Գառնիի տաճար

Ուր կը գտնուի Գառնին

Գառնին Կոտայքի մարզին գիւղ մըն է, Երեւանէն արեւելք, մէկ ժամէն պակաս ճամբայ։ Հնագիտական համալիրը գիւղին եզրին է, ոչ թէ բաց դաշտի մէջ։ Ճամբան կ՚անցնի տուներուն միջեւէն եւ պարզապէս կը վերջանայ դարպասի մը առջեւ։ Ասիկա մասամբ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ վայրը մարդիկը կը զարմացնէ. չկայ մօտեցում, չկայ պողոտայ, չկայ այն երկար տեսարանը, որ կամաց-կամաց կը պատրաստէ հանդիպումը։

Փոխարէնը ազդեցութիւնը կու գայ շրջապատէն։ Համալիրը կը գրաւէ եռանկիւնաձեւ հրուանդան մը, ուր Ազատ գետը խոր ձոր մը փորած է։ Գետինը երկու կողմէն զառիթափ կ՚իջնէ, եւ շինութիւնը կը կենայ երկինքին, ոչ թէ բնանկարին ֆոնին վրայ։ Նոյն ձորին վարը կը գտնուի սիւնաձեւ պազալթի այն կազմաւորումը, որ ծանօթ է իբրեւ Քարերու սիմֆոնիա, իսկ վերը, Ազատի հովիտին խորը՝ Գեղարդի վանքը։

Չհասած՝ արժէ երկու բան իրարմէ զատել, որովհետեւ լուսանկարները զանոնք կը խառնեն։ Գեղարդն ու Ազատի վերին հովիտը Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ արձանագրուած են, իսկ Գառնին՝ ոչ։ Ան միայն 2025 թուականին ընդգրկուեցաւ Հայաստանի նախնական ցանկին մէջ՝ իբրեւ հնագիտական համալիր, պազալթէ սիւներուն հետ միասին։ Անոնք նոյն հովիտին դրացիներն են, բայց երկու տարբեր տեսակի ճանաչում ունին։

Հրուանդանը եւ ամրոցը

Վայրը ամրոց էր շատ աւելի առաջ, քան հոն կառուցուեցաւ որեւէ բան, զոր այցելուն այսօր կը լուսանկարէ։ Ձորին կողմէն հրուանդանը իր երկրաբանութեամբ իսկ պաշտպանուած է, ուստի պաշտպանութեան կը կարօտէր միայն ցամաքային միակ մօտեցումը, եւ ճիշդ այդպէս ալ ըրին. մեծ քարաբեկորներէ աշտարակաւոր պարիսպ մը կը փակէ եռանկիւնին վիզը, եւ պեղուած գիծը այսօր գետնին վրայ կ՚երեւի։

Վայրին հին անունը Գոռնեաս է, եւ դասական աղբիւրներուն մէջ ան կ՚երեւի իբրեւ ամրոց, ոչ թէ սրբավայր։ Տակիտոս զայն կը յիշէ Հայաստանի համար հռոմէա-պարթեւական պայքարին մասին իր պատմութեան մէջ։ Ասիկա վայրին ամէնէն կանուխ հաստատուն վկայութիւնն է, եւ ան առաջին դարուն հոս կայազօր կը դնէ, դեռ նախքան որ կանգուն շինութեան մասին որեւէ բան յստակ ըլլայ։

Ասիկա առաջին ուղղումն է, զոր վայրը կը մտցնէ իր իսկ համբաւին մէջ։ Գառնին ամրացուած արքայական նստավայր է, որուն ներսը դասական շինութիւն մը կայ, եւ ոչ թէ տաճար մը՝ կողքին քանի մը պարիսպով. պարսպապատ տարածքին մէջ կային նաեւ պալատ, բաղնիք եւ բնակելի սենեակներու շարքեր։ Հակառակ ընթերցումը դասական շինութիւնը աւելի տարօրինակ կը դարձնէ, քան է իրականին մէջ. ան կը կենար գործող արքայական համալիրի մը ներսը, ոչ թէ առանձին ժայռի մը վրայ։

Ինքը՝ շինութիւնը

Շինութիւնը հունահռոմէական տիպի պերիպտեր տաճար է, այսինքն՝ ուղղանկիւն սենեակ մը, որ չորս կողմէն շրջապատուած է սիւնաշարով։ Սիւները քսանչորս են՝ վեցը իւրաքանչիւր ծայրին, ութը՝ իւրաքանչիւր կողքին։ Անոնք կը կրեն անթապլէմանը եւ անոր վերի ճակտոնը, իսկ ամբողջը նստած է մօտ երեք մեթր բարձրութեամբ պատուանդանի մը վրայ, որուն կը բարձրանան մուտքի ճակատին միակ զառիթափ սանդուխով։

Կարգը իոնական է՝ պարուրաձեւ խոյակներով, բայց դասագրքային իոնական չէ։ Մանրամասնութիւնները այնքան ազատօրէն մշակուած են, որ մասնագէտները ընդհանրապէս զանոնք կը նկատեն գաւառական վարպետութիւն՝ ընդհանուր հռոմէական լեզուով, եւ ոչ թէ որեւէ որոշակի նմոյշի պատճէն։ Ներսի սենեակը՝ ցելլան, փոքր է, եւ համեստ ներսին ու ճոխ արտաքինին միջեւ այս անհամաչափութիւնը շինութեան նշանակութեան մասին վէճին փաստարկներէն մէկն է։

Նիւթը տեղական է։ Գառնին կառուցուած է մօտակայքէն կտրուած մոխրականաչաւուն պազալթով, որ տաշուած ու չոր շարուած է՝ առանց շաղախի, իսկ քարաբեկորները իրարու ամրացուած են կապարի մէջ նստեցուած երկաթէ ագոյցներով։ Ասիկա հայկական քարի վրայ կիրարկուած հռոմէական շինարարական հնարք է, եւ ատիկա երկու պատճառով կարեւոր է. ատոր համար շինութիւնը պարզապէս ուրիշ տեղէ բերուած մարմարէ տաճար չէ, եւ ատոր համար ալ ան փլաւ այնպէս, ինչպէս փլաւ։

Պէտք է զգուշանալ Գառնին նկարագրելէ իբրեւ Հայաստան նետուած Հռոմի կտոր։ Յատակագիծն ու կարգը դասական են, բայց քարը, քարհանքը, շրջապատը եւ զայն շրջապատող ամրոցը՝ ոչ։ Իսկ այս ժամանակաշրջանի Հայաստանը թագաւորութիւն մըն էր որ դարերով եղած էր հելլենիստական աշխարհին ներսը, եւ որուն համար կը պայքարէին երկու կայսրութիւններ։ Հայկական հրուանդանի վրայ դասական հանդերձով շինութիւն մը ճիշդ այդ դիրքին ճարտարապետական արտայայտութիւնն է։

Թագաւորութիւնը առաջին դարուն

Այս շրջանին Հայաստանը Արշակունի թագաւորութիւն էր՝ սեղմուած Հռոմէական կայսրութեան եւ Պարթեւստանի միջեւ, եւ երկու տէրութիւնները երկար պատերազմեցան՝ որոշելու համար, թէ ո՛վ պիտի նստեցնէ արքան անոր գահին։ Պատերազմը աւարտող համաձայնութիւնը անսովոր էր եւ արժէ զայն գիտնալ, որովհետեւ Գառնիի մասին ամէն պատում անոր վրայ կը հենի։

Տրդատ Ա.-ը՝ յունարէն եւ լատիներէն աղբիւրներուն Տիրիդատէսը, պարթեւ իշխան էր, եւ Հայաստանի գահին վրայ զայն նստեցուցած էր իր եղբայրը՝ Վաղարշ Ա.-ը, բան մը, որ Հռոմ չէր կրնար ընդունիլ։ Ոչ-ոքիով աւարտած պատերազմէ մը ետք փոխզիջումը այս եղաւ. Տրդատ պիտի պահէր գահը, բայց թագը պիտի ստանար հռոմէական կայսրէն։ Ան Հռոմ գնաց եւ 66 թուականին թագադրուեցաւ Ներոնի ձեռքով՝ արարողութեամբ մը, զոր հռոմէացի հեղինակները մանրամասնօրէն կը նկարագրեն։

Այս համաձայնութեան պատճառով է, որ Գառնիի մէջ դասական շինութիւն գտնելը զարմանալի չէ։ Հռոմէական աղբիւրները կ՚արձանագրեն, որ Ներոն Տրդատին հետ վարպետներ ղրկեց, եւ յաջորդող թագաւորութիւնը ճիշդ այն ժամանակն է, երբ հռոմէական հնարքը, շինարարութիւնն ու ճարտարապետական բառապաշարը պիտի հասնէին հայկական արքայական նստավայր մը։ Այս համատեքստը կը նպաստէ շինութիւնը այս շրջանին թուագրելու, բայց ինքնին ոչ մէկ քար կը թուագրէ։

Յունարէն արձանագրութիւնը եւ թուականը

Յունարէն արձանագրութիւնը գտնուեցաւ Գառնիի մէջ 1945 թուականին, եւ ան միակ բնագիրն է, որ վայրը կը կապէ անունով յիշուած արքայի մը հետ։ Ան կ՚արձանագրէ, թէ Հելիոս Տիրիդատէսը՝ Մեծ Հայքի մեծը, իբրեւ տէր նուաճելով այս քաղաքը, իր քրոջ՝ թագուհիին համար հիմնեց այս անառիկ ամրոցը՝ իր թագաւորութեան ապահովութեան համար, իր թագաւորութեան տասնմէկերորդ տարուան մէջ։

Ուշադիր կարդացէ՛ք, որովհետեւ անոր մէջ երկու բան սովորաբար կը մոռցուի։ Բնագիրը ամրոցի մասին կը խօսի, ոչ թէ տաճարի։ Իսկ Հելիոսը՝ Արեգակը, հոն արքայական տիտղոսի մաս է. ան կը գրաւէ այն տեղը, ուր հելլենիստական տիրակալի մը մականունը կը դրուի, եւ աստուծոյ մը անուն չէ, որուն համար տուն կը կառուցեն։ Արձանագրութիւնը ամրոցին հիմնադրութեան վկայագիրն է, եւ ան գտնուեցաւ գերեզմանատան մէջ, ոչ թէ այն շինութեան մէջ, որուն սովորաբար կը վերագրուի։

Նշանաւոր թուականը կու գայ վերջին բառերէն։ Եթէ թագաւորութեան տասնմէկերորդ տարին հաշուենք Ներոնի ձեռքով թագադրումէն, կ՚իյնայ Ք.Ե. 77 թուականին, իսկ եթէ հաշուենք Վաղարշի ձեռքով աւելի կանուխ գահ բարձրանալէն՝ մօտ Ք.Ե. 63 թուականին։ Երկու հաշուարկն ալ պաշտպանելի են, եւ երկուքն ալ կը հանդիպին գրականութեան մէջ. բոլորը 77-ը կը կրկնեն, որովհետեւ հայ գիտութիւնը ընդհանրապէս նախընտրած է թագադրումը իբրեւ ելակէտ։

Վերջերս հարցը դարձեալ բացուեցաւ։ 2022 թուականին հրատարակուած երկմաս ուսումնասիրութեան մը մէջ Ալէն Պրեսոն եւ Էլիզապէթ Ֆէյկըն կը պնդեն, որ այս արձանագրութեան Տիրիդատէսը ամենեւին Տրդատ Ա. չէ, այլ Տրդատ Մեծը՝ դարձի արքան, երկուքուկէս դար աւելի ուշ. այդ պարագային բնագիրը ամբողջովին պիտի կտրուէր առաջին դարէն։ Ասիկա նոր եւ տակաւին չհաստատուած փաստարկ է։ Հոս կը յիշուի, որովհետեւ այս բաժինին ամբողջ իմաստը այն է, որ թուականը կախեալ է ընթերցումէ մը, իսկ ընթերցումները կրնան վերանայուիլ։

Ուրեմն ազնիւ ձեւակերպումը այս է. շինութիւնը սովորաբար կը թուագրուի Ք.Ե. 77 թուականով, այդ թուականը կու գայ թագաւորութեան տարիին հաշուարկէն եւ ոչ թէ տաճարին վրայ գրուած որեւէ բանէ, զայն տուող բնագիրը ամրոցի մասին է, եւ վիճելի է նոյնիսկ հոն յիշուած արքային ինքնութիւնը։ Ասոնցմէ ոչ մէկը ընդունուած թուականը սխալ կը դարձնէ։ Անոնք զայն կը դարձնեն վերակազմութիւն, ինչ որ վկայութենէն տարբեր տեսակի պնդում է՝ նոյն տարբերակումը որ այս արխիւը ստիպուած եղաւ ընել Էրեբունիի մէջ, ուր հիմնադրութեան տարեթիւը նոյնպէս քարին վրայ գրուած չէ։

Միհրի տաճա՞ր, թէ՞ դամբարան

Աւանդաբար շինութիւնը կը նկատուի Միհրի տաճարը. Միհրը իրանական Միթրայի հայկական ձեւն է, արեգակնային աստուածութիւն։ Այս նոյնացումը կ՚անցնի արձանագրութեան Հելիոս բառէն արեւու աստուծոյ, իսկ անկէ՝ արեւու աստուծոյ տաճարին։ Ասիկա է այն ընթերցումը, զոր կը գտնէք ամէն ցուցանակի վրայ եւ ընդհանուր նկարագրութիւններուն մեծ մասին մէջ, եւ ան անհիմն չէ. արեգակնային պաշտամունքը լաւ վկայուած է նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ, եւ Միհրը հոն իրական ու կարեւոր դէմք է։

Բայց իբրեւ ճիշդ այս շինութեան նոյնացում՝ ան որեւէ ուղղակի վկայութեան վրայ չի հենիր։ Գառնիի մէջ գտնուած ոչ մէկ բան Միհրի անունը կը յիշէ։ Ո՛չ նուիրում մը, ո՛չ պաշտամունքային արձան մը, ո՛չ ալ զոհասեղանի արձանագրութիւն մը կառոյցը կը կապէ անոր կամ որեւէ ուրիշ աստուծոյ անունին հետ, եւ տրամաբանական շղթան կախեալ է արքայական մականունը աստուածանուն կարդալէն։

Փոքրամասնական տեսակէտը շինութիւնը դամբարան կը նկատէ, ոչ թէ տաճար։ 1982 թուականին հրատարակուած ուսումնասիրութեան մը մէջ Ռ. Տ. Ուիլքինսըն պնդեց, որ ան մօտ Ք.Ե. 175 թուականի վիթխարի դամբարան մըն է։ Ան զայն բաղդատեց Փոքր Ասիոյ արեւմուտքի դամբարանային ճարտարապետութեան հետ եւ մատնանշեց մօտակայքի մօտաւորապէս նոյն ժամանակի թաղումները եւ ասիական ոճի սարկոֆագներու բեկորները։ Ճէյմս Ռ. Ռասըլ, որուն՝ Հայաստանի մէջ զրադաշտականութեան մասին ուսումնասիրութիւնը կրօնական խորապատկերին հիմնական աշխատութիւնն է, գրած է, որ տաճարին նոյնացումը կը հենի միայն արձանագրութեան վրայ, եւ վստահ ըլլալ կարելի չէ, որ արձանագրութիւնը ընդհանրապէս այս շինութեան կը վերաբերի. ան Ուիլքինսընի փաստարկը համոզիչ գտաւ։ Քրիստինա Մարանչիի՝ հայ արուեստին նուիրուած ակնարկն ալ շինութեան գործառոյթը անորոշ կը նկատէ եւ կ՚արծարծէ արքայական դամբարանի հաւանականութիւնը։

Այս արխիւը այս հարցը չի վճռեր։ Պարզ կարելի է ըսել միայն, թէ ինչպիսին է տարաձայնութիւնը. աւանդական նոյնացումը հին է, լայնօրէն կրկնուած եւ վկայութեամբ աղքատ. դամբարանի վարկածը փոքրամասնական տեսակէտ է, զոր լուրջ գիտնականներ կը պաշտպանեն բաղդատական ճարտարապետութեան եւ ոչ թէ հոս գտնուածին հիման վրայ. իսկ շինութիւնը ինք մինչեւ հիմա պատասխան չէ տուած։ Այցելուն, որուն վստահաբար կ՚ըսեն, թէ ասիկա Միհրի տաճարն է, կը լսէ ամէնէն տարածուած պատասխանը, ոչ թէ հաստատուածը։

Պալատ, բաղնիք եւ խճանկար

Պարիսպէն ներս, եւ գլխաւորաբար հիմքերու մակարդակով, կը գտնուի արքայական նստավայրին մնացեալ մասը՝ պալատ նկատուող սենեակներու շարքեր, տնտեսական շէնքեր եւ պարսպապատ տարածքին հիւսիսային կողմը՝ բաղնիքի համալիր մը։ Պեղումները վերականգնեցին յատակագիծին բաւական մասը, որպէսզի դասական շինութիւնը երեւի այնպէս, ինչպէս էր՝ գործող նստավայրի մը տարրերէն մէկը, ոչ թէ առանձին կոթող։

Տաճարէն ետք ամէնէն շատ արժէ տեսնել բաղնիքը։ Ան երրորդ դարու հռոմէական ոճի շէնք է՝ տաքցուող սենեակներու սովորական յաջորդականութեամբ, հիպոկաւսթի վրայ կառուցուած. այսինքն՝ յատակը բարձրացուած է աղիւսէ սիւնակներու վրայ, եւ անոր տակէն տաք օդ կը շրջանառուէր։ Ասիկա ամբողջովին հռոմէական ճարտարագիտական լուծում է հայկական արքայական նստավայրի մը մէջ։

Բաղնիքին յատակը կը կրէ խճանկար մը, շինուած մօտ տասնհինգ բնական երանգի տեղական քարերէ։ Ան ծովային տեսարան մը կը պատկերէ՝ յունարէնով անուանուած կերպարներով. ծովային աստուածութիւններ, ներեիդներ եւ ձկնորսներ, որոնց կողքին գրուած են այնպիսի անուններ, ինչպիսիք են Թետիսը, Կլաւկոսը եւ Էրոսը, ինչպէս նաեւ վերացական հասկացութիւններ՝ Ծովեզրը եւ Խորութիւնը։ Աղբիւրները տարբեր կ՚ըսեն, թէ ո՛ր զոյգն է կեդրոնը, եւ ամէնէն յաճախ կը յիշուին Ովկիանոսն ու Թալասան՝ Ծովը։ Ասիկա Գառնիի մէջ պահպանուած ամէնէն նուրբ գործն է, բայց որովհետեւ յատակ է եւ ոչ թէ պատ, դիւրին է քովէն անցնիլ առանց նկատելու։

Խճանկարը կը կրէ նաեւ յունարէն կարճ տող մը՝ μηδὲν λαβόντες ἠργασάμεθα, որ սովորաբար կը թարգմանուի «ոչինչ ստանալով՝ աշխատեցանք» կամ «առանց վարձքի աշխատած ենք»։ Ամէն տեղ զայն կը մէջբերեն իբրեւ վարձք չստացած վարպետներու գանգատ, եւ թերեւս այդպէս ալ է, բայց բնագիրին մէջ իմաստը երկդիմի է. ան նոյնքան լաւ կրնայ կարդացուիլ իբրեւ պարծանք, թէ գործը ըրին իր իսկ սիրոյն։ Նախադասութիւնը իրապէս հոն է, եւ թարգմանութիւնը վիճելի չէ. վիճելին այն է, թէ ի՛նչ կը նշանակէր ան զայն դնողներուն համար։

Դարձէն ետք

Հայաստանը քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ թագաւորութեան կրօն աւանդական 301 թուականին, եւ հեթանոսական տաճարներուն կալուածները անցան եկեղեցիին, իսկ սրբավայրերը իրենք աւերուեցան։ Գառնին կանգուն մնացած բացառութիւնն է, եւ սովորական բացատրութիւնը այն է, որ ան խնայուեցաւ, որովհետեւ արդէն աշխարհիկ գործածութեան անցած էր։

Այս բացատրութեան վկայութիւնը աւելի աղքատ է, քան կը թուի։ Մովսէս Խորենացի կ՚արձանագրէ, որ Գառնիի ամրոցին մէջ զովասուն տուն մը կառուցուեցաւ Տրդատ Գ.-ի քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի համար։ Ասիկա պարսպապատ տարածքին մէջ որեւէ շինութեան մասին վկայութիւն է, ոչ թէ ճիշդ այս մէկուն. անկէ մինչեւ «տաճարը դարձաւ ամառանոց» քայլը արդի եզրակացութիւն է, թէեւ ողջամիտ։ Շինութենէն անմիջապէս արեւմուտք կը կենայ Սուրբ Սիոնի նուիրուած կլոր եկեղեցի մը, որուն հիմքերը տակաւին կ՚երեւին։ Ան կը թուագրուի եօթներորդէն տասներորդ դարերու միջակայքով, ոչ թէ մէկ տարեթիւով։ Ուսումնասիրութիւն մը, ցելլային ներսի վաղ հայերէն արձանագրութեան մը հիման վրայ, պնդած է, որ սենեակը մկրտարան եղած է։ Թէ իրականին մէջ ի՛նչ կապ ունէր եկեղեցին դասական շինութեան հետ, ծանօթ չէ։

Ճիշդ հոս դամբարանի վարկածը կ՚արժէ դարձեալ նկատի առնել, որովհետեւ ան գոյատեւման հարցին ամէնէն պարզ պատասխանը կու տայ. քրիստոնեայ թագաւորութեան մը համար դամբարանը շատ աւելի փոքր խնդիր է, քան մրցակից աստուծոյ մը գործող տաճարը։ Ասիկա հետեւանքէն բխող փաստարկ է, ոչ թէ վկայութենէն, եւ հոս այդպէս ալ կը ներկայացուի. բայց պարզ իրողութիւնը այն է, որ ոչ մէկ աղբիւր կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ ճիշդ այս շինութիւնը կանգուն մնաց։

Երկրաշարժը եւ վերականգնումը

1679-ի Յունիս 4-ին Հայաստանի այս շրջանը ցնցեց ուժեղ երկրաշարժ մը, որուն կեդրոնը Գառնիի ձորին մօտ էր, եւ սիւնաշարը փլաւ։ Շինութիւնը ճեղքուեցաւ եւ տապալեցաւ դէպի հիւսիս-արեւելք՝ բեկորները լանջէն վար տասնեակ մեթրեր նետելով. Զաքարիա Քանաքեռցի ժամանակագիրը աւերը կը նկարագրէ իբրեւ իր ժամանակի դէպք։ Էմանուէլա Կուիտոպոնիի, Ռուբէն Յարութիւնեանի եւ Ալեքսանդր Կարախանեանի արդի վերաքննութիւնը դէպքին կու տայ մօտ վեց ու երեք քառորդ համարժէք մեծութիւն եւ Մերքալի-Քանքանի-Զիպերկի սանդղակով տասը աստիճան ցնցումակեդրոն ուժգնութիւն, իսկ գրիգորեան տոմարով զայն կը թուագրէ նոյն Յունիսի տասնչորսին։

Շինութեան այդքան ամբողջովին փլելուն պատճառներէն մէկը մարդկային է։ Չոր շարուած քարաբեկորները իրարու կապող երկաթէ ագոյցներն ու կապարը սերունդներ առաջ հանուած էին շինութենէն՝ պատերազմներու ատեն գնդակ ձուլելու համար, ուստի կառոյցը երկրաշարժը դիմաւորեց արդէն քանդուած կապերով։

Անկէ ետք գրեթէ դար մը շարունակ աշխատանք կատարուեցաւ վայրին վրայ։ Նիկողայոս Մառ, Եակով Սմիռնովի եւ ճարտարապետ Կոնստանտին Ռոմանովի հետ, 1909-էն մինչեւ 1911 մաքրեց ու արձանագրեց զայն. սակայն յետագայ մասնագէտները այդ արշաւախումբը նկատեցին մաքրում եւ ցուցակագրում, ոչ թէ պեղում, եւ անոր արդիւնքները այդպէս ալ չհրատարակուեցան։ Նիկողայոս Բունիաթեան 1930-ականներու սկիզբը ուսումնասիրեց ինկած նիւթը եւ մասամբ վերականգնեց ստորին շարքերը, բայց այդ աշխատանքը յետոյ իբրեւ սխալ ապամոնտաժուեցաւ։ Ամրոցին համակարգուած պեղումները սկսան 1949 թուականին՝ Բաբկէն Առաքելեանի ղեկավարութեամբ, իսկ դասական շինութիւնը ստանձնեց Ալեքսանդր Սահինեան։

Վերականգնումը Սահինեանի գործն է։ Հաստատուած 1968 թուականին եւ սկսած յաջորդ տարին, ան անասթիլոզ էր. ինկած քարաբեկորները նոյնացուեցան, դասաւորուեցան ու դրուեցան իրենց սկզբնական տեղերը, իսկ պակսողները նոր կտրուեցան տեղական քարհանքէն՝ համապատասխան քարէ։ Սահինեանի իսկ վկայութեամբ՝ կանգուն շինութեան մօտ մէկ երրորդը հին նիւթ է, իսկ երկու երրորդը՝ նոր։ Սիւներու բուներէն միայն մօտ քառասուն առ հարիւրը պահպանուած էր, եւ անոնցմէ միայն երկուքը՝ ամբողջական։ Նոր մասերը միտումնաւոր անզարդ ձգուեցան, որպէսզի հնութեան եւ 1975 թուականին միջեւ կարը տեսանելի մնայ ուշադիր դիտողին։ Ասիկա ազնիւ վերականգնում է, բայց տակաւին վերականգնում է։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Առաջինը այն է, որ շինութիւնը հինէն մնացած չէ։ Գրեթէ ամէն նկարագրութիւն Գառնին կը կոչէ նախկին Խորհրդային Միութեան միակ կանգուն հունահռոմէական շինութիւնը. ասիկա ճիշդ է, բայց նաեւ մոլորեցնող. ան կանգուն է, որովհետեւ կէս դար առաջ վերակառուցուեցաւ, գլխաւորաբար նոր քարով։ Ատիկա գիտնալը անոր արժէքը չի նուազեցներ, որովհետեւ անասթիլոզը խնամքով ու փաստագրուած աշխատանք է։ Բայց ընթերցողը, որ կը կարծէ, թէ այս սիւները առաջին դարէն ի վեր կանգուն են, գլխաւոր իրողութիւնը սխալ հասկցած է։

Երկրորդը այն է, որ տաճարը ամրացուած վայրի մը շինութիւններէն միայն մէկն է։ Պարիսպը, պալատին հիմքերը եւ մանաւանդ բաղնիքը իր խճանկարով Գառնին հետաքրքրական առարկայէ մը կը վերածեն իսկական վայրի, բայց լուսանկարի ճամբուն վրայ դիւրին է զանոնք անտեսել։

Երրորդը այն սովորութիւնն է, զոր այս յօդուածը գործադրեց սկիզբէն մինչեւ վերջ։ Գառնիի մասին միաժամանակ չորս տարբեր տեսակի պնդում կ՚ըլլայ. արձանագրութիւնը կը վկայէ, որ արքան ամրոց կը կառուցէ. թագաւորութեան տարիի հաշուարկը թուական կու տայ. զուգորդութիւններու շղթան աստուած կու տայ. իսկ բաղդատական ճարտարապետութիւնը՝ դամբարան։ Առաջինը փաստաթուղթ է, երկրորդը՝ այդ փաստաթուղթին վրայ կատարուած թուաբանութիւն, իսկ վերջին երկուքը՝ փաստարկներ։ Բոլորն ալ տեղ ունին վայրին պատմութեան մէջ։ Բայց անոնցմէ միայն մէկը գրի առնուած է հոն եղած մէկու մը կողմէ։