իսկութիւնը, ոչ մէկ շտեմարանի մէջ որեւէ ուսումնասիրութեան չի համապատասխաներ։ Մասունքը առաջին դարու վաւերագրուած իր նկատելը եզրակացութիւն մը չէ, որ մէկը հանած ըլլայ վկայութիւններէն։ Բայց զայն նկատել իբրեւ պատճառը, թէ ինչո՛ւ վանքը տասներեքերորդ դարուն փոխեց իր անունը, պարզապէս հաստատութեան պատմութիւն է, եւ այս յօդուածին մէջ ան ճիշդ այդ դերը ունի։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Գեղարդն ու Ազատի վերին հովիտը Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկը մտան 2000 թուականին՝ մէկ չափանիշով. համալիրը կը ներկայացնէ մարդկային արժէքներու կարեւոր փոխանակում ճարտարապետութեան զարգացման մէջ։ Հայաստան առաջարկած էր եւս երկու չափանիշ, որոնք չընդունուեցան։ Ասիկա արժէ գիտնալ, որովհետեւ մերժուածները կը վերաբերէին եզակի գեղարուեստական նուաճումին եւ կրօնական նշանակութեան։ Ընդգրկումը ճարտարապետութեան մասին է։

Չորս բան արժէ դարպասէն ներս տանիլ։ Աւանդութիւնն ու շէնքերը իրարմէ կը բաժնէ մօտաւորապէս հազար տարի, եւ երկուքն ալ իրական են։ Վանքը կառուցուածքի մէկ տեսակ չէ, այլ երեք՝ շարուած, փորուած եւ երկուքը միասին, եւ փորուած մասերը ամէնէն ուշն են՝ աւելցուած սովորական եկեղեցիի մը։ Եւ հոս գրեթէ ամէն թուական կու գայ թուագրուած առարկային վրայի արձանագրութենէն. ասիկա աւելի հազուադէպ է, քան կը թուի, եւ ատոր շնորհիւ է, որ այս յօդուածը կրնայ այսքան ճշգրիտ ըլլալ։

Չորրորդը այն է, որուն այս յօդուածը շարունակ «ոչ» ըսաւ։ Գեղարդի մասին պատմուածներուն մեծ մասը՝ Գրիգորի հիմնադրութիւնը, Խաչելութեան գեղարդը, առիւծներուն ու արծիւին իմաստը, գրադարանը, երգեցողութեան համար նախագծուած ձայնականութիւնը, աւանդութիւն, վերագրում կամ դիտողութիւն է, որ իրողութեան տեղ կը ներկայացուի։ Անոնցմէ ոչ մէկը պէտք է մէկդի նետել։ Պէտք է զանոնք պիտակել, եւ այդ պիտակները ամէնէն օգտակար բանն են, որ այցելուն կրնայ իրեն հետ դարպասէն ներս բերել։