Մատենադարան
Մատենադարանը կեցած է Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտային վերի ծայրը՝ մուգ քարէ շէնք մը լայն սանդուխներու վրայ, առջեւը Մաշտոցի նստած արձանով։ Իր պաշտօնական անունը Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկն է, եւ ամէնէն պարզ նկարագրութիւնն այն է թէ ասիկա գրադարան մըն է որ դարձած է թանգարան՝ առանց դադրելու գործող արխիւ ըլլալէ։ Ներսի ձեռագիրները միջնադարեան են։ Անոնց շուրջ եղող հաստատութիւնը նոր է, իսկ շէնքը աւելի նոր. ան իր ներկայ ձեւը ստացաւ 1959-ին։ Այս երեք տարիքները իրարմէ բաժնելը հոս ընելիք առաջին բանն է, որովհետեւ վայրը սովորաբար կը նկարագրուի այնպէս՝ որպէս թէ շէնքը իր պարունակութեան չափ հին ըլլար։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 12 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Մատենադարանը հին ձեռագիրներու ազգային պահոցն է Երեւանի մէջ՝ պաշտօնապէս Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկը, եւ ան միաժամանակ երեք բան է՝ արխիւ, գիտահետազօտական հիմնարկ եւ թանգարան։ Անոր կորիզը Էջմիածնի ձեռագրատունն է՝ դարերու ընթացքին կուտակուած, 1920-ին հրամանագիրով պետականացուած եւ 1939-ին Երեւան փոխադրուած։ Հաւաքածոն շրջապատող հաստատութիւնը շատ աւելի նոր է քան իր մէջի գիրքերը։ Ան որպէս գիտահետազօտական հիմնարկ վերակազմակերպուեցաւ 1959-ին, երբ փոխադրուեցաւ Մաշտոցի պողոտային այն շէնքը՝ զոր մարդոց մեծ մասը կը պատկերացնէ, իսկ Մաշտոցի անունը ստացաւ 1962-ին։ Պահուածին միայն փոքր մասը երբեւէ ցուցադրուած է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Ձեռագիրներու պահոց, գիտահետազօտական հիմնարկ եւ թանգարան
- Ուր կը գտնուի
- Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտային վերի ծայրը, Կենտրոն թաղամաս, Երեւան
- Պաշտօնական անունը
- Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկ
- Բառը
- Մատենադարան՝ գիրքերու պահոց, հայերէնի մէջ
- Ներկայ հաստատութիւնը
- Գիտահետազօտական հիմնարկ 1959-էն. Մաշտոցի անունը՝ 1962-էն
- Ճանաչում
- Ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի Յիշողութիւն» ցանկին մէջ, 1997
Ուր կը գտնուի Մատենադարանը
Մատենադարանը կը փակէ Երեւանի կեդրոնի գլխաւոր փողոցներէն մէկուն՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտային հիւսիսային ծայրը՝ կեցած պատշգամի մը վրայ հոն, ուր գետինը կը սկսի բարձրանալ դէպի քաղաքին վերի բլուրները։ Պողոտան ուղիղ իրեն կը նայի, ուստի շէնքը կ՚երեւի իր ամբողջ երկայնքին եւ կը ծառայէ իբրեւ փողոցին վերջակէտը։
Շէնքը միտումնաւոր նման չէ իր շուրջի գրասենեակներուն։ Ան երեսպատուած է մուգ պազալթով, կեցած է սանդուխներու շարքի մը ետին, եւ իր մանրամասնութիւնները փոխ առնուած են հայկական միջնադարեան ճարտարապետութենէն եւ ոչ թէ շրջակայ շէնքերու դասականութենէն՝ կամարաշար ճակատ, ճակատին երկայնքին ուսումնականներու ու գրողներու քանդակուած կերպարներ, եւ սանդուխներուն ստորոտը Մաշտոցի ու իր աշակերտին նստած արձանը։
Երկու դրացի յաճախ կը շփոթուին իրեն հետ եւ իր մասը չեն։ Կասկադի համալիրը կը գտնուի քանի մը հարիւր մեթր արեւմուտք եւ կը պատկանի բոլորովին ուրիշ հաստատութեան, իսկ սանդուխներուն առջեւի արձանը յուշարձան մըն է եւ ոչ թէ հաւաքածոն։ Կարեւորը ճակատին ետին ու տակ եղածն է՝ ընթերցասրահները, լաբորատորիաներն ու պահոցները։
Ի՛նչ է այս հաստատութիւնը
Մատենադարանը կ՚ընէ երեք գործ՝ որոնք սովորաբար կը կատարեն երեք առանձին մարմիններ։ Ան պահոց մըն է՝ հայկական ձեռագիրներու ազգային արխիւը, պատասխանատու զանոնք ֆիզիքապէս ամբողջական պահելու։ Ան գիտահետազօտական հիմնարկ մըն է՝ ուսումնականներով որոնք կը հրատարակեն, կը ցուցակագրեն եւ կ՚ուսումնասիրեն պահուածը։ Եւ ան թանգարան մըն է՝ հանրութեան բաց ցուցադրութեամբ։
Այս համադրութիւնը կը բացատրէ այցելուին նշմարած գրեթէ ամէն բանը։ Ցուցադրութիւնը փոքր է հաւաքածոյին բաղդատմամբ, որովհետեւ հաւաքածոն առաջին հերթին ցուցադրութիւն չէ. ձեռագիրներուն ճնշող մեծամասնութիւնը պահոցին մէջ է, վերականգնումի տակ կամ մշակումի ընթացքին, եւ երբեք նախատեսուած չէ շարունակաբար ցուցադրուելու համար։ Ոչինչ կը պահուըտի. մագաղաթի էջ մը պարզապէս չի կրնար տասնամեակներ անցընել լոյսին տակ։
Պաշտօնական անունը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկ, կ՚անուանէ գիտական մարմինը, իսկ «Մատենադարան»-ը այն է՝ ինչ որ բոլորը իրապէս կ՚ըսեն։ Երկուքը նոյն կազմակերպութիւնն են։ Ցուցանակները, հրատարակութիւններն ու ցուցակները կը գործածեն երկուքն ալ, բան մը որ արժէ գիտնալ՝ զանոնք իրարու հետ համաձայնեցնելու փորձէն առաջ։
Բառը եւ որո՛ւ անունը կը կրէ
«Մատենադարան»-ը սովորական հայերէն բարդութիւն մըն է՝ գիրքերու պահոց, եւ շատ աւելի հին է քան այս հաստատութիւնը։ Միջնադարեան հայկական վանքերը ունէին իրենց սեփական մատենադարանները, եւ բառը միջնադարեան աղբիւրներու մէջ կը գործածուի հէնց այդ հաւաքածոներուն համար. Երեւանի շէնքը հասարակ գոյականը ընդունեց իբրեւ յատուկ անուն, ինչպէս պիտի ընէր ազգային գրադարան մը։
Հիմնարկը կը կրէ Մեսրոպ Մաշտոցի անունը, որ հինգերորդ դարու սկիզբը ստեղծեց հայոց այբուբենը եւ Սահակ Պարթեւի հետ հիմնեց այն դպրոցներն ու թարգմանական աշխատանքը՝ որոնք ծնունդ տուին առաջին հայերէն գիրքերուն։ Ձեռագիրներու պահոց մը իր անունով կոչելը զարդ չէ. շէնքին ամէն առարկան գրուած է իր ստեղծած գիրով, եւ հաստատութիւնը ինքզինք կը ներկայացնէ իբրեւ իր սկսած ընդօրինակումի աւանդութեան ժառանգորդը։
Անունը նաեւ աւելի նոր է քան հաստատութիւնը, եւ հէնց այսպիսի մանրամասնութիւններ պահելու համար կայ այս արխիւը։ Հաւաքածոն արդէն Երեւան էր եւ արդէն գիտահետազօտական հիմնարկ էր, երբ 1962-ին ստացաւ Մաշտոցի անունը։ Ատիկա խորհրդային շրջանի անուանակոչութեան որոշում մըն է եւ ոչ թէ հիմնադրութեան թուական, եւ երկուքը յաճախ կը ներկայացուին իբրեւ մէկ բան։
Ինչպէ՛ս կը պահուէին ձեռագիրները հիմնարկէն առաջ
Աւելի քան հազար տարի հայկական ձեռագիրները կը պահպանէր այն հաստատութիւնը՝ որ զանոնք ինք կ՚արտադրէր։ Վանական գրչատուները կ՚ընդօրինակէին, կը կազմէին ու կը պահէին գիրքերը, եւ հայկական հողերու վանքերը ունէին իրենց սեփական հաւաքածոները. ձեռագիրի մը մնալը կախեալ էր իր վրայի տանիքէն եւ անկէ՝ թէ որեւէ մէկը մագաղաթին մաշելուն պիտի արժանի նկատէր զայն վերընդօրինակելու։
Այդ դրութիւնը թէ՛ արդիւնաւէտ էր, թէ՛ ծայրայեղօրէն դիւրաբեկ։ Ձեռագիրները այրուեցան, կողոպտուեցան ու ցրուեցան ցնցումի ամէն շրջանի մէջ, եւ նոր ժամանակներուն հասածները հասան կրկնուող փրկութիւններու ընդմէջէն՝ տարուելով վանքէ վանք, թաղուելով, փրկագնուելով, եւ քանի մը յայտնի պարագայի՝ բաժնուելով երկու կրողի միջեւ, որպէսզի գոնէ կէսը մնայ։
Էջմիածնի Մայր Աթոռը աստիճանաբար դարձաւ ամէնէն մեծ առանձին կուտակումը։ Իր գրադարանը աճեցաւ տասնհինգերորդ դարէն ետք՝ երբ Կաթողիկոսութիւնը 1441-ին վերականգնուեցաւ հոն, եւ նոր ժամանակներուն ան բազմիցս ցուցակագրուեցաւ. 1828-ի ցուցակը արձանագրեց քանի մը հարիւր ձեռագիր, իսկ 1913-ին թիւը անցած էր չորս հազարը։ Հէնց այդ գրադարանն է այսօր Երեւանի մէջ եղածին ուղղակի նախահայրը։
Ինչպէ՛ս հաւաքածոն հասաւ Երեւան
Փոխադրութիւնը կատարուեցաւ փուլերով՝ մօտ քսան տարուան ընթացքին, եւ ամէն փուլ ունի իր սեփական թուականը։ Առաջին Աշխարհամարտին ընթացքին Էջմիածնի ձեռագրատունը տարհանուեցաւ Մոսկուա՝ ապահովութեան համար, եւ հոն պահուեցաւ 1915-էն մինչեւ 1922։ Նոյն տարիներուն Կաթողիկոսը կազմակերպեց ձեռագիրներու փրկութիւնը Վասպուրականէն, Մուշէն եւ Կարինէն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան նախօրեակին ու ընթացքին. փրկուածները աւելցան հաւաքածոյին, իսկ չփրկուածներէն շատ բան պարզապէս կորսուած է։
1920-ի Դեկտեմբերին Էջմիածնի Մատենադարանը պետականացուեցաւ նոր խորհրդային հայկական կառավարութեան հրամանագիրով։ Այդ ատեն փոխուեցաւ սեփականութիւնը, ոչ թէ տեղը։ Գիրքերը մնացին Էջմիածին՝ արդէն իբրեւ պետական եւ ոչ թէ եկեղեցական սեփականութիւն, յաջորդող երկու տասնամեակի մեծ մասը։
Ֆիզիքական փոխադրութիւնը Երեւան կատարուեցաւ 1939-ին, երբ մայրաքաղաքի պետական գրադարան փոխադրուեցան տասը հազարէն քիչ մը պակաս հայերէն ձեռագիրներ եւ քանի մը հարիւր՝ ուրիշ լեզուներով։ Այս երեք դէպքերը՝ տարհանում, պետականացում, փոխադրութիւն, յաճախ կը սեղմուին հաւաքածոն «Երեւան փոխադրելու» մէկ նախադասութեան մէջ, եւ զանոնք իրարմէ բաժնելը պատմութեան ու կարգախօսի տարբերութիւնն է։
Շէնքը եւ անոր ներսի հիմնարկը
Այն շէնքը՝ զոր մարդոց մեծ մասը կը հասկնայ «Մատենադարան» ըսելով, քսաներորդ դարու կէսի գործ մըն է։ Զայն նախագծեց ճարտարապետ Մարկ Գրիգորեանը, կառուցումը սկսաւ 1945-ին, տարիներով դադրեցաւ յետպատերազմեան շրջանին եւ աւարտեցաւ 1950-ականներու երկրորդ կէսին։ Աղբիւրները կը տարբերին աւարտի ճշգրիտ տարուան մասին, բան մը որ սովորաբար կը պատահի կանգ առած ու վերսկսած շինարարութեան մը հետ։
Իր ճարտարապետութիւնը կը մէջբերէ միջնադարը՝ առանց ձեւանալու միջնադարեան։ Մուգ պազալթը, կամարաշարն ու քանդակուած կերպարները հայկական եկեղեցաշինութեան միտումնաւոր ակնարկ են՝ կիրարկուած ժամանակակից թանգարան-արխիւի ծրագրի մը վրայ, որուն ետին կան պահոցներ, ընթերցասրահներ եւ լաբորատորիաներ։ Այցելուն որ ճակատը կը կարդայ իբրեւ հին շէնք, կարդացած է զայն ճիշդ այնպէս՝ ինչպէս ուզեց նախագծողը, եւ ճիշդ սխալ։
1959-ին հաւաքածոն փոխադրուեցաւ այդ շէնքը, եւ կազմակերպութիւնը վերակազմակերպուեցաւ իբրեւ գիտահետազօտական հիմնարկ. հէնց այս պահէն կը սկսի հաստատութենական իմաստով ներկայ Մատենադարանը։ Երեք տարի ետք ան կոչուեցաւ Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ Ասոնցմէ ոչ մէկը հաւաքածոյին կազմաւորումին թուականն է, եւ ոչ մէկը՝ շէնքին նախագծումին։
2011-ին սկզբնական շէնքին ետին աւելցաւ երկրորդ՝ շատ աւելի մեծ գիտահետազօտական շէնք մը, ուր այսօր կը կատարուի պահպանումի, վերականգնումի ու գիտական աշխատանքին մեծ մասը։ 1950-ականներու շէնքը կը մնայ հանրային դէմքն ու թանգարանը, իսկ գործող հիմնարկը մեծաւ մասամբ փոխադրուած է անոր ետին։
Ի՛նչ կը պահէ, եւ ինչո՛ւ թիւերը կը տարբերին
Հաւաքածոն ճնշող մեծամասնութեամբ հայկական է, բայց ոչ միայն հայկական. հայերէն ձեռագիրներուն քով կան գիրքեր արաբերէն, պարսկերէն, յունարէն, ասորերէն, լատիներէն, եթովպերէն եւ ուրիշ լեզուներով, որոնց մէկ մասը ձեռք բերուած է նոյն վանական ցանցերով՝ որոնք արտադրեցին հայերէնները։ Նիւթերը կ՚անցնին Սուրբ Գիրքէն շատ անդին՝ պատմութիւն, իրաւունք, բժշկութիւն, մաթեմաթիկա, աստղագիտութիւն, փիլիսոփայութիւն, քերականութիւն եւ երաժշտութիւն։
Հրատարակուած ընդհանուր թիւերը իրար չեն բռներ, եւ պատճառը արժէ ըսել եւ ոչ թէ պահել։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի Յիշողութիւն» ցանկին գրառումը, կատարուած 1997-ին, կը նկարագրէ մօտ տասնեօթը հազար ձեռագիրէ բաղկացած հաւաքածոյ մը։ Հաստատութեան սեփական նկարագրութիւնը կու տայ մօտաւորապէս քսան հազար։ Հատուածներն ու գալարները առանձին հաշուող թիւերը աւելի բարձր են, իսկ դիւանական փաստաթուղթերը՝ հրովարտակները, վաւերագիրերը, նամակագրութիւնը, կը հաշուուին բոլորովին ուրիշ շարքով՝ հարիւր հազարներով։
Այդ թիւերէն ոչ մէկը սխալ է. անոնք կը հաշուեն տարբեր բաներ՝ տարբեր ատեններու։ Ուստի այս արխիւը կը նկարագրէ հաւաքածոն՝ փոխանակ զայն ամրագրելու մէկ թիւի վրայ, բան մը որ նաեւ ազնիւ պատասխանն է այցելուին սովորաբար առաջին տրուած հարցումին։ Ինչ որ կարելի է ըսել կտրուկ՝ ասիկա աշխարհի հայկական ձեռագիրներու ամէնէն մեծ հաւաքածոներէն մէկն է, եւ ոչ մէկ այցելութիւն կը տեսնէ անոր փոքր մասէն աւելին։
Ձեռագիրներուն ներսը
Հայկական ձեռագիրը նախ շինուած առարկայ մըն է եւ ապա՝ բնագիր, եւ թանգարանին ցուցադրութիւնը դասաւորուած է այնպէս՝ որ ասիկա տեսանելի ըլլայ։ Վաղ դարերուն անոնք մեծաւ մասամբ գրուած են մագաղաթի վրայ, աւելի ուշ՝ թուղթի, այնպիսի գրատեսակներով՝ որոնք ատենի ընթացքին բաւական փոխուած են որ մասնագէտ մը ձեռքը թուագրէ դարու մը սահմաններուն մէջ։ Կազմերը սովորաբար կաշիով պատուած փայտէ տախտակներ են՝ յաճախ դրոշմազարդ, երբեմն մետաղէ յարդարանքով, երբեմն ալ արծաթէ։
Ծաղկուած ձեռագիրները այն են՝ որոնց համար այցելուներուն մեծ մասը կու գայ։ Հայկական մանրանկարչութիւնը ունի իր սեփական պաշարը՝ ճարտարապետութեան պէս ձեւաւորուած խորաններ, աւետարանիչներու դիմանկարներ, թռչուններէ ու բուսական ձեւերէ կազմուած լուսանցազարդեր, եւ իր սեփական գործատուները՝ որոնցմէ քանի մը հատը կապուած են որոշ վանքերու հետ ու ճանչցուելի են ոճով։ Ներկանիւթերը հանքային ու օրկանական են, եւ խոր կապոյտներն ու կարմիրները էջին վրայ պահպանուած են ուշագրաւ ուժգնութեամբ. Մորկանի գրադարանին 1994-ի ցուցահանդէսին՝ «Treasures in Heaven» ցուցակին գրականութիւնը լաւ ներածութիւն մըն է անոր՝ ինչին որ կը նայինք։
Զանոնք շինողները սովորաբար անուանուած են։ Ձեռագիրը կը գրէր գրիչը, իսկ եթէ ան նկարազարդուած էր՝ կը նկարէր ծաղկողը, եւ երկուքը յաճախ տարբեր մարդիկ էին. վերջի յիշատակարանը սովորաբար կը նշէ զանոնք՝ պատուիրատուին, տեղին ու թուականին հետ միասին։
Հէնց այդ յիշատակարաններն են պատճառը որ հայկական ձեռագիրները կարեւոր են նաեւ հայերէն չկարդացող պատմաբաններու համար։ Գրիչները կ՚արձանագրէին ինչ որ կը կատարուէր իրենց շուրջ՝ արշաւանքներ, հարկեր, սովեր, գիներ, եպիսկոպոսի մը մահը։ Աւետիս Սանճեանի՝ 1301–1480 թուականներու յիշատակարաններու հրատարակութիւնը զանոնք հաւաքեց իբրեւ ինքնուրոյն պատմական աղբիւր, եւ այս սովորութիւնը կրօնական գիրքերու հաւաքածոն կը դարձնէ չորս դարու առօրեայ կեանքի շարունակական արձանագրութիւն։
Ցուցադրութեան ետեւի աշխատանքը
Ինչ որ Մատենադարանը կ՚ընէ, մեծ մասամբ անտեսանելի է այցելուին համար։ Ձեռագիրները կը ցուցակագրուին ու կը նկարագրուին, բնագիրները կը հրատարակուին, եւ հիմնարկը լոյս կ՚ընծայէ գիտական հրատարակութիւններ, լուսապատճէններ ու պարբերաթերթ. հաւաքածոյին ցուցակագրումը ինքնին տասնամեակներու ծրագիր մըն է, որովհետեւ ձեռագիր մը ճիշդ նկարագրելը կը նշանակէ արձանագրել իր բովանդակութիւնը, ձեռքը, նկարազարդումը, կազմն ու յիշատակարանները։
Պահպանումը միւս կէսն է։ Մագաղաթը, թուղթը, ներկանիւթն ու կաշին իւրաքանչիւրը իր ձեւով կը քայքայուին, եւ հիմնարկը ունի լաբորատորիաներ զանոնք կայունացնելու ու վերականգնելու, ինչպէս նաեւ հսկուած պահոցներ. ասիկա է պատճառը որ հաւաքածոն պարզապէս չի ցուցադրուիր։ Այս աշխատանքին աւելցած է թուայնացումը, բան մը որ կարելի կ՚ընէ ձեռագիր մը կարդալ ամէն տեղ՝ մինչ առարկան ինք կը մնայ պահոցին մէջ։
Պահպանութեան փաստարկն է նաեւ այն պատճառը որ հաստատութիւնը ընդհանրապէս գոյութիւն ունի։ Հարիւր վանքի մէջ ցրուած հաւաքածոն կը գոյատեւէր բախտով. մէկ, դրամաւորուած, մասնագէտներով պահոց մը փորձ մըն է դադրելու բախտէն կախեալ ըլլալէ։ Ասիկա նոր ժամանակներու գաղափար է, եւ Մատենադարանը միջնադարեան ժառանգութեան վրայ անոր կիրարկումին ամէնէն յստակ օրինակներէն մէկն է։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Առաջինը հաւաքածոյին ու ցուցադրութեան միջեւ եղած տարբերութիւնն է։ Ցուցադրութիւնը ցոյց կու տայ ընտրուած նմոյշներ՝ պահպանումի նկատառումով պարբերաբար փոխուող, եւ այցելուն որ կու գայ հազարաւոր ձեռագիր տեսնելու ակնկալութեամբ, պիտի տեսնէ տասնեակներ։ Ասիկա ճիշդ դասաւորումն է եւ ոչ թէ գանգատելու առիթ։
Երկրորդը թուականներուն շերտաւորումն է։ Ձեռագիրները միջնադարեան են. հաւաքածոն դարերու ընթացքին կուտակուեցաւ Էջմիածնի մէջ. հաստատութիւնը քսաներորդ դարու ստեղծագործութիւն է. շէնքը 1950-ականներէն է. անունը՝ 1962-էն։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը երբեմն կը ներկայացուի իբրեւ «Մատենադարանը հիմնուեցաւ…», եւ վերի յօդուածը զանոնք կը բաժնէ հէնց այն պատճառով որ սեղմուած տարբերակը այդքան տարածուած է։
Երրորդը այն է որ ասիկա գործող հիմնարկ մըն է եւ ոչ միայն թանգարան, եւ ատիկա կը փոխէ այն՝ ինչին որ կը նայի այցելուն։ Ցուցափեղկերուն ետին կան ընթերցողներ, վերականգնողներ ու ցուցակագրողներ՝ ընելով այն աշխատանքը որ ցուցափեղկերու առարկաները կը պահէ ընթեռնելի, իսկ առարկաները իրենք, ի վերջոյ, ընդօրինակումի, պահուըտցնելու ու փրկելու շատ երկար գործընթացի վերապրողներն են։
Կարեւոր թուականներ
Հինգերորդ դար
Մեսրոպ Մաշտոց կը ստեղծէ հայոց այբուբենը, եւ կը գրուին առաջին հայերէն գիրքերը՝ սկիզբ դնելով այն ընդօրինակումի աւանդութեան, որմէ կը սերի հիմնարկը։
1441
Կաթողիկոսութիւնը կը վերականգնուի Էջմիածնի մէջ, եւ հոն կը սկսի ձեւաւորուիլ այն ձեռագրատունը՝ որ կը դառնայ այս հաւաքածոյին կորիզը։
1828
Էջմիածնի ձեռագիրներուն առաջին ցուցակը կ՚արձանագրէ քանի մը հարիւր միաւոր. յետագայ ցուցակները 1913-ին կ՚անցնին չորս հազարը։
1915–1922
Հաւաքածոն Առաջին Աշխարհամարտին ընթացքին ապահովութեան համար կը տարհանուի Մոսկուա, մինչ Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն ձեռագիրներ կը փրկուին Վասպուրականէն, Մուշէն ու Կարինէն։
1920
Էջմիածնի Մատենադարանը Դեկտեմբերին կը պետականացուի հրամանագիրով։ Գիրքերը կը մնան իրենց տեղը. կը փոխուի սեփականութիւնը։
1939
Հաւաքածոն Էջմիածնէն ֆիզիքապէս կը փոխադրուի Երեւանի պետական գրադարան՝ տասը հազարէն քիչ մը պակաս հայերէն ձեռագիր եւ քանի մը հարիւր՝ ուրիշ լեզուներով։
1945
Կը սկսի ներկայ շէնքին կառուցումը Մարկ Գրիգորեանի նախագիծով. աշխատանքը տարիներով կը դադրի եւ կ՚աւարտի 1950-ականներու երկրորդ կէսին։
1959
Հաւաքածոն կը փոխադրուի նոր շէնքը, եւ կազմակերպութիւնը կը վերակազմակերպուի իբրեւ գիտահետազօտական հիմնարկ՝ ներկայ Մատենադարանին սկիզբը։
1962
Հիմնարկը կը կոչուի Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։
1997
Ձեռագիրներու հաւաքածոն կ՚ընդգրկուի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի Յիշողութիւն» ցանկին մէջ։
2011
Սկզբնական շէնքին ետին կը բացուի մեծ նոր գիտահետազօտական ու պահոցային շէնք մը, եւ հիմնարկին աշխատանքային կեանքին մեծ մասը հոն կը փոխադրուի։
Ինչու կարեւոր է Մատենադարանը
Մատենադարանը այն վայրն է ուր հասաւ հազար տարուան հայ գրչութիւնը, եւ պատճառը որ ան մէկ տեղ է՝ այն է որ ձեռագիրները ցրուած պահելը բազմիցս մահացու եղած էր։ Շէնքին ամէն բանը անցած է կողոպտուած վանքերու, տարհանումներու, ցեղասպանութեան ու սեփականութեան երկու փոփոխութեան ընդմէջէն, եւ հաստատութիւնը լաւագոյնս կը հասկցուի իբրեւ այն կէտը՝ ուր այդ գոյատեւումը դադրեցաւ պատահական ըլլալէ եւ դարձաւ կազմակերպուած։
Ան կը պահէ նաեւ աւելին քան հայոց պատմութիւնը։ Հինգերորդ դարու հայ թարգմանիչները պահպանեցին յունարէն ու ասորերէն երկեր՝ որոնց բնագիրները կորսուած են, իսկ սովորական գրիչներու գրած յիշատակարանները կ՚արձանագրեն միջնադարեան Մերձաւոր Արեւելքի այնպիսի դէպքեր՝ որոնցմով ոչ մէկ ժամանակագրութիւն զբաղեցաւ։ Մէկ ժողովուրդի կողմէ իր սեփական գիրքերը պահելու համար հաւաքուած հաւաքածոն կը պարզուի թէ աղբիւր է իր շուրջի բոլորին պատմութեան համար։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01«Մատենադարան»-ը յատուկ անուն չէ, այլ գիրքերու պահոց նշանակող սովորական հայերէն բառ. միջնադարեան վանքերը ունէին իրենց սեփական մատենադարանները։
- 02Հաստատութիւնը պետականացուեցաւ 1920-ին, բայց ձեռագիրները ֆիզիքապէս Էջմիածնէն դուրս չելան մինչեւ 1939. սեփականութիւնն ու տեղը փոխուեցան տասնինը տարուան տարբերութեամբ։
- 03Հիմնարկը Մաշտոցի անունը ստացաւ 1962-ին՝ գիտահետազօտական հիմնարկ դառնալէն տարիներ ետք, ուստի անունը հիմնադրութեան թուական չէ։
- 04Հաւաքածոն 1997-ին ընդգրկուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի Յիշողութիւն» ցանկին մէջ, որ կը ճանչնայ փաստագրական ժառանգութիւնը եւ ոչ թէ շէնքեր կամ վայրեր։
- 05Յիշատակարանները՝ զորս հայ գրիչները կը գրէին իրենց ձեռագիրներուն վերջը, կ՚արձանագրեն պատերազմներ, հարկեր, գիներ ու եղանակ, եւ զանոնք իբրեւ պատմական աղբիւր կը գործածեն միջնադարեան Մերձաւոր Արեւելքը ուսումնասիրող գիտնականները ընդհանրապէս։
Աղբիւրներ
- Historical Review — Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts (Matenadaran) — Matenadaran, Yerevan Այցելել աղբիւրինThe institute's own account of its history. Cited for the institutional chronology only — the Etchmiadzin library and its catalogues, the evacuation to Moscow, the nationalisation of 1920, the transfer of 1939, Mark Grigoryan's building, the reorganisation of 1959, the naming of 1962 and the research building of 2011.
- Mashtots Matenadaran ancient manuscripts collection — UNESCO Memory of the World Register, inscribed 1997 Այցելել աղբիւրինThe Memory of the World programme registers documentary heritage rather than buildings or sites, which is why this inscription is not comparable to the World Heritage listing cited for Etchmiadzin. Its entry describes a collection of about seventeen thousand manuscripts — the figure quoted in the article beside the institution's own, higher one.
- Thomas F. Mathews and Roger S. Wieck (eds.). Treasures in Heaven: Armenian Illuminated Manuscripts — Pierpont Morgan Library / Princeton University Press, 1994 ISBN 9780691037516Catalogue of the 1994 Morgan Library exhibition, and the standard English-language introduction to Armenian manuscript illumination. Cited for the making of the books — scripts, bindings, pigments, canon tables, workshops — rather than for anything about the institution.
- Avedis K. Sanjian. Colophons of Armenian Manuscripts, 1301–1480: A Source for Middle Eastern History — Harvard University Press, Harvard Armenian Texts and Studies 2, 1969 ISBN 9780674142855The work that established Armenian colophons as a historical source in their own right. Cited for what a hishatakaran records and for the claim that these manuscripts are read by historians who do not read Armenian.
- Christina Maranci. The Art of Armenia: An Introduction — Oxford University Press, 2018 ISBN 9780190269005Already registered for the two monastery articles. Cited here for manuscript illumination in the wider development of Armenian art, which is what keeps the illumination section from reading as though the books existed apart from everything else made around them.
- Abraham Terian (trans.). The Life of Mashtots' by His Disciple Koriwn: Translated from the Classical Armenian with Introduction and Commentary — Oxford University Press, 2022 ISBN 9780192847416Already registered for the alphabet article. Cited here for the fifth-century starting point the institute takes its name from: Mashtots, the schools and the translation work that produced the first Armenian books.
Առնչուող յօդուածներ
Մեսրոպ Մաշտոց եւ հայոց այբուբենը
Մօտ 405 Ք.Ե.-ին գիտնական ու կրօնաւոր Մեսրոպ Մաշտոց ստեղծեց այբուբեն մը, որ հայերէնին տուաւ իր սեփական գրաւոր ձայնն եւ վերակազմեց ազգին մշակոյթը։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը՝ վայր մը որուն աւանդութիւնը կը հասնի Հայաստանի քրիստոնէացումին, իսկ կանգուն շէնքը՝ մեծ մասամբ ոչ։
Քրիստոնէութեան ընդունումը Հայաստանի մէջ (301 թ.)
Հայաստան աւանդաբար կը ճանչցուի որպէս առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնն ընդունեց իբրեւ պաշտօնական կրօն. որոշում մը, որ վերակազմեց իր օրէնքը, արուեստն ու ինքնութիւնը։