Տաթեւի վանք

Ուր կը գտնուի Տաթեւը

Տաթեւը կը գտնուի Սիւնիքի մէջ՝ Հայաստանի ամէնէն հարաւային մարզը, Որոտան գետի ձորին եզրը, բազալտէ ելուստի մը վրայ։ Ամէնէն մօտ բնակավայրը Տաթեւ գիւղն է, իսկ ամէնէն մօտ քիչ թէ շատ մեծ քաղաքը՝ Գորիսը, մօտ երեսունհինգ քիլոմեթր հեռու։ Ճամբուն մեծ մասը ձոր կ՚իջնէ ու ձորէն կը բարձրանայ։

Տաթեւը հեռու է այս բաժինին միւս վայրերէն։ Խոր Վիրապը, Էջմիածինը, Էրեբունին եւ Մատենադարանը բոլորն ալ Երեւանէն մէկ ժամուան ճամբայ են, իսկ Գեղարդն ու Գառնին նոյն հովիտին մէջ են, մայրաքաղաքէն արեւելք։ Տաթեւը բոլորէն քանի մը ժամ հարաւ է, եւ այս հեռաւորութիւնը մասամբ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ վանքը գոյութիւն ունէր։ Սիւնիքի եպիսկոպոսանիստը ուրիշ կեդրոնի մը ծայրամասը չէր. ան իր շրջանին կեդրոնն էր։

Դիրքը առաջին բանն է, որ բոլորը կը նշմարեն, եւ վերջինը, որ ճիշդ կը հասկցուի։ Օրբելեանը տասներեքերորդ դարուն վայրը նկարագրեց իբրեւ բարձր դիտաշտարակ՝ հարթ ու առողջարար, շրջապատուած լեռնագագաթներով՝ կարծես կարկինով գծուած, իսկ վարը՝ գետը, որ խոր ձորերէն կ՚անցնի ահեղ դղրդիւնով։ Ան կը նկարագրէր ոչ միայն տեսարան, այլեւ պաշտպանական դիրք։

Ձորը եւ ի՛նչ կ՚արժէ ան

Որոտանի ձորը Հայաստանի ամէնէն խոր ձորն է, բայց թէ որքա՛ն խոր՝ աղբիւրները տարբեր պատասխաններ կու տան։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ին ներկայացուած հայկական փաստաթուղթը կու տայ ութ հարիւր յիսուն մեթր եւ զայն կը կոչէ երկրին ամէնէն մեծ ձորը, իսկ ուրիշ աղբիւրներ Տաթեւի մօտ կու տան եօթը հարիւրէն ութ հարիւր մեթր։ Տարբերութիւնը մասամբ կախեալ է այն բանէն, թէ ուր կը չափուի, եւ ոչ մէկ թիւ պէտք է մէջբերել այնպէս, կարծես հարցը լուծուած ըլլայ։

Աւելի դիւրին է ըսել, թէ ձորը ի՛նչ տուաւ վանքին։ Ան սարահարթը երեք կողմէ պաշտպանելի դարձուց, առանց որ մէկը բան մը կառուցէր։ Այդ պատճառով վայրը կրցաւ պահել գանձարան, գրադարան եւ քանի մը հարիւր մարդ այն դարերուն, երբ Սիւնիքը բազմիցս ձեռքէ ձեռք կ՚անցնէր։ Երբ տասներկուերորդ դարուն վանքին արժէքաւոր իրերը պահպանութեան ղրկուեցան, զանոնք բերդ տարին. Տաթեւի ամբողջ առաւելութիւնը այն էր, որ ինք արդէն մեծ մասամբ բերդ էր։

Նոյն ձորը այսօր կը պայմանաւորէ, թէ այցելուներուն մեծ մասը ինչպէ՛ս կը հասնի։ 2010 թուականին բացուած ճոպանուղին ձորը կ՚անցնի Հալիձոր գիւղէն, եւ 5,752 մեթր երկարութեամբ ան կը պահէ անընդհատ երկուղի ճոպանուղիներուն ամէնէն երկարին ռեկորդը։ Պէտք է պարզ ըսել, որ ասիկա հասնելու արդի ենթակառոյց է եւ ուրիշ ոչինչ. ան վանքին մաս չէ, եւ վանքը տասնմէկ դար կանգուն մնաց առանց անոր։

Ի՛նչ կանգնած էր հոս աւելի կանուխ

Այս ժայռին վրայ եկեղեցի կար՝ նախքան այսօր հոն իշխող եկեղեցին, եւ լաւագոյն աղբիւրը անկեղծօրէն կ՚ընդունի, թէ որքա՛ն քիչ բան գիտէ անոր մասին։ Օրբելեանը կը նկարագրէ անծանօթ եկեղեցի մը՝ կրաշաղախով ամրացուած անմշակ քարերէ, շատ հին ժամանակներէ՝ Սուրբ Ներսէսի եւ Սահակի շրջանէն, որ զայն պիտի դնէր չորրորդ կամ հինգերորդ դարուն, եւ անոր քով ապրող քանի մը հոգեւորականներ՝ մշտական ճգնութեամբ։

Ապա ան բան մը կ՚ըսէ, զոր յետագայ վերապատումներուն մեծ մասը կը զեղչէ։ Ան չկրցաւ գտնել, թէ ո՛վ եղած էր հոս առաջին եպիսկոպոսը եւ ե՛րբ. իսկ ամէնէն հիներուն մասին, կը գրէ ան, ոչինչ գիտէ, որովհետեւ յիշատակարաններ չկան։ Այսինքն՝ Տաթեւի կանուխ պատմութեան գլխաւոր աղբիւրը ինք պարզապէս կ՚ըսէ, որ այդ պատմութիւնը վաւերագրուած չէ։ Ասիկա ազնիւ մեկնակէտ է եւ որեւէ վստահ թուականէ աւելի ամուր։

Անունը ունի իր աւանդութիւնը։ Տասներեքերորդ դարու հեղինակ Վարդան Արեւելցին կը գրէ, որ Տաթեւը կը պահէր Թադէոսի աշակերտ Եւստաթէոս առաքեալի աթոռը։ Ուրեմն անունը առաջին դարու դէմքի մը կապելը գոնէ միջնադարեան հաւատք է, ոչ թէ նոր հնարք։ Բայց ատիկա աւանդութիւն է, ոչ թէ վկայութիւն։ Իսկ ժողովրդական ստուգաբանութիւնը, որ անունը կը բացատրէ «տա թեւ» խօսքով՝ ըսուած տանիքէն վար նետուող վարպետին կողմէ, բնաւ միջնադարեան վկայութիւն չունի։

Վաւերագրուած պատմութիւնը կը սկսի իններորդ դարուն, եւ կը սկսի կալուածով։ Դաւիթ եպիսկոպոսի օրով Փիլիպպէ իշխանը վճարեց յարակից հողին համար՝ ըստ վաւերագրի մը, որ թուագրուած է 839 թուականին համապատասխանող հայկական տարիով։ Այս շրջանէն Տաթեւը դարձաւ Սիւնիքի եպիսկոպոսանիստը, եւ յաջորդ տասնամեակներու շինարարութիւնը կարելի դարձուց ճիշդ այս կարգավիճակը, ոչ թէ որեւէ մասունք կամ հրաշք։

Պողոս-Պետրոսի կառուցումը

Եկեղեցին, որ Տաթեւին կու տայ իր ուրուագիծը, սկսաւ 895 թուականին, եւ այս մենք գիտենք, որովհետեւ հիմնադիրը ինք այդպէս գրեց պատին վրայ։ Օրբելեանը կ՚արտագրէ արձանագրութիւնը. հայոց թուականութեան 344 թուականին, Զատիկին, որ ինկաւ Նաւասարդի չորսին, ես՝ տէր Յովհաննէսս, որ յաջորդեցի տէր Սողոմոնին իբրեւ Սիւնիքի եպիսկոպոս, սկսայ այս եկեղեցիին շինարարութիւնը։ Պրոսսէն, որ տասնիններորդ դարուն թարգմանեց Օրբելեանը, թուականը հաշուեց իբրեւ 895 թուականի ապրիլ 20։

Հովանաւորները Սիւնիքի իշխաններն էին։ Գլխաւոր նուիրատուն Փիլիպպէի որդին՝ Աշոտ իշխանն էր, ինչպէս նաեւ եպիսկոպոսը ինք, որ, ըստ աղբիւրին, գործին վրայ ծախսեց հսկայական գումարներ ու աշխատանք։ Ուրիշ նուիրատուութիւններ եկան Գրիգոր Սուփանի որդիներէն՝ Գաբուռէն ու Սահակէն, եւ Ձագիկ իշխանէն։ Օծման եկան Բագրատունեաց թագաւորութեան Սմբատ թագաւորը, Յովհաննէս կաթողիկոսը, Վասպուրականի Գագիկը եւ Աղուանից կաթողիկոսը, եւ արարողութիւնը տեւեց ութ օր։

Յաճախ մէջբերուող 895-էն 906 միջակայքը ճշդումի կարօտ է, որովհետեւ զայն կանոնաւորաբար կը կարդան այնպէս, ինչպէս չէ։ 895-ը վաւերագրական է՝ ան պատին վրայ է։ 906-ը թուաբանութիւն է. Օրբելեանը կ՚ըսէ, որ գործը աւարտեցաւ տասնմէկ տարուան մէջ, եւ Պրոսսէն ծանօթագրութեան մը մէջ զանոնք գումարեց 895-ին։ 906 կարդացող արձանագրութիւն չկայ, եւ Օրբելեանը օծումին համար բնաւ թուական չի տար։ Այն աղբիւրները, որոնք 906-ը կը ներկայացնեն իբրեւ օծման թուական, զայն հետեւցուցին, ոչ թէ կարդացին։

Օրբելեանը աւարտուած շէնքը կը նկարագրէ երկինքին նմանող գմբէթով՝ հարիւր կանգուն բարձր, քառասունութ երկար եւ քսանչորս լայն, գլխաւոր խորանէն զատ չորս խորաններով, իսկ սիւներուն տակ դրուած էին Պետրոսի ու Պողոսի մասունքները։ Միջնադարեան հեղինակները եկեղեցին կ՚անուանեն նաեւ Սուրբ Առաքելոց, եւ արձանագրութիւնները այդ անունով եղած նուիրատուութիւններ կը յիշեն։ Վանքին արդի նկարագրութիւններուն մեծ մասը այս մանրամասնութիւնը կը զեղչէ։

Համալիրին մնացեալ մասը

Տաթեւի մէջ ոչինչ մէկ դարու է, եւ գլխաւոր եկեղեցիին շուրջի շէնքերը ատոր ապացոյցն են։ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին թուագրուած ամէնէն հին կառոյցն է. Փիլիպպէ իշխանը զայն կառուցեց 848 թուականին՝ հին եկեղեցիին հարաւային կողմը, եւ թաղուեցաւ անոր դրան մօտ։ Այդ ատենէն ի վեր եկեղեցին առնուազն երեք անգամ կործանեցաւ ու վերակառուցուեցաւ, ամէնէն հիմնովին՝ 1295 թուականին։ Այդ վերակառուցումը կատարեց պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանը ինք, որ այդ ատեն Սիւնիքի մետրոպոլիտն էր։

Գաւիթը՝ թաղածածկ սրահը, զոր հայկական վանքերը կը դնեն եկեղեցիին առջեւ, ունի իր արձանագրութիւնը. 1043 թուականին համապատասխանող տարին տէր Յովհաննէսը արձանագրեց այս սենեակներուն կառուցումը։ Սուրբ Աստուածածինի փոքր դարպասային եկեղեցին բարձրացաւ հիւսիսային կողմը՝ 1087 թուականին։ Արեւմտեան կողմի սրահ մը կը պահէ Տարսայիճ իշխանի կնոջ՝ Արուզ-Խաթունի գերեզմանը, թուագրուած 1286 թուականով։ Այս շէնքերէն իւրաքանչիւրը առանձին շինարարական փուլ է, եւ ծայրերը իրարմէ երկու դար հեռու են։

Զանգակատունը այն կառոյցն է, որ ամէնէն յաճախ վստահութեամբ կը նկարագրուի, բայց ամէնէն հազուադէպ՝ ճշգրտօրէն։ Զանգակատուն մը անշուշտ կար 1406 թուականին, որովհետեւ Տաթեւի մէջ աշխատող գրիչ մը զայն կը յիշէ։ Բայց կասկածելի է, որ տասնիններորդ դարու ճամբորդին նկարագրած աշտարակը նոյնն է. 1890 թուականին վանահայր մը քանդեց միջնադարեան աշտարակը եւ կառուցեց նորը, որ աւարտեցաւ 1897 թուականին։ Այսօր կանգնածը ո՛չ մէկն է, ո՛չ միւսը, այլ 1987 թուականին սկսած եւ 1998 թուականին լքուած վերակառուցումին ամէնէն ցած յարկը։

Վանքը նաեւ գործող բնակավայր էր, եւ Օրբելեանը կը թուէ, թէ ի՛նչ կը նշանակէր ատիկա՝ հղկուած քարէ պարիսպ, ստորգետնեայ մթերանոցներ, ճաշարաններ, արհեստանոցներ, խանութներ, սրբազան իրերու պահոցներ եւ գրադարաններ։ Ձիթհանը պահպանուած է. զայն վերականգնեցին 2010 թուականին, եւ այժմ փոքր թանգարան է։ Հոն կը մշակէին քնջութ, մանանեխ եւ կտաւատ, ոչ թէ ձիթապտուղ, որ այս բարձրութեան վրայ չի կրնար աճիլ։ Փոքր ուղղում է, բայց արժէ ընել, որովհետեւ սխալ թարգմանութիւնը տարածուած է։

Գաւազանը

Եկեղեցիէն հարաւ կանգնած է մօտ ութ մեթր բարձրութեամբ ութանիստ քարէ սիւն մը՝ գագաթին խաչքարով. զայն կը կոչեն Գաւազան։ Ան Տաթեւի ամէնէն ծանօթ առարկան է եւ ամէնէն յաճախ սխալ նկարագրուածը, ուստի արժէ զատել՝ ի՛նչ է արձանագրուած, ի՛նչ է չափուած եւ ի՛նչ է պարզապէս պնդուած։

Օրբելեանին արձանագրածը կարճ է։ Յովհաննէս եպիսկոպոսը, եկեղեցիին աւարտէն ետք, կանգնեցուց հրաշալի սիւն մը Սուրբ Երրորդութեան անունով՝ եկեղեցիին քով եւ անոր դիմաց հարաւային կողմը, կառուցուած փոքր եւ մեծ քարերէ, հասնող երեսուն կանգունի։ Ասիկա անոր կառուցման մասին ամբողջ միջնադարեան պատմութիւնն է։ Ան ոչինչ կ՚ըսէ սիւնին շարժումին մասին եւ ոչինչ՝ որ սիւնը որեւէ բան կը չափէր։ Եւ երեսուն կանգունը շատ աւելի է, քան այսօր չափուող ութ մեթրը. այս անհամապատասխանութիւնը ոչ ոք բացատրած է։

Բայց որ սիւնը կը շարժի, կասկածէ վեր է, եւ ասիկա աւելի քան դար մըն է կը հաղորդուի։ 1858 թուականի ճամբորդական վկայութիւն մը զայն կը կոչէ Գաւազան եւ կ՚ըսէ, որ ձեռքով դպչելով ան կը ցնցուի, ինչ որ մարդիկը ստիպեց ըսելու, թէ անոր հիմքը վարպետօրէն դրուած է սնտուկի մը վրայ։ Պրոսսէն 1864 թուականին գրեց, որ սիւնը տակաւին կանգուն է ու տակաւին կը շարժի, երբ վրան յենին, եւ որ զայն զննած է Հերման Ապիխը՝ Կովկասի երկրաբանութեան հիմնադիրը, որ չէ կրցած իրեն բացատրել անոր մեքենականութիւնը։

Կայ մէկ միջնադարեան վկայութիւն, որ սիւնը երկրաշարժէն շարժեցաւ, եւ ան լաւ վկայութիւն է։ Տաթեւի մէջ աշխատող գրիչ մը՝ Թովմա Մեծոփեցի, 1406 թուականի նոյեմբեր 29-ով թուագրուած յիշատակարանի մը մէջ գրեց զարմանալի երկրաշարժի մը մասին, որ ցնցեց վանքը, զանգակատունը եւ Գաւազանը։ Ասիկա ականատեսի վկայութիւն է՝ շէնքին ներսէն։ Ան կը հաստատէ, որ սիւնը մեծ երկրաշարժի մը ատեն շարժեցաւ, բայց չի հաստատեր, որ մէկը զայն այդ նպատակով կառուցած է։

Արդի բացատրութիւնը այն է, որ սիւնը նստած է իր հիմքին վրայի ծխնիաւոր յօդի մը վրայ, ճօճանակի պէս կ՚օրօրուի եւ ապա ուղիղ դիրքի կը վերադառնայ. այսպէս կը նկարագրէ 2004 թուականի սեյսմաբանական յօդուած մը։ Նոյն յօդուածը կ՚ըսէ նաեւ, որ սիւնը կրնար ծառայել սեյսմիք տատանումներ արձանագրելու, եւ այս գաղափարը կը վերագրէ խորհրդահայ ճարտարապետութեան պատմաբանի մը, որ գրած է 1962 թուականին։ Ահա ծանօթ պնդումին իրական կարգավիճակը. ասիկա դիտուած յատկութեան մը քսաներորդ դարու մեկնաբանութիւն է, զգուշութեամբ առաջարկուած, ոչ թէ վաւերագրուած միջնադարեան նպատակ։ Իսկ յարակից պատմութիւնները, թէ սիւնը կը զգուշացնէր մօտեցող հեծելազօրի մասին կամ աստղերուն ուղղուած աստղագիտական գործիք էր, որեւէ հիմք չունին եւ պէտք է մէկդի դրուին։

Դպրոցը՝ որ կը կոչուի համալսարան

Տաթեւի երկրորդ տեղը հայկական յիշողութեան մէջ մտաւոր է, եւ ան կու գայ պիտակի մը հետ, որ զգուշութիւն կը պահանջէ։ Հաստատութիւնը ամէնուրեք կը կոչուի Տաթեւի համալսարան, իսկ ակադեմական գրականութեան մէջ անոր մասին գրող մասնագէտները սովորաբար կ՚ըսեն Տաթեւի վանական դպրոց։ Երկուքն ալ նոյն բանը կը նկարագրեն, երկրորդը պարզապէս աւելի զգոյշ է։

Տարբերութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ արդի բառը իր հետ կը բերէ սխալ պատկերացումներ։ Կանոնադրութիւն չկար, ուսումնախումբերու կառոյց չկար, արեւմտեան իմաստով աստիճաններ չկային։ Գոյութիւն ունեցողը խիստ էր եւ իր ձեւով հաստատութենական. վարդապետական համակարգը՝ տասնչորս աստիճաններու սանդուխ մը, որ կը շնորհուէր կուսակրօն քահանաներու՝ յատուկ ուսումէ, յանձնախումբի առջեւ քննութենէ եւ թեզի ներկայացումէ ետք։ Գրիգոր Տաթեւացին ինք կանոնակարգեց այդ աստիճանները, եւ Հայ եկեղեցին մինչեւ այսօր կը գործածէ զանոնք։ Ասիկա ուսուցանելու արտօնագիր է, ոչ թէ ակադեմական աստիճան, եւ կը պատկանի եկեղեցիին, ոչ թէ համալսարանի մը։

Թէ ի՛նչ կը դասաւանդուէր, աղբիւրները բաւական միօրինակ կը պատմեն, որ կարելի ըլլայ ամփոփել. Սուրբ Գիրքն ու անոր մեկնութիւնը, գրքային արուեստները, ներառեալ ձեռագրի մանրանկարչութիւնը, եւ երաժշտութիւնը։ Ընթերցանութիւնը կ՚ընդգրկէր Պլատոնը, Արիստոտէլը, Փիլոնը եւ Պորփիւրը, իսկ աւելի ուշագրաւ է, որ նաեւ լատին սխոլաստիք հեղինակներ։ 1363 թուականին Գրիգոր Տաթեւացին իր ուսուցիչին խնդրանքով արտագրեց ձեռագիր մը, որ կը պարունակէր Բարդուղիմէոս Պոլոնացիին եւ Պետրոս Արագոնացիին գործերը։ Հռոմի հետ միութեան ամէնէն խիստ հակառակորդ հայ գիտնականները ուշադրութեամբ կը կարդային Հռոմի փիլիսոփաները։

Երկու թիւի պէտք է կասկածով մօտենալ, ուր ալ հանդիպին։ Յաճախ կ՚ըսուի, որ Տաթեւը ունէր հինգ հարիւր կամ հազար աշակերտ։ Երկու թիւերն ալ Օրբելեանէն են, եւ ոչ մէկը դպրոցին կը վերաբերի. հինգ հարիւրը իր հաշուած հոգեւորականներուն թիւն է մօտ 906 թուականին, իսկ հազարը՝ իր նկարագրած համայնքը տասնմէկերորդ դարուն, դպրոցին գալէն մօտ երեք հարիւր տարի առաջ։ Անոնք աշակերտներու ցանկեր չեն, եւ զանոնք համալսարանին կապելը ժամանակագրական պարզ սխալ է։

Որոտնեցին եւ Տաթեւացին

Դպրոցին հետ կապուած երկու անունները Յովհան Որոտնեցին եւ իր աշակերտ Գրիգոր Տաթեւացին են, եւ անոնց ետեւ կանգնող ուսուցիչներու շղթան լաւ վկայուած է. Գլաձորի մէջ Եսայի Նչեցին ուսուցանեց Որոտնեցիին, իսկ Որոտնեցին քսանութ տարի ուսուցանեց Տաթեւացիին։ Բայց առաջինին մասին յաճախ ըսուածը թուականներուն առջեւ չի դիմանար։

Որոտնեցին կանոնաւորաբար կը կոչուի Տաթեւի համալսարանին հիմնադիր։ Ան մեռաւ 1386 կամ 1388 թուականին, իսկ դպրոցը, ըստ ընդհանուր ընդունուած կարծիքին, Տաթեւ հաստատուեցաւ մօտ 1390 թուականին։ Ուրեմն ամէնէն լաւ վկայուած ժամանակագրութեամբ ան մեռած էր դպրոցին գալէն առաջ, եւ իր ուսուցումը տեղի ունեցաւ Գլաձորի, Որոտնավանքի եւ Ապրակունիսի մէջ։ Ճիշդ ձեւակերպումը այսպէս է. ան ղեկավարեց ու վերակազմակերպեց Սիւնիքի բարձրագոյն վանական դպրոցը Գլաձորէն ետք եկող սերունդին մէջ, եւ այդ դպրոցը Տաթեւ փոխադրուեցաւ իր յաջորդին օրով։

Գրիգոր Տաթեւացին ղեկավարեց Տաթեւի դպրոցը մօտ 1390 թուականէն մինչեւ իր մահը՝ 1409 թուականին, եւ իր շնորհիւ է, որ դպրոցը վանքին անունով ծանօթ է։ Իր «Գիրք հարցմանց»-ը, աւարտուած 1397 թուականին, տասը հատոր է եւ կոչուած է Սումմա. իր «Գիրք քարոզութեան»-ը, աւարտուած 1407 թուականին, կը պարունակէ երեք հարիւր քառասունչորս քարոզ։ Գիտնականները կանոնաւորաբար զինք կը բաղդատեն Աքուինացիին հետ եւ նոյնքան կանոնաւորաբար վերապահումներ կ՚աւելցնեն այդ բաղդատութեան։ Ան կը յարգուի իբրեւ Հայ եկեղեցւոյ սուրբ, անոր տօնը Մեծ պահքին է, եւ թաղուած է Տաթեւի մէջ, ուր իր գերեզմանին վրայ այժմ կանգնած է 1787 թուականի մատուռ մը։

Ան նաեւ նկարիչ էր։ Իրեն կը վերագրուին 1378 թուականի Աւետարանի մը մանրանկարները, եւ պաշտօնական հայկական հաստատութիւնները կը նշեն, որ ան պատկերազարդ Աւետարաններ ստեղծած է, որոնք այժմ կը պահուին Էջմիածինի եւ Երեւանի Մատենադարանին մէջ։ Այս համադրութիւնը՝ իր եկեղեցիին առաջատար աստուածաբանը, որ նաեւ գիրքեր կը պատկերազարդէ, ամէնէն պարզ պատկերն է, թէ իրականին մէջ ի՛նչ էր այս տեսակի վանական դպրոցը։

Վնաս, կորուստ եւ վերակառուցում

Տաթեւը բազմիցս ծանր վնաս կրեց, եւ այդ մասին վկայութիւնները անսովոր մանրամասն են։ Օրբելեանը կը պատմէ, որ մեծ եկեղեցիին գմբէթը փլաւ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցիին վրայ ու զայն ալ կործանեց, եւ կը նշէ պատճառը՝ Գանձակի երկրաշարժը, 1138 թուականին համապատասխանող տարին։ Արդի սեյսմաբանութիւնը այդ երկրաշարժը կը թուագրէ 1139 թուականի սեպտեմբեր 30-ով։ Գանձակը մօտ հարիւր քառասունհինգ քիլոմեթր հեռու է, ուստի այս տեղեկութիւնը արժէ վերապահումով նշել, եւ ոչ պարզապէս կրկնել։

Հոս ամէնէն լաւ վկայուած միջնադարեան երկրաշարժը 1406 թուականինն է, զոր արձանագրեց զայն զգացած գրիչը։ Ամէնէն կործանարարը շատ աւելի ուշ եկաւ. 1931 թուականի ապրիլ 27-ի Զանգեզուրի երկրաշարժը, որուն կիզակէտը երեսուն քիլոմեթրէն նուազ հեռու էր, Տաթեւի մէջ այնպիսի ուժգնութեան հասաւ, որ կործանեց վանքին եկեղեցիները։ Գլխաւոր եկեղեցիին գմբէթն ու թմբուկը իջան, զանգակատունէն մնացին միայն ամէնէն ցած յարկին երեք մոյթերը, իսկ գաւիթը, Սուրբ Գրիգորն ու դարպասային եկեղեցին աւերուեցան։ Գաւազանը թեքուեցաւ ու ետ եկաւ իր դիրքին, ինչպէս 1406 թուականին։

Ծանօթ կորուստներէն մէկը Տաթեւին կը վերաբերի միայն անուղղակիօրէն եւ սովորաբար սխալ կը պատմուի։ Օրբելեանը կը նկարագրէ Բաղաբերդ բերդին անկումը։ Շրջանին վանքերը իրենց գիրքերն ու եկեղեցական սպասքը պահպանութեան համար հոն ղրկած էին, եւ ան կը գրէ, որ աւելի քան տասը հազար առարկայ գերի տարուեցաւ ու ցրուեցաւ։ Սովորաբար ասիկա կը վերապատմուի իբրեւ Տաթեւի մէջ այրուած տասը հազար ձեռագիր։ Բայց անոնք միայն ձեռագիրներ չէին, Տաթեւի մէջ չէին, եւ բնագիրը կ՚ըսէ «ցրուեցաւ», ոչ թէ «այրուեցաւ»։ Օրբելեանի տուած թուականը 1160 թուականին համապատասխանող հայկական տարին է, թէեւ սովորաբար կը տպագրուի 1170։

Վերականգնումը տեւական եղած է եւ տակաւին աւարտած չէ։ Խորհրդային շրջանի աշխատանքները սկսան 1974 թուականին. գլխաւոր եկեղեցիին գմբէթը նախագծուեցաւ 1981 թուականին եւ աւարտեցաւ 1988 թուականին, ուրեմն զայն չէ վերականգնած 2008 թուականին սկսած արդի «Տաթեւ» ծրագիրը, ինչպէս յաճախ կը պնդուի։ Դարպասային եկեղեցին վատ վերականգնուեցաւ 1979 թուականին եւ ուղղուեցաւ 2016-էն 2018 թուականներուն։ Զանգակատունը 1998 թուականէն ի վեր անաւարտ կը մնայ։ 2013-էն 2016 թուականներուն կազմուած տասնութ վերականգնման ծրագիրներէն չորսը իրականացան։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Տաթեւի մէջ գիտնալիք ամէնէն օգտակար բանը այն է, թէ ո՛ր մակերեսները միջնադարեան են։ Ընդհանուր առմամբ՝ պատերը միջնադարեան են, ծածկերը՝ ոչ։ Վանքին ամէն գմբէթ եւ ամէն ծածկ քսաներորդ կամ քսանմէկերորդ դարու վերակառուցում է, իսկ զանգակատունը կոճղ մըն է։ Միջնադարեան կառոյցը հիմնականօրէն պահպանուած է պատերու բարձրութեամբ, իսկ անոր վրայ ու շուրջը տասնեօթներորդ եւ տասնութերորդ դարերու աշխատանք է։ Ասիկա վայրին արժէքը չի նուազեցներ. պարզապէս ուրուագիծին լուսանկարը ժամանակակից ճարտարագիտութեան լուսանկար է, կանգնած հոն, ուր միջնադարեանը փլաւ։

Բացառութիւնը Գաւազանն է՝ վանքին միակ յուշարձանը, որ էապէս չէ վերակառուցուած, եւ ասիկա մասամբ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ ան այդքան առասպելներ կը հաւաքէ իր շուրջ։ Անոր քով կանգնիլը Տաթեւի մէջ ամէնէն մօտ բանն է տասներորդ դարուն շինուած եւ անձեռնմխելի մնացած բանի մը առջեւ կանգնելուն։

Արժէ նաեւ գալ առանց կարգավիճակի մասին սխալ ակնկալիքի։ 2026 թուականի դրութեամբ Տաթեւը Համաշխարհային ժառանգութեան կալուած չէ։ 1995 թուականէն ան Հայաստանի նախնական ցանկին վրայ է՝ Տաթեւի Անապատին եւ Որոտանի հովիտին հետ միասին, եւ 2025 թուականին Հայաստան յայտարարեց, թէ ներկայացուցած է առաջադրման հայտը. առաջադրումը ընդգրկումէն տարբեր բան է։ Գեղարդի ժայռափոր վանքը, որ բաւական հեռու է դէպի հիւսիս, ընդգրկուած է. Տաթեւը՝ առայժմ ոչ։