Գառնիի տաճար

Ուր կը գտնուի Գառնին

Գառնին Կոտայքի մարզին գիւղ մըն է՝ Երեւանէն արեւելք, ժամէ մը պակաս ճամբու վրայ, եւ հնագիտական համալիրը կը գտնուի անոր եզրին, ոչ թէ բաց դաշտին մէջ։ Ճամբան կ՚անցնի տուներուն մէջէն եւ պարզապէս կը վերջանայ դարպասի մը քով. մասամբ հէնց ասիկա է պատճառը որ վայրը կը զարմացնէ մարդիկ՝ չկայ մօտեցում, չկայ պողոտայ, չկայ այն երկար տեսարանը որ կամաց-կամաց կը պատրաստէ հանդիպումը։

Փոխարէնը կ՚աշխատի շրջապատը։ Համալիրը կը գրաւէ եռանկիւն հրուանդան մը, ուր Ազատ գետը փորած է խոր ձոր, ուստի գետինը երկու կողմէ կ՚իյնայ, եւ շինութիւնը կը կենայ երկինքի եւ ոչ թէ բնանկարի ետին։ Վար՝ նոյն ձորին մէջ, կը գտնուի սիւնաձեւ պազալթին այն կազմաւորումը որ ծանօթ է իբրեւ Քարերու սիմֆոնիա, իսկ վեր՝ Ազատի հովիտին խորը, Գեղարդի վանքն է։

Դեռ չհասած՝ արժէ երկու բան իրարմէ բաժնել, որովհետեւ լուսանկարները զանոնք կը շփոթեն։ Գեղարդն ու Ազատի վերին հովիտը արձանագրուած են Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ. Գառնին՝ ոչ, եւ միայն 2025 թուականին ընդգրկուեցաւ Հայաստանի նախնական ցանկին մէջ՝ իբրեւ հնագիտական համալիր՝ պազալթէ սիւներուն հետ միասին։ Անոնք մէկ հովիտի դրացիներ են եւ երկու տարբեր տեսակի ճանաչում։

Հրուանդանը եւ ամրոցը

Վայրը ամրոց էր շատ աւելի կանուխ քան որեւէ բան որ այցելուն պիտի լուսանկարէր։ Հրուանդանը ձորին կողմէ պաշտպանելի է հէնց երկրաբանութեամբ, ինչ որ մնացած պաշտպանութիւնը կը ձգէ ցամաքային միակ մօտեցումին, եւ հէնց այդպէս ալ ըրին. մեծ քարաբեկորներէ պարիսպ մը՝ իր աշտարակներով, կը փակէ եռանկիւնին վիզը, եւ պեղուած գիծը այսօր տեսանելի է գետինին վրայ։

Վայրին հին անունը Գոռնեաս է, եւ ան դասական աղբիւրներուն մէջ կ՚երեւի իբրեւ ամրոց, ոչ թէ իբրեւ սրբավայր։ Տակիտոս զայն կը յիշատակէ Հայաստանի շուրջ հռոմէա-պարթեւական պայքարին իր պատմութեան մէջ. ասիկա վայրին ամէնէն կանուխ հաստատուն վկայութիւնն է եւ առաջին դարուն հոս կայազօր կը դնէ՝ դեռ նախքան կանգուն շինութեան մասին որեւէ բանի պարզուիլը։

Ասիկա առաջին ուղղումն է որ վայրը կ՚ընէ իր իսկ համբաւին։ Գառնին ամրացուած արքայական վայր մըն է՝ իր մէջ դասական շինութեամբ, եւ ոչ թէ տաճար մը՝ որուն քով քանի մը պարիսպ կայ. պարսպապատ տարածքը ունէր նաեւ պալատ, բաղնիք եւ բնակելի շարքեր։ Հակառակ ընթերցումը դասական շինութիւնը աւելի տարօրինակ կը դարձնէ քան ինչ որ ան է. ան կեցած էր գործող արքայական համալիրի մը ներսը, ոչ թէ առանձին ժայռի մը վրայ։

Ինքը՝ շինութիւնը

Շինութիւնը հունահռոմէական տիպի պերիպտեր տաճար մըն է, ինչ որ պարզ խօսքով կը նշանակէ մէկ ուղղանկիւն սենեակ՝ չորս կողմէ շրջապատուած սիւնաշարով։ Սիւները քսանչորս են՝ վեցը իւրաքանչիւր ծայրին եւ ութը իւրաքանչիւր կողքին, եւ կը կրեն անթապլէմանն ու անոր վերի ճակտոնը, իսկ ամբողջը նստած է մօտ երեք մեթր բարձրութեան պատուանդանի մը վրայ, որուն կը բարձրանան մուտքի ճակատին միակ զառիթափ սանդուխով։

Կարգը իոնական է՝ պարուրաձեւ խոյակներով, բայց դասագրքային իոնական չէ. մանրամասնութիւնները մշակուած են այնպիսի ազատութեամբ՝ որ մասնագէտները ընդհանրապէս կարդացած են իբրեւ ծայրագաւառային վարպետութիւն ընդհանուր հռոմէական լեզուով, եւ ոչ թէ որեւէ որոշակի նմոյշի պատճէն։ Ներսի սենեակը՝ ցելլան, փոքր է, եւ համեստ ներքինին ու ճոխ արտաքինին անհամաչափութիւնը այն փաստարկներէն մէկն է որ կը բերուի շինութեան նշանակութեան շուրջ։

Նիւթը տեղականն է։ Գառնին կառուցուած է մօտակայքէն կտրուած մոխրականաչաւուն պազալթէ՝ տաշուած եւ շարուած չոր, առանց շաղախի, իսկ քարաբեկորները իրարու ամրացուած են կապարի մէջ նստեցուած երկաթէ ագոյցներով։ Ասիկա հռոմէական շինարարական հնարք է հայկական քարի մէջ, եւ ատիկա երկու անգամ կարեւոր է. հէնց անոր համար շինութիւնը պարզապէս տեղափոխուած մարմարէ տաճար չէ, եւ հէնց անոր համար ալ ան ինկաւ այնպէս՝ ինչպէս ինկաւ։

Արժէ դիմադրել Գառնին իբրեւ Հայաստան նետուած Հռոմի կտոր նկարագրելուն։ Յատակագիծն ու կարգը դասական են. քարը, քարհանքը, շրջապատը եւ շուրջբոլորի ամրոցը՝ ոչ, իսկ այս ժամանակաշրջանի Հայաստանը թագաւորութիւն մըն էր որ դարերով եղած էր հելլենիստական աշխարհին ներսը եւ որուն համար կը կռուէին երկու կայսրութիւն։ Դասական հանդերձով շինութիւն մը հայկական հրուանդանի վրայ հէնց այդ դիրքին ճարտարապետական տեսքն է։

Թագաւորութիւնը առաջին դարուն

Այս ժամանակաշրջանի Հայաստանը Արշակունի թագաւորութիւն մըն էր՝ սեղմուած Հռոմէական կայսրութեան եւ Պարթեւստանի միջեւ, եւ երկու տէրութիւնները երկար պատերազմ մղեցին անոր շուրջ թէ ո՛վ պիտի արքայ նստեցնէ անոր գահին։ Զայն աւարտող համաձայնութիւնը անսովոր էր եւ արժէ գիտնալ, որովհետեւ ատիկա այն շրջանակն է որուն վրայ կախուած է Գառնիի մասին ամէն պատում։

Տրդատ Ա.-ը՝ յունարէն եւ լատիներէն աղբիւրներուն Տիրիդատէսը, պարթեւ իշխան մըն էր, որ Հայաստանի մէջ գահ բարձրացուցած էր իր եղբայրը՝ Վաղարշ Ա.-ը, ինչ որ Հռոմ չէր կրնար ընդունիլ։ Ոչ-ոքիով աւարտած պատերազմէ մը ետք փոխզիջումը այն էր որ Տրդատ պիտի պահէ գահը, բայց թագը պիտի ստանայ հռոմէական կայսրէն։ Ան մեկնեցաւ Հռոմ եւ թագադրուեցաւ Ներոնի ձեռքով 66 թուականին՝ արարողութեամբ մը որ հռոմէացի հեղինակները մանրամասն կը նկարագրեն։

Այդ համաձայնութիւնն է պատճառը որ Գառնիի մէջ դասական շինութիւնը զարմանալի չէ։ Հռոմէական աղբիւրները կ՚արձանագրեն թէ Ներոն իրեն հետ վարպետներ ղրկեց, եւ յաջորդող թագաւորութիւնը հէնց այն ժամանակն է երբ հռոմէական հնարքը, հռոմէական շինարարութիւնն ու հռոմէական ճարտարապետական բառապաշարը պիտի հասնէին հայկական արքայական վայր մը։ Համատեքստը կը հաստատէ որ շինութիւնը այս ժամանակաշրջանէն է. ինքնին ան որեւէ քար չի թուագրեր։

Յունարէն արձանագրութիւնը եւ թուականը

Յունարէն արձանագրութիւնը Գառնիի մէջ գտնուեցաւ 1945 թուականին, եւ ան միակ բնագիրն է որ այս վայրը կը կապէ անունով յիշատակուած արքայի մը հետ։ Ան կ՚արձանագրէ թէ Հելիոս Տիրիդատէսը՝ Մեծ Հայքի մեծը, իբրեւ տէր նուաճելով այս քաղաքը, իր քրոջ՝ թագուհիին համար հիմնեց այս անառիկ ամրոցը՝ իր թագաւորութեան ապահովութեան համար, իր թագաւորութեան տասնմէկերորդ տարուան մէջ։

Կարդացէ՛ք ուշադրութեամբ, որովհետեւ անոր մէջ երկու բան սովորաբար դուրս կը ձգուի։ Բնագիրը կը յիշատակէ ամրոց, ոչ թէ տաճար։ Իսկ Հելիոսը՝ Արեգակը, անոր մէջ կը կենայ իբրեւ արքայական տիտղոսակիր բառ, այն դիրքին մէջ որ հելլենիստական տիրակալի մը մականունը կը գրաւէ, եւ ոչ թէ իբրեւ աստուծոյ մը անուն՝ որուն տուն կը կառուցեն։ Արձանագրութիւնը ամրոցին հիմնադրութեան վկայագիրն է, եւ ան գտնուեցաւ գերեզմանատան մէջ, ոչ թէ այն շինութեան մէջ՝ որուն սովորաբար կը կցուի։

Հռչակաւոր թուականը կու գայ վերջին դարձուածքէն։ Եթէ թագաւորութեան տասնմէկերորդ տարին հաշուուի Ներոնի ձեռքով թագադրումէն, ան կ՚իյնայ Ք.Ե. 77 թուականին. եթէ հաշուուի Վաղարշի ձեռքով աւելի կանուխ գահ բարձրանալէն, կ՚իյնայ մօտ Ք.Ե. 63 թուականին։ Երկու հաշուարկն ալ պաշտպանելի են եւ երկուքն ալ առկայ են գրականութեան մէջ, իսկ պատճառը որ բոլորը կը կրկնեն հէնց 77-ը, այն է որ հայ գիտութիւնը ընդհանրապէս նախընտրած է թագադրումը իբրեւ ելակէտ։

Հողը վերջերս դարձեալ շարժեցաւ։ 2022 թուականին հրատարակուած երկմաս ուսումնասիրութեան մը մէջ Ալէն Պրեսոն եւ Էլիզապէթ Ֆէյկըն կը փաստարկեն թէ այս արձանագրութեան Տիրիդատէսը բնաւ Տրդատ Ա. չէ, այլ Տրդատ Մեծը՝ դարձին արքան, երկուքուկէս դար աւելի ուշ, ինչ որ բնագիրը լիովին պիտի կտրէր առաջին դարէն։ Ասիկա նոր փաստարկ է, ոչ թէ հաստատուած, եւ հոս կ՚արձանագրուի որովհետեւ այս բաժինին ամբողջ իմաստը այն է որ թուականը կը հենի ընթերցումի մը վրայ, իսկ ընթերցումները կրնան վերանայուիլ։

Ուստի ազնիւ ձեւակերպումը այն է որ շինութիւնը սովորաբար կը թուագրուի Ք.Ե. 77 թուականով, որ թուականը կու գայ թագաւորութեան տարուան հաշուարկէն եւ ոչ թէ տաճարին վրայ գրուած որեւէ բանէ, որ զայն ծնող բնագիրը կը նկարագրէ ամրոց, եւ որ կասկածի տակ դրուած է նոյնիսկ անոր մէջ յիշատակուած արքային ինքնութիւնը։ Ասկէ ոչ մէկ բան ընդունուած թուականը սխալ կը դարձնէ։ Ան զայն կը դարձնէ վերականգնում, ինչ որ վկայութենէն տարբեր տեսակի պնդում է՝ նոյն տարբերակումը որ այս արխիւը ստիպուած եղաւ ընել Էրեբունիի մէջ, ուր հիմնադրութեան տարեթիւը նոյնպէս քարին վրայ չկայ։

Միհրի տաճա՞ր, թէ՞ դամբարան

Շինութիւնը աւանդաբար կը նոյնացուի Միհրի՝ իրանական Միթրայի հայկական ձեւին, արեգակնային աստուածութեան տաճարին հետ. նոյնացում մը որ կ՚անցնի արձանագրութեան Հելիոս բառէն արեւու աստուծոյ եւ անկէ՝ արեւու աստուծոյ տաճարին։ Ասիկա այն ընթերցումն է որ կայ ամէն ցուցանակի եւ ընդհանուր պատումներուն մեծ մասին մէջ, եւ ան անհիմն չէ. արեգակնային պաշտամունքը լաւ վկայուած է նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ, եւ Միհրը անոր մէջ իրական ու կարեւոր դէմք է։

Ան նաեւ, իբրեւ հէնց այս շինութեան նոյնացում, չի հենիր որեւէ ուղղակի վկայութեան վրայ։ Գառնիի մէջ գտնուած ոչինչ Միհրը անունով կը յիշատակէ։ Ոչ մէկ նուիրում, ոչ մէկ պաշտամունքային արձան, ոչ մէկ զոհասեղանի արձանագրութիւն կառոյցը կը կապէ ո՛չ անոր, ո՛չ ալ որեւէ ուրիշ անունով աստուծոյ, եւ տրամաբանութեան շղթան կախուած է արքայական մականունը իբրեւ աստուածանուն կարդալէն։

Փոքրամասնական ընթերցումը շինութիւնը կը համարէ դամբարան եւ ոչ թէ տաճար։ 1982 թուականին հրատարակուած ուսումնասիրութեան մը մէջ Ռ. Տ. Ուիլքինսըն փաստարկեց թէ ան մօտ Ք.Ե. 175 թուականի վիթխարի դամբարան մըն է՝ բաղդատելով Փոքր Ասիոյ արեւմուտքին դամբարանային ճարտարապետութեան հետ եւ մատնանշելով մօտակայքի մօտաւորապէս նոյն ժամանակի թաղումները եւ ասիական ոճի սարկոֆագներու բեկորները։ Ճէյմս Ռ. Ռասըլ, որուն ուսումնասիրութիւնը Հայաստանի մէջ զրադաշտականութեան մասին կրօնական խորապատկերին ստանդարտ շարադրանքն է, գրած է թէ տաճարին նոյնացումը ոչինչով կը հենի բացի արձանագրութենէն, եւ թէ վստահ ըլլալ կարելի չէ թէ արձանագրութիւնը ընդհանրապէս կը վերաբերի հէնց այս շինութեան, եւ Ուիլքինսընի փաստարկը համոզիչ համարեց։ Քրիստինա Մարանչիի՝ հայ արուեստի ակնարկը նոյնպէս շինութեան կը վերագրէ անհասկնալի գործառոյթ եւ կը բարձրացնէ արքայական դամբարանի հաւանականութիւնը։

Այս արխիւը ատիկա չի վճռեր։ Ինչ որ կարելի է պարզ ըսել, տարաձայնութեան ձեւն է. աւանդական նոյնացումը հին է, լայնօրէն կրկնուող եւ վկայութեամբ բարակ, դամբարանի վարկածը փոքրամասնական դիրք է որ լուրջ գիտնականներ կը փաստարկեն բաղդատական ճարտարապետութենէն եւ ոչ թէ հոս գտնուածէն, իսկ շինութիւնը ինք մինչեւ հիմա կը հրաժարի հարցը լուծելէ։ Այցելուն՝ որուն վստահօրէն կ՚ըսեն թէ ասիկա Միհրի տաճարն է, կը լսէ ամէնէն տարածուած պատասխանը, ոչ թէ հաստատուածը։

Պալատ, բաղնիք եւ խճանկար

Պարիսպին ետին եւ գլխաւորաբար հիմքի մակարդակին կը գտնուի արքայական վայրին մնացած մասը՝ սենեակներու շարքեր որոնք կը նոյնացուին իբրեւ պալատ, տնտեսական շէնքեր, եւ բաղնիքի համալիր մը՝ պարսպապատ տարածքին հիւսիսային կողմը։ Պեղումները վերականգնեցին յատակագիծին բաւական մասը, որպէսզի դասական շինութիւնը երեւի այնպէս՝ ինչպէս էր. գործող նստավայրի մը տարրերէն մէկը, ոչ թէ առանձնացած կոթող։

Բաղնիքը այն մասն է որ ամէնէն շատ արժէ տեսնել տաճարէն ետք։ Ան երրորդ դարու հռոմէական ոճի շէնք մըն է՝ տաքցուող սենեակներու սովորական յաջորդականութեամբ հիպոկաւսթի վրայ, այսինքն՝ աղիւսէ սիւնակներու վրայ բարձրացուած յատակով, որուն տակէն կը շրջանառուէր տաք օդը. ասիկա միանգամայն հռոմէական ճարտարագիտական լուծում է հայկական արքայական աթոռանիստի մը մէջ։

Անոր յատակը կը կրէ խճանկար մը՝ շինուած տեղական քարէ՝ մօտ տասնհինգ բնական երանգով, եւ ցոյց կու տայ ծովային տեսարան մը՝ յունարէնով անուանակոչուած կերպարներով. ծովային աստուածութիւններ, ներեիդներ եւ ձկնորսներ, որոնց քով դրուած են այնպիսի անուններ ինչպիսիք են Թետիսը, Կլաւկոսը եւ Էրոսը, ինչպէս նաեւ վերացական հասկացութիւններ՝ Ծովեզրը եւ Խորութիւնը։ Աղբիւրները տարբեր կերպով կ՚ըսեն թէ ո՛ր զոյգը կեդրոնն է, եւ հոն ամէնէն յաճախ կ՚անուանուին Ովկիանոսն ու Թալասան՝ Ծովը։ Ասիկա Գառնիի մէջ պահպանուած ամէնէն նուրբ բանն է, եւ ան յատակ է, ոչ թէ պատ, ուստի դիւրին է քովէն անցնիլ։

Խճանկարը կը կրէ նաեւ յունարէն կարճ տող մը՝ μηδὲν λαβόντες ἠργασάμεθα, որ սովորաբար կը թարգմանուի «ոչինչ ստանալով՝ աշխատեցանք» կամ «առանց վարձքի աշխատած ենք»։ Ան ամէն տեղ կը մէջբերուի իբրեւ չվարձատրուած վարպետներու գանգատ, եւ թերեւս հէնց այդպէս ալ է, բայց իմաստը բնագիրին մէջ երկիմաստ է. ան նոյնքան լաւ կը կարդացուի իբրեւ պարծանք՝ գործը իր իսկ համար ըրած։ Նախադասութիւնը իրապէս հոն է, եւ անոր թարգմանութիւնը կասկածի տակ չէ. կասկածելին այն է թէ ի՛նչ կը նշանակէր ան զայն դնողներուն համար։

Դարձէն ետք

Հայաստանը քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ թագաւորութեան կրօն աւանդական 301 թուականին, եւ հեթանոսական տաճարներուն կալուածները անցան եկեղեցիին, մինչ սրբավայրերը իրենք աւերուեցան։ Գառնին կանգուն բացառութիւնն է, եւ սովորական բացատրութիւնը այն է որ ան խնայուեցաւ՝ որովհետեւ դարձած էր աշխարհիկ գործածութեան։

Ատոր վկայութիւնը աւելի բարակ է քան բացատրութիւնը կ՚ակնարկէ։ Մովսէս Խորենացի կ՚արձանագրէ թէ Գառնիի ամրոցին մէջ զովասուն տուն կառուցուեցաւ Տրդատ Գ.-ի քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի համար, ինչ որ պարսպապատ տարածքի շինութեան մը եւ ոչ թէ հէնց ասոր մասին բնագրային վկայութիւն է. անկէ մինչեւ «տաճարը դարձաւ ամառանոց» քայլը արդի եզրակացութիւն է, թէեւ ողջամիտ։ Շինութենէն անմիջապէս արեւմուտք կեցած է Սուրբ Սիոնի նուիրուած կլոր եկեղեցի մը, որուն հիմքերը դեռ տեսանելի են, եւ ան կը թուագրուի եօթներորդէն տասներորդ դար ինկած միջակայքով, ոչ թէ մէկ տարեթիւով։ Ուսումնասիրութիւն մը ցելլային ներսի վաղ հայերէն արձանագրութենէ մը փաստարկած է թէ սենեակը գործածուած է իբրեւ մկրտարան։ Թէ իրապէս ի՛նչ էր եկեղեցիին եւ դասական շինութեան յարաբերութիւնը, ծանօթ չէ։

Հէնց հոս ալ դամբարանի վարկածը կ՚արժանանայ երկրորդ նայուածքի, որովհետեւ ան ամէնէն պարզ պատասխանը կ՚առաջարկէ գոյատեւումի հարցին. դամբարան մը քրիստոնեայ թագաւորութեան համար շատ աւելի փոքր խնդիր է քան մրցակից աստուծոյ մը գործող տաճարը։ Ատիկա փաստարկ է հետեւանքէն, ոչ թէ վկայութենէն, եւ հոս իբրեւ այդպիսին ալ կը ներկայացուի, բայց պարզ իրողութիւնը այն է որ ոչ մէկ աղբիւր կը բացատրէ թէ ինչո՛ւ հէնց այս շինութիւնը մնաց կանգուն։

Երկրաշարժը եւ վերականգնումը

1679-ի Յունիս 4-ին Հայաստանի այս հատուածին մէջ ուժեղ երկրաշարժ եղաւ՝ Գառնիի ձորին մօտ ցնցումի կեդրոնով, եւ սիւնաշարը ինկաւ։ Շինութիւնը ճեղքուեցաւ եւ տապալեցաւ դէպի հիւսիս-արեւելք՝ բեկորները տասնեակ մեթրերով լանջն ի վար նետելով. Զաքարիա Քանաքեռցի ժամանակագիրը աւերումը կը նկարագրէ իբրեւ ժամանակակից։ Էմանուէլա Կուիտոպոնիի, Ռուբէն Յարութիւնեանի եւ Ալեքսանդր Կարախանեանի արդի վերաքննութիւնը դէպքը կը դնէ մօտ վեց ու երեք քառորդ համարժէք մեծութեան վրայ՝ Մերքալի-Քանքանի-Զիպերկի սանդղակով տասը ցնցումակեդրոն ուժգնութեամբ, եւ գրիգորեան հաշուարկով կը թուագրէ նոյն Յունիսի տասնչորսին։

Այդքան ամբողջովին իյնալուն պատճառներէն մէկը մարդկային է։ Չոր շարուած քարաբեկորները իրարու պահող երկաթէ ագոյցներն ու կապարը սերունդներ առաջ դուրս քաշուած էին շինութենէն՝ ժամանակին պատերազմներուն համար գնդակ ձուլելու նպատակով, ուստի կառոյցը երկրաշարժը դիմաւորեց արդէն մերկացած ամրակապերով։

Անկէ ետք վայրին վրայ աշխատեցան գրեթէ մէկ դար։ Նիկողայոս Մառ, Եակով Սմիռնովի եւ ճարտարապետ Կոնստանտին Ռոմանովի հետ, մաքրեց ու արձանագրեց զայն 1909-էն 1911 թուականները, թէեւ յետագայ մասնագէտները այդ արշաւախումբը գնահատեցին իբրեւ մաքրում եւ ցուցակագրում, ոչ թէ պեղում, եւ ան այդպէս ալ չհրատարակուեցաւ. Նիկողայոս Բունիաթեան ուսումնասիրեց ինկած նիւթը 1930-ական թուականներու սկիզբը եւ մասամբ վեր բարձրացուց ստորին շարքերը՝ աշխատանք մը որ ետքը իբրեւ սխալ ապամոնտաժուեցաւ։ Ամրոցին համակարգուած պեղումները սկսան 1949 թուականին Բաբկէն Առաքելեանի ղեկավարութեամբ, իսկ դասական շինութիւնը ստանձնեց Ալեքսանդր Սահինեան։

Վեր բարձրացումը Սահինեանինն է։ Հաստատուած 1968 թուականին եւ սկսած յաջորդ տարի՝ ան անասթիլոզ էր. ինկած քարաբեկորները նոյնացուեցան, դասաւորուեցան եւ դրուեցան իրենց իսկ տեղերը, իսկ պակսողը նոր կտրուեցաւ տեղական քարհանքէ՝ համապատասխան քարէ։ Ըստ Սահինեանի իսկ շարադրանքին՝ կանգուն շինութեան մօտ մէկ երրորդը հին նիւթ է եւ երկու երրորդը՝ նոր, սիւներու բուներէն ընդամէնը մօտ քառասուն առ հարիւրը ընդհանրապէս պահպանուած է, եւ անոնցմէ միայն երկուքը մնացած են ամբողջական։ Նոր մասերը միտումնաւոր ձգուեցան անզարդ, որպէսզի հնութեան եւ 1975 թուականին միջեւ կարը տեսանելի մնայ նայողին համար։ Ասիկա ազնիւ վերականգնում է, եւ ան տակաւին վերականգնում է։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Առաջինը այն է որ շինութիւնը գոյատեւած չէ։ Գրեթէ ամէն նկարագրութիւն Գառնին կ՚անուանէ նախկին Խորհրդային Միութեան միակ կանգուն հունահռոմէական շինութիւնը, ինչ որ ճիշդ է եւ նոյն շունչին մէջ մոլորեցնող. ան կանգուն է որովհետեւ վերակառուցուեցաւ, գլխաւորաբար նոր քարէ, կէս դար առաջ։ Ատիկա գիտնալը զայն չի նուազեցներ՝ անասթիլոզը խնամքով, փաստագրուած աշխատանք է, բայց ընթերցողը որ կը կարծէ թէ այս սիւները կանգուն են առաջին դարէն, կեդրոնական իրողութիւնը սխալ հասկցած է։

Երկրորդը այն է որ տաճարը ամրացուած վայրի մը մէկ շինութիւնն է։ Պարիսպը, պալատին հիմքերը եւ ամէնէն առաջ բաղնիքը իր խճանկարով են այն՝ ինչ որ Գառնին հետաքրքրասիրութենէ կը վերածէ վայրի, եւ անոնք դիւրին է բաց ձգել լուսանկարին ճամբուն վրայ։

Երրորդը այն սովորութիւնն է որ այս յօդուածը կիրարկեց ամբողջ ընթացքին։ Գառնիի մասին միաժամանակ կ՚ըլլայ չորս տարբեր տեսակի պնդում. արձանագրութիւնը կ՚արձանագրէ թէ արքան ամրոց կը կառուցէ. թագաւորութեան տարուան հաշուարկը թուական կու տայ. զուգորդութիւններու շղթան աստուած կու տայ. իսկ բաղդատական ճարտարապետութիւնը՝ դամբարան։ Առաջինը փաստաթուղթ է, երկրորդը՝ թուաբանութիւն այդ փաստաթուղթին վրայ, իսկ վերջին երկուքը՝ փաստարկ։ Բոլորն ալ տեղ ունին վայրին պատումին մէջ։ Անոնցմէ միայն մէկը գրի առնուած է հոն եղողին կողմէ։