Տաթեւի վանք

Ուր կը գտնուի Տաթեւը

Տաթեւը կանգնած է Սիւնիքի մէջ՝ Հայաստանի ամէնէն հարաւային մարզը, Որոտան գետի ձորին եզրին՝ բազալտէ ելուստի մը վրայ։ Ամէնէն մօտ բնակավայրը Տաթեւ գիւղն է, իսկ որեւէ չափի ամէնէն մօտ քաղաքը՝ Գորիսը, մօտ երեսունհինգ քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ՝ ճամբով մը, որուն մեծ մասը ձոր իջնելով եւ ձորէն բարձրանալով կ՚անցնի։

Ասիկա հեռու է այս բաժինին միւս վայրերէն։ Խոր Վիրապը, Էջմիածինը, Էրեբունին եւ Մատենադարանը բոլորն ալ Երեւանէն մէկ ժամու սահմաններուն մէջ են. Գեղարդն ու Գառնին կը բաժնեն մայրաքաղաքէն արեւելք ինկած մէկ հովիտ։ Տաթեւը բոլորէն քանի մը ժամ հարաւ է, եւ այդ հեռաւորութիւնը մաս կը կազմէ անոր՝ ինչո՛ւ վանքը գոյութիւն ունէր։ Սիւնիքի մէջ եպիսկոպոսանիստը ուրիշ տեղի ծայրագաւառ չէր։ Ան իր սեփական շրջանին կեդրոնն էր։

Դիրքը այն առաջին բանն է՝ որ բոլորը կը նշմարեն, եւ վերջին բանը՝ որ ճիշդ կը հասկցուի։ Օրբելեանը, գրելով տասներեքերորդ դարուն, նկարագրեց վայրը իբրեւ բարձր դիտաշտարակ՝ հարթ եւ առողջարար, շրջապատուած լեռնագագաթներով՝ կարծես կարկինով գծուած, եւ վարը գետը՝ խոր ձորերով անցնող ահեղ դղրդիւնով։ Ան կը նկարագրէր պաշտպանական դիրք՝ ոչ պակաս քան տեսարան։

Ձորը եւ ի՛նչ կ՚արժէ ան

Որոտանի ձորը ամէնէն խորն է Հայաստանի մէջ, եւ թէ որքա՛ն խոր՝ հարց մըն է որուն աղբիւրները տարբեր պատասխան կու տան։ Հայաստանի սեփական ներկայացումը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ին զայն կ՚անուանէ ութ հարիւր յիսուն մեթր եւ երկրին ամէնէն մեծ ձորը. ուրիշ վկայութիւններ Տաթեւի քով կու տան եօթը հարիւրէն ութ հարիւր մեթր։ Տարբերութիւնը մասամբ այն մասին է՝ թէ ուր կը կատարուի չափումը, եւ ոչ մէկ առանձին թիւ պէտք է մէջբերուի այնպէս՝ կարծես հարցը կը լուծէ։

Ի՛նչ ըրաւ ձորը վանքին համար՝ աւելի դիւրին է ըսել։ Ան սարահարթը դարձուց երեք կողմէ պաշտպանելի՝ առանց որեւէ մէկուն որեւէ բան կառուցելու, ինչու համար վայրը կրցաւ պահել գանձարան, գրադարան եւ քանի մը հարիւր մարդ այն դարերուն ընթացքին՝ երբ Սիւնիքը բազմիցս ձեռքէ ձեռք կ՚անցնէր։ Երբ տասներկուերորդ դարուն վանքին սեփական արժէքները ղրկուեցան պահպանութեան, անոնք գացին բերդ. Տաթեւի իմաստը այն էր՝ որ մեծ մասամբ ինք արդէն բերդ էր։

Նոյն ձորը այսօր պատճառ է՝ որ այցելուներուն մեծ մասը կը հասնի այնպէս ինչպէս կը հասնի։ 2010 թուականին բացուած ճոպանուղին զայն կ՚անցնի Հալիձոր գիւղէն, եւ 5,752 մեթրով ան կը պահէ անընդհատ երկուղի ճոպանուղիի ամէնէն երկարին ռեկորդը։ Կ՚արժէ պարզ ըլլալ՝ որ ասիկա ժամանակակից հասանելիութեան ենթակառոյց է եւ ուրիշ ոչինչ. ան վանքին մաս չէ, եւ վանքը տասնմէկ դար կանգուն մնաց առանց անոր։

Ի՛նչ կանգնած էր հոս աւելի կանուխ

Այս ժայռին վրայ եկեղեցի եղաւ անկէ առաջ՝ որ այսօր կը տիրէ անոր, եւ անոր լաւագոյն աղբիւրը անկեղծ է ատոր մասին՝ թէ որքա՛ն քիչ բան գիտէ։ Օրբելեանը կը նկարագրէ անծանօթ եկեղեցի մը՝ կրաշաղախով ամրացուած անմշակ քարերէ, շատ հին ժամանակներէ՝ Սուրբ Ներսէսի եւ Սահակի շրջանէն, ինչ որ զայն պիտի դնէր չորրորդ կամ հինգերորդ դարուն, եւ քովը ապրող քանի մը հոգեւորական՝ մշտական ճգնութեամբ։

Ապա ան կ՚ըսէ բան մը՝ որ յետագայ վերապատումներուն մեծ մասը կը զեղչէ։ Ան չկրցաւ գտնել թէ ո՛վ էր հոս առաջին եպիսկոպոսը կամ ե՛րբ. իսկ անոնցմէ ամէնէն հիներուն մասին, կը գրէ ան, ոչինչ գիտէ, քանի որ յիշատակարաններ չկան։ Տաթեւի կանուխ պատմութեան հիմնական աղբիւրը պարզ կ՚ըսէ թէ իր կանուխ պատմութիւնը վաւերագրուած չէ։ Ատիկա ազնիւ մեկնակէտ է, եւ աւելի ուժեղ է քան որեւէ վստահ թուական։

Անունը ունի իր աւանդութիւնը։ Տասներեքերորդ դարու հեղինակ Վարդան Արեւելցին կ՚արձանագրէ թէ Տաթեւը կը պահէր Եւստաթէոս առաքեալի՝ Թադէոսի աշակերտին աթոռը, այնպէս որ անունին ծագումը առաջին դարու դէմքէ մը գոնէ միջնադարեան հաւատք է, ոչ թէ նոր հնարք։ Ատիկա, այնուամենայնիւ, աւանդութիւն է, ոչ թէ վկայութիւն։ Ժողովրդական ստուգաբանութիւնը՝ որ անունը կը դարձնէ «տա թեւ»՝ ըսուած տանիքէն ինքզինք նետող վարպետին կողմէ, միջնադարեան որեւէ վկայութիւն բնաւ չունի։

Վաւերագրուած պատմութիւնը կը սկսի իններորդ դարուն եւ կը սկսի կալուածով։ Դաւիթ եպիսկոպոսի օրով Փիլիպպէ իշխանը վճարեց յարակից հողին համար՝ ըստ վաւերագրի մը՝ որ կը թուագրուի 839 թուականին համապատասխանող հայկական տարիով։ Այս ատենէն Տաթեւը եղաւ Սիւնիքի եպիսկոպոսանիստը, եւ հէնց այդ կարգավիճակը, եւ ոչ թէ որեւէ մասունք կամ հրաշք, կարելի դարձուց յաջորդ տասնամեակներուն շինարարութիւնը։

Պողոս-Պետրոսի կառուցումը

Եկեղեցին՝ որ Տաթեւին կու տայ իր ուրուագիծը, սկսաւ 895 թուականին, եւ գիտենք՝ որովհետեւ իր հիմնադիրը այդպէս ըսաւ պատին վրայ։ Օրբելեանը կ՚արտագրէ արձանագրութիւնը. հայոց թուականութեան 344 թուականին, Զատիկին, որ ինկաւ Նաւասարդի չորսին, ես՝ տէր Յովհաննէսս, որ յաջորդեցի տէր Սողոմոնին իբրեւ Սիւնիքի եպիսկոպոս, սկսայ այս եկեղեցիին շինարարութիւնը։ Պրոսսէն, տասնիններորդ դարուն թարգմանելով Օրբելեանը, թուականը հաշուեց իբրեւ 895 թուականի ապրիլ 20։

Հովանաւորները Սիւնիքի իշխաններն էին։ Աշոտ իշխանը՝ Փիլիպպէի որդին, գլխաւոր նուիրատուն էր, ինչպէս նաեւ եպիսկոպոսը ինք, որուն մասին կ՚ըսուի թէ գործին վրայ ծախսեց հսկայական գումարներ եւ աշխատանք. ուրիշ ներդրումներ եկան Գրիգոր Սուփանի որդիներ Գաբուռէն եւ Սահակէն, ինչպէս նաեւ Ձագիկ իշխանէն։ Օծումը հաւաքեց Բագրատունեաց թագաւորութեան Սմբատ թագաւորը, Յովհաննէս կաթողիկոսը, Վասպուրականի Գագիկը եւ Աղուանից կաթողիկոսը եւ տեւեց ութ օր։

Յաճախ մէջբերուող 895-էն 906 միջակայքը մէկ ճշդում կը պահանջէ, որովհետեւ ան կանոնաւոր կերպով կը վերածուի բանի մը՝ որ չէ։ 895-ը վաւերագրական է՝ ան պատին վրայ է։ 906-ը թուաբանութիւն է. Օրբելեանը կ՚ըսէ թէ գործը աւարտեցաւ տասնմէկ տարուան մէջ, եւ Պրոսսէն զանոնք աւելցուց 895-ին ծանօթագրութեան մը մէջ։ 906 կարդացող արձանագրութիւն չկայ, եւ Օրբելեանը օծումին բնաւ թուական չի տար։ Աղբիւրները՝ որոնք 906-ը կը նկարագրեն իբրեւ օծումի թուական, զայն եզրակացուցին եւ ոչ թէ կարդացին։

Օրբելեանը կը նկարագրէ աւարտուած շինութիւնը իբրեւ երկինքին նմանող գմբէթ ունեցող՝ հարիւր կանգուն բարձր, քառասունութ երկար եւ քսանչորս լայն, գլխաւորէն զատ չորս խորաններով եւ սիւներուն տակ դրուած Պետրոսի ու Պողոսի մասունքներով։ Միջնադարեան հեղինակները եկեղեցին կ՚անուանեն նաեւ Սուրբ Առաքելոց, եւ արձանագրութիւնները կ՚արձանագրեն այդ անունով ըրուած նուէրները՝ մանրամասնութիւն մը՝ որ վանքին ժամանակակից նկարագրութիւններուն մեծ մասը կը զեղչէ։

Համալիրին մնացեալ մասը

Տաթեւի մէջ ոչինչ մէկ դարու է, եւ գլխաւոր եկեղեցիին շուրջ շինութիւններն են ատոր ապացոյցը։ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին թուական ունեցող ամէնէն հին կառոյցն է. Փիլիպպէ իշխանը կառուցեց զայն 848 թուականին՝ հին եկեղեցիին քով հարաւային կողմը, եւ թաղուեցաւ անոր դրան քով։ Ան այդ ատենէն ի վեր առնուազն երեք անգամ կործանեցաւ եւ վերակառուցուեցաւ, ամէնէն հիմնովին՝ 1295 թուականին հէնց Ստեփանոս Օրբելեանի կողմէ՝ պատմիչին, որ այդ ատեն Սիւնիքի մետրոպոլիտն էր։

Գաւիթը՝ թաղածածկ սրահը՝ որ հայկական վանքերը կը դնեն եկեղեցիին առջեւ, կը կրէ իր սեփական արձանագրութիւնը. 1043 թուականին համապատասխանող տարիին տէր Յովհաննէսը արձանագրեց այս սենեակներուն կառուցումը։ Սուրբ Աստուածածինի փոքր դարպասային եկեղեցին բարձրացաւ հիւսիսային կողմը 1087 թուականին։ Արեւմտեան կողմի սրահ մը կը պահէ Տարսայիճ իշխանի կնոջ՝ Արուզ-Խաթունի գերեզմանը՝ թուագրուած 1286 թուականով։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը առանձին շինարարութիւն է՝ ծայրայեղ պարագաներուն երկու դար հեռու։

Զանգակատունը այն կառոյցն է՝ որ ամէնէն յաճախ վստահ կը նկարագրուի եւ ամէնէն հազուադէպ՝ ճշգրիտ։ Զանգակատուն, անշուշտ, գոյութիւն ունէր 1406 թուականին, որովհետեւ Տաթեւի մէջ աշխատող գրիչ մը զայն կ՚անուանէ։ Արդեօք տասնիններորդ դարու ճամբորդին նկարագրած աշտարակը նոյնն է՝ կասկածելի է. վանահայր մը 1890 թուականին քանդեց միջնադարեան աշտարակը եւ կանգնեցուց նորը՝ աւարտուած 1897 թուականին։ Այսօր կանգնածը ո՛չ մէկն է, ո՛չ միւսը, այլ 1987 թուականին սկսուած եւ 1998 թուականին լքուած վերակառոյցին ամէնէն ցած յարկը։

Վանքը նաեւ գործող բնակավայր էր, եւ Օրբելեանը կը թուարկէ թէ ատիկա ի՛նչ կը նշանակէր՝ հղկուած քարէ պարիսպ, ստորգետնեայ մթերանոցներ, ճաշարաններ, արհեստանոցներ, խանութներ, սրբազան իրերու պահոցներ եւ գրադարաններ։ Ձիթհանը պահպանուեցաւ՝ վերականգնուած 2010 թուականին եւ այժմ փոքր թանգարան։ Ան մշակեց քնջութ, մանանեխ եւ կտաւատ, եւ ոչ թէ ձիթապտուղ՝ որ պիտի չաճի այս բարձրութեան վրայ. փոքր ուղղում մը՝ որ կ՚արժէ ընել, որովհետեւ սխալ թարգմանութիւնը տարածուած է։

Գաւազանը

Եկեղեցիէն հարաւ կանգնած է մօտ ութ մեթր բարձրութեամբ ութանիստ քարէ սիւն մը՝ վերը խաչքարով, որ կը կոչուի Գաւազան։ Ան Տաթեւի ամէնէն ծանօթ առարկան է եւ ամէնէն յաճախ սխալ նկարագրուողը, այնպէս որ կ՚արժէ զատել՝ ի՛նչ է արձանագրուած, ի՛նչ է չափուած, եւ ի՛նչ է պնդուած։

Այն՝ ինչ Օրբելեանը կ՚արձանագրէ, կարճ է։ Յովհաննէս եպիսկոպոսը, եկեղեցիին աւարտէն ետք, կանգնեցուց հրաշալի սիւն մը Սուրբ Երրորդութեան անունով՝ եկեղեցիին քով եւ անոր դիմաց հարաւային կողմը, կառուցուած փոքր եւ մեծ քարերէ, հասնող երեսուն կանգունի։ Ատիկա անոր ստեղծումին ամբողջ միջնադարեան պատմութիւնն է։ Ան ոչինչ կ՚ըսէ սիւնին շարժումին մասին եւ ոչինչ՝ անոր որեւէ բան չափելուն մասին։ Երեսուն կանգունը նաեւ զգալիօրէն աւելի է քան այսօր չափուող ութ մեթրը, եւ ոչ ոք բացատրած է անհամապատասխանութիւնը։

Այն՝ որ սիւնը կը շարժի, սակայն, կասկածի տակ չէ եւ հաղորդուած է աւելի քան մէկ դար։ 1858 թուականի ճամբորդական վկայութիւն մը զայն կ՚անուանէ Գաւազան եւ կ՚ըսէ թէ ան կը ցնցուի եթէ ձեռքով դպչիս, ինչ որ մարդիկը ստիպեց ըսել թէ անոր հիմքը վարպետօրէն դրուած է սնտուկի մը վրայ։ Պրոսսէն, գրելով 1864 թուականին, նշեց թէ ան տակաւին կանգուն է եւ տակաւին կը շարժի երբ վրան կը յենին, եւ թէ զայն զննած է Հերման Ապիխը՝ Կովկասի երկրաբանութեան հիմնադիրը, որ չկրցաւ իրեն բացատրել մեքենականութիւնը։

Կայ սիւնին՝ երկրաշարժի արձագանգելուն մէկ միջնադարեան վկայութիւնը, եւ ան լաւն է։ Տաթեւի մէջ աշխատող Թովմա Մեծոփեցի անունով գրիչ մը 1406 թուականի նոյեմբեր 29-ով թուագրուած յիշատակարանի մը մէջ գրեց զարմանալի երկրաշարժի մը մասին՝ որ ցնցեց վանքը, զանգակատունը եւ Գաւազանը։ Ատիկա ականատես մըն է շինութեան մէջ։ Ան կը հաստատէ թէ սիւնը շարժեցաւ մեծ երկրաշարժի մը ատեն. ան չի հաստատեր թէ որեւէ մէկը զայն կառուցեց ատոր համար։

Ժամանակակից բացատրութիւնը այն է՝ որ սիւնը նստած է իր հիմքին ծխնիաւոր յօդին վրայ եւ կ՚օրօրուի ինչպէս ճօճանակ՝ նախքան ուղիղ դիրքի վերադառնալը, ինչպէս կը նկարագրէ 2004 թուականի սեյսմաբանական յօդուած մը։ Այդ յօդուածը նաեւ կ՚ըսէ թէ սիւնը կրնար ծառայել սեյսմիք տատանումներ արձանագրելու, եւ գաղափարը կը վերագրէ 1962 թուականին գրող խորհրդահայ ճարտարապետութեան պատմաբանի մը։ Ասիկա ծանօթ պնդումին ազնիւ կարգավիճակն է. ատիկա դիտարկուած յատկութեան քսաներորդ դարու մեկնաբանութիւն է՝ առաջարկուած զգուշօրէն, եւ ոչ թէ վաւերագրուած միջնադարեան նպատակ։ Յարակից պատմութիւնները՝ թէ ան նախազգուշացուց մօտեցող հեծելազօրի մասին, կամ թէ ան աստղերու ուղղուած աստղագիտական գործիք է, որեւէ տեսակի հիմք չունին եւ պէտք է մէկդի դրուին։

Դպրոցը՝ որ կը կոչուի համալսարան

Տաթեւի երկրորդ պահանջը հայկական յիշողութեան վրայ մտաւոր է, եւ ան կու գայ պիտակի մը հետ՝ որ վերաբերմունք կը պահանջէ։ Հաստատութիւնը համընդհանուր կերպով կը կոչուի Տաթեւի համալսարան, իսկ մասնագէտները՝ որոնք կը գրեն անոր մասին ակադեմական համագրութեան մէջ, սովորաբար զայն կ՚անուանեն Տաթեւի վանական դպրոց։ Երկուքն ալ նոյն բանը կը նկարագրեն. երկրորդը աւելի զգոյշ է։

Տարբերութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ ժամանակակից բառը կը բերէ սխալ կահոյք։ Կանոնադրութիւն չկար, ուսումնախումբի կառոյց չկար, արեւմտեան իմաստով աստիճան չկար։ Այն՝ ինչ գոյութիւն ունէր, խիստ էր եւ իր ձեւով հաստատութենական՝ վարդապետական համակարգը՝ տասնչորս աստիճանի սանդուխ մը՝ որ կը շնորհուէր կուսակրօն քահանաներու՝ յատուկ ուսումէ, յանձնախումբի առջեւ քննութենէ եւ թեզի ներկայացումէ ետք։ Գրիգոր Տաթեւացին ինք կանոնակարգեց այդ աստիճանները, եւ Հայ եկեղեցին տակաւին կը գործածէ զանոնք։ Ատիկա ուսուցանելու արտօնագիր է, եւ ոչ թէ աստիճան, եւ կը պատկանի եկեղեցիի մը, եւ ոչ թէ համալսարանի։

Այն՝ ինչ կը դասաւանդուէր, բաւական հետեւողականօրէն կը հաղորդուի՝ որ ամփոփուի. Գիրքն ու անոր մեկնութիւնը, գրքային արուեստները՝ ներառեալ ձեռագրի մանրանկարչութիւնը, եւ երաժշտութիւնը։ Ընթերցանութիւնը կ՚երկարէր Պլատոնի, Արիստոտէլի, Փիլոնի եւ Պորփիւրի վրայ, եւ՝ աւելի ուշագրաւ՝ լատին սխոլաստիք հեղինակներու վրայ։ 1363 թուականին Գրիգոր Տաթեւացին իր ուսուցիչին խնդրանքով արտագրեց ձեռագիր մը՝ որ կը պարունակէր Բարդուղիմէոս Պոլոնացին եւ Պետրոս Արագոնացին։ Հռոմի հետ միութեան դէմ ամէնէն շատ ընդդիմացող հայ գիտնականները ուշադրութեամբ կ՚ուսումնասիրէին Հռոմի փիլիսոփաները։

Երկու թիւի պէտք է կասկածով վերաբերիլ՝ ուր ալ հանդիպին։ Տաթեւի մասին յաճախ կ՚ըսուի թէ ունէր հինգ հարիւր կամ հազար աշակերտ։ Երկու թիւն ալ Օրբելեանինն են, եւ ոչ մէկը դպրոցը կը նկարագրէ. հինգ հարիւրը իր հաշիւն է հոգեւորականութեան՝ մօտ 906 թուականին, իսկ հազարը՝ իր նկարագրութիւնը համայնքին՝ տասնմէկերորդ դարուն, դպրոցին գալէն մօտ երեք հարիւր տարի առաջ։ Անոնք աշակերտներու ցանկեր չեն, եւ զանոնք համալսարանին կապելը ժամանակագրութեան ուղղակի սխալ է։

Որոտնեցին եւ Տաթեւացին

Դպրոցին կապուած երկու անունները Յովհան Որոտնեցին եւ իր աշակերտ Գրիգոր Տաթեւացին են, եւ անոնց ետին կանգնած ուսուցումի շարանը լաւ վկայուած է. Գլաձորի մէջ Եսայի Նչեցին ուսուցանեց Որոտնեցիին, իսկ Որոտնեցին ուսուցանեց Տաթեւացիին քսանութ տարի։ Այն՝ ինչ յաճախ կ՚ըսուի անոնցմէ առաջինին մասին, սակայն, չի դիմանար թուականներուն նայելուն։

Որոտնեցին կանոնաւոր կերպով կը կոչուի Տաթեւի համալսարանին հիմնադիր։ Ան մեռաւ 1386 կամ 1388 թուականին, իսկ դպրոցը, ընդհանուր առմամբ, կը համարուի հաստատուած Տաթեւի մէջ մօտ 1390 թուականին։ Ամէնէն լաւ վկայուած ժամանակագրութեամբ ան մեռած էր՝ նախքան ան պիտի գար, եւ իր սեփական ուսուցումը կատարուեցաւ Գլաձորի, Որոտնավանքի եւ Ապրակունիսի մէջ։ Ճշգրիտ ձեւակերպումը այն է՝ որ ան ղեկավարեց եւ վերակազմակերպեց Սիւնիքի բարձրագոյն վանական դպրոցը Գլաձորէն ետք եկող սերունդին մէջ, եւ որ ան Տաթեւ փոխադրուեցաւ իր յաջորդին օրով։

Գրիգոր Տաթեւացին ղեկավարեց Տաթեւի դպրոցը մօտ 1390 թուականէն մինչեւ իր մահը՝ 1409 թուականին, եւ ան է պատճառը՝ որ վանքին անունը կապուեցաւ անոր։ Իր «Գիրք հարցմանց»-ը, աւարտուած 1397 թուականին, կը հասնի տասը հատորի եւ կոչուած է Սումմա. իր «Գիրք քարոզութեան»-ը, աւարտուած 1407 թուականին, կը պարունակէ երեք հարիւր քառասունչորս քարոզ։ Գիտնականները կանոնաւոր կերպով զինք կը բաղդատեն Աքուինացիին հետ եւ նոյնքան կանոնաւոր կերպով կը ճշդեն բաղդատութիւնը։ Ան կը յարգուի իբրեւ Հայ եկեղեցւոյ սուրբ՝ Մեծ պահքի տօնով, եւ թաղուած է Տաթեւի մէջ, ուր 1787 թուականի մատուռ մը այժմ կանգնած է իր գերեզմանին վրայ։

Ան նաեւ նկարիչ էր։ Իրեն կը վերագրուին 1378 թուականի Աւետարանի ձեռագրին մանրանկարները, եւ պաշտօնական հայկական հաստատութիւնները զինք կը նկարագրեն իբրեւ պատկերազարդ Աւետարաններ ստեղծած՝ որոնք այժմ կը պահուին Էջմիածինի եւ Երեւանի Մատենադարանին մէջ։ Այդ համադրութիւնը՝ իր եկեղեցիին առաջատար աստուածաբանը՝ որ նաեւ գիրքեր կը պատկերազարդէ, ամէնէն պարզ միակ պատկերն է անոր՝ թէ իրապէս ի՛նչ էր այս տեսակի վանական դպրոցը։

Վնաս, կորուստ եւ վերակառուցում

Տաթեւը բազմիցս ծանր վնաս կրեց, եւ ատոր արձանագրութիւնը անսովոր մանրամասն է։ Օրբելեանը կը հաղորդէ թէ մեծ եկեղեցիին գմբէթը փլաւ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցիին վրայ եւ իջեցուց նաեւ զայն, եւ ան կ՚անուանէ պատճառը՝ երկրաշարժ մը Գանձակի մէջ, 1138 թուականին համապատասխանող տարիին։ Ժամանակակից սեյսմաբանութիւնը այդ երկրաշարժը կը թուագրէ սեպտեմբեր 30-ով՝ 1139 թուականին։ Գանձակը մօտ հարիւր քառասունհինգ քիլոմեթր հեռու է, ինչ որ բաւական հեռու է՝ որ հաղորդումը արժէ նշել, եւ ոչ թէ պարզապէս կրկնել։

Հոս ամէնէն լաւ վկայուած միջնադարեան երկրաշարժը 1406 թուականինն է՝ արձանագրուած այն գրիչին կողմէ՝ որ զգաց զայն։ Ամէնէն կործանարարը շատ աւելի ուշ էր՝ 1931 թուականի ապրիլ 27-ի Զանգեզուրի երկրաշարժը, որուն կիզակէտը երեսուն քիլոմեթրէ պակաս հեռաւորութեան վրայ էր, հասաւ Տաթեւի մէջ այնպիսի ուժգնութեան՝ որ կործանեց իր եկեղեցիները։ Գլխաւոր եկեղեցիին գմբէթն ու թմբուկը իջան, զանգակատունը կրճատուեցաւ իր ամէնէն ցած յարկին երեք մոյթին, եւ գաւիթը, Սուրբ Գրիգորն ու դարպասային եկեղեցին բոլորն ալ աւերուեցան։ Գաւազանը թեքուեցաւ եւ վերադարձաւ, ինչպէս 1406 թուականին։

Մէկ ծանօթ կորուստ Տաթեւին կը պատկանի միայն անուղղակիօրէն եւ սովորաբար սխալ կը պատմուի։ Օրբելեանը կը նկարագրէ Բաղաբերդ բերդին անկումը, ուր շրջանին վանքերը ղրկած էին իրենց գիրքերն ու եկեղեցական սպասքը պահպանութեան համար, եւ կ՚ըսէ թէ աւելի քան տասը հազար առարկայ գերի առնուեցաւ եւ ցրուեցաւ։ Ասիկա սովորաբար կը վերապատմուի իբրեւ Տաթեւի մէջ այրուած տասը հազար ձեռագիր։ Անոնք միայն ձեռագիրներ չէին, անոնք Տաթեւի մէջ չէին, եւ բնագիրը կ՚ըսէ ցրուած, եւ ոչ թէ այրուած։ Օրբելեանի սեփական թուականը 1160 թուականին համապատասխանող հայկական տարին է, թէեւ 1170-ը այն թիւն է՝ որ սովորաբար կը տպագրուի։

Վերականգնումը շարունակական եղաւ եւ աւարտուած չէ։ Խորհրդային արշաւը սկսաւ 1974 թուականէն, եւ գլխաւոր եկեղեցիին գմբէթը ծրագրուեցաւ 1981 թուականին եւ աւարտեցաւ 1988 թուականին, եւ ոչ թէ, ինչպէս յաճախ կը պնդուի, ժամանակակից «Տաթեւ» ծրագրին կողմէ՝ որ սկսաւ 2008 թուականին։ Դարպասային եկեղեցին վատ վերականգնուեցաւ 1979 թուականին եւ ուղղուեցաւ 2016-էն 2018 թուականներուն։ Զանգակատունը 1998 թուականէն անաւարտ կանգնած է։ 2013-էն 2016 թուականներուն կազմուած տասնութ վերականգնումի ծրագիրէն չորսը իրականացան։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Տաթեւի մէջ ամէնէն օգտակար բանը՝ որ պէտք է գիտնալ, այն է թէ ո՛ր մակերեսները միջնադարեան են։ Ընդհանուր առմամբ՝ պատերն են, իսկ ծածկերը՝ ոչ։ Տեղւոյն վրայ ամէն գմբէթ եւ ամէն ծածկ քսաներորդ կամ քսանմէկերորդ դարու վերակառոյց է, իսկ զանգակատունը կոճղ մըն է։ Միջնադարեան կառոյցը հիմնականօրէն պահպանուեցաւ պատի մակարդակին՝ տասնեօթներորդ եւ տասնութերորդ դարերու աշխատանքով վերը եւ շուրջը։ Ասիկա չի նուազեցներ վայրը. ան պարզապէս կը նշանակէ որ ուրուագիծին լուսանկարը ժամանակակից ճարտարագիտութեան լուսանկար է՝ կանգնած հոն ուր միջնադարեանը փլաւ։

Բացառութիւնը Գաւազանն է՝ որ տեղւոյն վրայ էապէս չվերակառուցուած միակ յուշարձանն է, եւ ատիկա մասամբ այն է՝ ինչո՛ւ ան կը ներգրաւէ զինք ուղեկցող առասպելները։ Անոր քով կանգնիլը Տաթեւի մէջ ամէնէն մօտ բանն է տասներորդ դարուն ստեղծած եւ անձեռնմխելի ձգած բանի մը առջեւ կանգնելուն։

Կ՚արժէ նաեւ գալ առանց կարգավիճակի սխալ ակնկալիքի։ Տաթեւը Համաշխարհային ժառանգութեան օբիեկտ չէ։ Ան Հայաստանի նախնական ցանկին վրայ է 1995 թուականէն՝ Տաթեւի Անապատին եւ Որոտանի հովիտին հետ միասին, եւ առաջադրումը յայտարարուեցաւ 2025 թուականին, ինչ որ ընդգրկումէն տարբեր բան է։ Գեղարդի ժայռափոր վանքը, որոշ հեռաւորութեան վրայ հիւսիս, ընդգրկուած է. Տաթեւը՝ առայժմ ոչ։