Մատենադարան

Ուր կը գտնուի Մատենադարանը

Մատենադարանը կը փակէ Երեւանի կեդրոնի գլխաւոր փողոցներէն մէկը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտան։ Ան կը կենայ պողոտային հիւսիսային ծայրը, պատշգամի մը վրայ, հոն ուր գետինը կը սկսի բարձրանալ դէպի քաղաքին վերի բլուրները։ Պողոտան ուղիղ դէպի շէնքը կ՚երկարի, ուստի շէնքը կ՚երեւի ամբողջ ճամբան եւ փողոցին վերջակէտը կը դառնայ։

Շէնքը միտումնաւոր կը տարբերի իր շուրջի գրասենեակներէն։ Ան երեսպատուած է մուգ պազալթով եւ կը կենայ սանդուխներու շարքի մը ետին։ Անոր մանրամասնութիւնները առնուած են հայկական միջնադարեան ճարտարապետութենէն, ոչ թէ շրջակայ շէնքերու դասականութենէն՝ կամարաշար ճակատ, ճակատին երկայնքին ուսումնականներու ու գրողներու քանդակուած կերպարներ, իսկ սանդուխներուն ստորոտը՝ Մաշտոցի եւ իր աշակերտին նստած արձանը։

Երկու դրացի յաճախ կը շփոթուին Մատենադարանին հետ, բայց անոր մաս չեն կազմեր։ Կասկադի համալիրը քանի մը հարիւր մեթր արեւմուտք կը գտնուի եւ բոլորովին ուրիշ հաստատութեան կը պատկանի, իսկ սանդուխներուն առջեւի արձանը յուշարձան է, ոչ թէ հաւաքածոյին մէկ մասը։ Կարեւորը ճակատին ետին ու տակը գտնուողն է՝ ընթերցասրահները, լաբորատորիաներն ու պահոցները։

Ի՛նչ է այս հաստատութիւնը

Մատենադարանը առանձինն կը կատարէ երեք գործ, որ սովորաբար երեք տարբեր մարմիններու բաժինն է։ Նախ՝ ան պահոց է, հայկական ձեռագիրներու ազգային արխիւը, եւ պատասխանատու է զանոնք ֆիզիքապէս անվնաս պահելու։ Երկրորդ՝ գիտահետազօտական հիմնարկ է, ուր ուսումնականները կը ցուցակագրեն, կ՚ուսումնասիրեն եւ կը հրատարակեն պահուածը։ Երրորդ՝ թանգարան է, եւ անոր ցուցադրութիւնը բաց է հանրութեան։

Այս համադրութիւնը կը բացատրէ գրեթէ ամէն ինչ, որ այցելուն կը նշմարէ։ Ցուցադրութիւնը հաւաքածոյին բաղդատմամբ փոքր է, որովհետեւ հաւաքածոն նախ եւ առաջ ցուցադրութեան համար չէ։ Ձեռագիրներուն ճնշող մեծամասնութիւնը պահոցին մէջ է, վերականգնումի կամ մշակումի ընթացքին, եւ երբեք նախատեսուած չէ անընդհատ ցուցադրուելու։ Ոչինչ գաղտնի կը պահուի. պարզապէս մագաղաթէ էջ մը չի կրնար տասնամեակներ լոյսի տակ մնալ։

Պաշտօնական անունը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկ, գիտական մարմինին անունն է, իսկ «Մատենադարան» կ՚ըսեն բոլորը։ Երկուքն ալ նոյն կազմակերպութիւնն են։ Ցուցանակները, հրատարակութիւններն ու ցուցակները կը գործածեն երկու անունն ալ, եւ լաւ է ատիկա գիտնալ՝ նախքան զանոնք իրարու հետ համադրելու փորձ ընելը։

Բառը եւ որո՛ւ անունը կը կրէ

«Մատենադարան» սովորական հայերէն բարդ բառ մըն է եւ կը նշանակէ գիրքերու պահոց. բառը շատ աւելի հին է, քան այս հաստատութիւնը։ Միջնադարեան հայկական վանքերը ունէին իրենց մատենադարանները, եւ միջնադարեան աղբիւրները այս բառը կը գործածեն ճիշդ այդ հաւաքածոներուն համար։ Երեւանի հաստատութիւնը հասարակ գոյականը իբրեւ յատուկ անուն ընդունեց, ինչպէս ազգային գրադարան մըն ալ կրնար ընել։

Հիմնարկը կը կրէ Մեսրոպ Մաշտոցի անունը, որ հինգերորդ դարու սկիզբը ստեղծեց հայոց այբուբենը եւ Սահակ Պարթեւի հետ հիմնեց այն դպրոցներն ու թարգմանական գործը, որոնցմէ ծնան առաջին հայերէն գիրքերը։ Ձեռագիրներու պահոց մը անոր անունով կոչելը պարզ զարդարանք չէ. շէնքին մէջ պահուած ձեռագիրներուն մեծ մասը գրուած է անոր ստեղծած գիրերով, եւ հաստատութիւնը ինքզինք կը նկատէ անոր սկսած ընդօրինակութեան աւանդութեան ժառանգորդը։

Անունը նաեւ հաստատութենէն աւելի նոր է, եւ ճիշդ այսպիսի մանրամասնութիւններ պահելու համար է, որ այս արխիւը կայ։ Հաւաքածոն արդէն Երեւան էր եւ արդէն գիտահետազօտական հիմնարկ էր, երբ 1962-ին Մաշտոցի անունը ստացաւ։ Ասիկա խորհրդային շրջանի անուանակոչութեան որոշում մըն է, ոչ թէ հիմնադրութեան թուական, թէեւ երկուքը յաճախ իրարու հետ կը շփոթուին։

Ինչպէ՛ս կը պահուէին ձեռագիրները հիմնարկէն առաջ

Աւելի քան հազար տարի հայկական ձեռագիրները պահեց այն նոյն հաստատութիւնը, որ զանոնք կ՚արտադրէր։ Վանական գրչատուները կ՚ընդօրինակէին, կը կազմէին ու կը պահէին գիրքերը, եւ հայկական հողերու վանքերը ունէին իրենց սեփական հաւաքածոները։ Ձեռագիր մը կը գոյատեւէր, եթէ գլխուն վրայ տանիք կար, եւ եթէ մէկը, մագաղաթը մաշելէն ետք, զայն արժանի կը նկատէր վերստին ընդօրինակելու։

Այդ դրութիւնը թէ՛ արդիւնաւէտ էր, թէ՛ չափազանց դիւրաբեկ։ Ամէն տագնապի շրջանին ձեռագիրներ այրեցան, կողոպտուեցան ու ցրուեցան։ Նոր ժամանակներուն հասածները հասան անընդհատ փրկութիւններու շնորհիւ. զանոնք վանքէ վանք փոխադրեցին, թաղեցին, փրկագնեցին, իսկ քանի մը յայտնի պարագաներու՝ երկու կրողի միջեւ բաժնեցին, որպէսզի գոնէ կէսը մնայ։

Էջմիածնի Մայր Աթոռը աստիճանաբար դարձաւ մէկ տեղի վրայ կուտակուած ամէնէն մեծ հաւաքածոն։ Անոր գրադարանը աճեցաւ տասնհինգերորդ դարէն ետք, երբ Կաթողիկոսութիւնը 1441-ին հոն վերահաստատուեցաւ, եւ նոր ժամանակներուն քանի մը անգամ ցուցակագրուեցաւ. 1828-ի ցուցակը կ՚արձանագրէ շուրջ հազար ութ հարիւր ձեռագիր, իսկ 1913-ին անոնց թիւը չորս հազարը անցած էր։ Ճիշդ այդ գրադարանն է այսօր Երեւանի մէջ պահուածին ուղղակի նախահայրը։

Ինչպէ՛ս հաւաքածոն հասաւ Երեւան

Փոխադրութիւնը տեղի ունեցաւ փուլերով, մօտ քսան տարուան ընթացքին, եւ ամէն փուլ իր թուականը ունի։ Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն Էջմիածնի ձեռագրատունը ապահովութեան համար տարհանուեցաւ Մոսկուա եւ հոն մնաց 1915-էն մինչեւ 1922։ Նոյն տարիներուն Կաթողիկոսը կազմակերպեց ձեռագիրներու փրկութիւնը Վասպուրականէն, Մուշէն եւ Կարինէն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան նախօրեակին ու ընթացքին։ Փրկուածները աւելցան հաւաքածոյին, իսկ չփրկուածներէն շատեր պարզապէս կորսուած են։

1920-ի Դեկտեմբերին Էջմիածնի Մատենադարանը պետականացուեցաւ խորհրդային Հայաստանի նոր կառավարութեան հրամանագիրով։ Այդ ատեն փոխուեցաւ սեփականատէրը, ոչ թէ տեղը։ Յաջորդ երկու տասնամեակներուն մեծ մասը գիրքերը մնացին Էջմիածին, բայց արդէն իբրեւ պետական, ոչ թէ եկեղեցական սեփականութիւն։

Երեւան ֆիզիքական փոխադրութիւնը կատարուեցաւ 1939-ին. մայրաքաղաքի պետական գրադարանը փոխադրուեցան տասը հազարէն քիչ մը պակաս հայերէն ձեռագիրներ եւ քանի մը հարիւր ձեռագիր՝ ուրիշ լեզուներով։ Այս երեք դէպքերը՝ տարհանումը, պետականացումը եւ փոխադրութիւնը, յաճախ կը սեղմուին մէկ նախադասութեան մէջ՝ «հաւաքածոն Երեւան փոխադրելու» մասին, եւ ճիշդ զանոնք իրարմէ զատելն է, որ պատմութիւնը կը տարբերէ կարգախօսէն։

Շէնքը եւ անոր ներսի հիմնարկը

Այն շէնքը, զոր շատեր կը պատկերացնեն «Մատենադարան» ըսելով, քսաներորդ դարու կէսի գործ է։ Զայն նախագծեց ճարտարապետ Մարկ Գրիգորեան։ Շինարարութիւնը սկսաւ 1945-ին, յետպատերազմեան տարիներուն երկար ատեն կանգ առաւ եւ աւարտեցաւ 1950-ականներու երկրորդ կէսին։ Աղբիւրները աւարտին համար տարբեր տարիներ կու տան, ինչ որ սովորական է կանգ առած ու վերսկսած շինարարութեան մը պարագային։

Անոր ճարտարապետութիւնը միջնադարը կը մէջբերէ, առանց միջնադարեան ձեւանալու։ Մուգ պազալթը, կամարաշարն ու քանդակուած կերպարները միտումնաւոր ակնարկ են հայկական եկեղեցաշինութեան, բայց կիրարկուած են ժամանակակից թանգարանի ու արխիւի մը վրայ, որուն ետին կան պահոցներ, ընթերցասրահներ եւ լաբորատորիաներ։ Այցելուն, որ ճակատը հին շէնքի մը ճակատ կը կարդայ, զայն կարդացած է ճիշդ այնպէս, ինչպէս ճարտարապետը կ՚ուզէր, եւ ճիշդ ատոր համար սխալած է։

1959-ին հաւաքածոն փոխադրուեցաւ այս շէնքը, եւ կազմակերպութիւնը վերակազմակերպուեցաւ իբրեւ գիտահետազօտական հիմնարկ։ Հաստատութենական իմաստով ներկայ Մատենադարանը այդ թուականէն կը սկսի։ Երեք տարի ետք ան կոչուեցաւ Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ Այս թուականներէն ոչ մէկը հաւաքածոյին կազմաւորումին թուականն է, եւ ոչ ալ՝ շէնքին նախագծումին։

2011-ին սկզբնական շէնքին ետին աւելցաւ երկրորդ, շատ աւելի մեծ գիտահետազօտական շէնք մը, ուր այսօր կը կատարուի պահպանումի, վերականգնումի եւ գիտական աշխատանքին մեծ մասը։ 1950-ականներու շէնքը կը մնայ հաստատութեան հանրային դէմքն ու թանգարանը, իսկ գործող հիմնարկը մեծաւ մասամբ անոր ետին փոխադրուած է։

Ի՛նչ կը պահէ, եւ ինչո՛ւ թիւերը կը տարբերին

Հաւաքածոն ճնշող մեծամասնութեամբ հայկական է, բայց միայն հայկական չէ։ Հայերէն ձեռագիրներուն կողքին կան գիրքեր արաբերէն, պարսկերէն, յունարէն, ասորերէն, լատիներէն, եթովպերէն եւ ուրիշ լեզուներով, որոնց մէկ մասը ձեռք բերուած է նոյն վանական ցանցերով, որոնք հայերէն ձեռագիրները կ՚արտադրէին։ Նիւթերը Սուրբ Գիրքէն շատ անդին կ՚երթան՝ պատմութիւն, իրաւունք, բժշկութիւն, մաթեմաթիկա, աստղագիտութիւն, փիլիսոփայութիւն, քերականութիւն եւ երաժշտութիւն։

Հրատարակուած ընդհանուր թիւերը իրարու չեն համապատասխաներ, եւ արժէ պատճառը բացատրել, ոչ թէ լռել։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի Յիշողութիւն» ցանկին 1997-ի գրառումը կը նկարագրէ մօտ տասնեօթը հազար ձեռագիրէ բաղկացած հաւաքածոյ մը։ Հաստատութիւնը ինք կու տայ մօտաւորապէս քսան հազար։ Հատուածներն ու գալարները առանձին հաշուող թիւերը աւելի բարձր են, իսկ դիւանական փաստաթուղթերը՝ հրովարտակները, վաւերագիրերը եւ նամակագրութիւնը, բոլորովին ուրիշ շարքով կը հաշուուին՝ հարիւր հազարներով։

Այդ թիւերէն ոչ մէկը սխալ է. անոնք տարբեր ատեններու տարբեր բաներ կը հաշուեն։ Ուստի այս արխիւը հաւաքածոն կը նկարագրէ, փոխանակ զայն մէկ թիւի մը վրայ ամրագրելու, եւ ասիկա նաեւ ազնիւ պատասխանն է այն հարցումին, զոր այցելուն սովորաբար առաջինը կու տայ։ Կտրուկ կարելի է ըսել միայն հետեւեալը. ասիկա աշխարհի հայկական ձեռագիրներու ամէնէն մեծ հաւաքածոներէն մէկն է, եւ ոչ մէկ այցելութիւն կրնայ անոր փոքր մասէն աւելին ցոյց տալ։

Ձեռագիրներուն ներսը

Հայկական ձեռագիրը նախ շինուած առարկայ է, ապա միայն՝ բնագիր, եւ թանգարանին ցուցադրութիւնը այնպէս դասաւորուած է, որ ասիկա երեւի։ Վաղ դարերուն ձեռագիրները մեծաւ մասամբ մագաղաթի վրայ գրուած են, աւելի ուշ՝ թուղթի։ Գրատեսակները ժամանակի ընթացքին այնքան փոխուած են, որ մասնագէտ մը կրնայ գրիչին ձեռքը թուագրել մինչեւ մէկ դարու ճշդութեամբ։ Կազմերը սովորաբար կաշիով պատուած փայտէ տախտակներ են՝ յաճախ դրոշմազարդ, երբեմն մետաղէ, երբեմն ալ արծաթէ զարդերով։

Այցելուներուն մեծ մասը կու գայ ծաղկուած ձեռագիրները տեսնելու։ Հայկական մանրանկարչութիւնը ունի իր ուրոյն ձեւերը՝ ճարտարապետական շրջանակով խորաններ, աւետարանիչներու պատկերներ, թռչուններէ ու բոյսերէ կազմուած լուսանցազարդեր։ Ունի նաեւ իր արհեստանոցները. անոնցմէ ոմանք կապուած են որոշ վանքերու հետ եւ ոճով կը ճանչցուին։ Ներկերը հանքային ու օրկանական են, եւ խոր կապոյտներն ու կարմիրները էջերուն վրայ ուշագրաւ չափով վառ մնացած են։ Թէ ինչի՛ կը նայինք, լաւ կը ներկայացնէ Մորկանի գրադարանին 1994-ի ցուցահանդէսին՝ «Treasures in Heaven»-ի ցուցակին շուրջ ստեղծուած գրականութիւնը։

Զանոնք շինողներուն անունները սովորաբար ծանօթ են։ Ձեռագիրը կը գրէր գրիչը, իսկ եթէ նկարազարդուած էր՝ պատկերները կը նկարէր ծաղկողը, եւ յաճախ անոնք տարբեր մարդիկ էին։ Վերջաւորութեան յիշատակարանը սովորաբար կը յիշէ երկուքն ալ, պատուիրատուին, տեղին ու թուականին հետ միասին։

Ճիշդ այդ յիշատակարաններուն համար է, որ հայկական ձեռագիրները կարեւոր են նաեւ հայերէն չկարդացող պատմաբաններուն։ Գրիչները կ՚արձանագրէին իրենց շուրջ պատահածը՝ արշաւանքներ, հարկեր, սովեր, գիներ, եպիսկոպոսի մը մահը։ Աւետիս Սանճեանի՝ 1301–1480 թուականներու յիշատակարաններու հրատարակութիւնը զանոնք հաւաքեց իբրեւ ինքնուրոյն պատմական աղբիւր։ Այս սովորութեան շնորհիւ կրօնական գիրքերու հաւաքածոն կը դառնայ չորս դարու առօրեայ կեանքի անընդհատ տարեգրութիւն։

Ցուցադրութեան ետեւի աշխատանքը

Մատենադարանին աշխատանքին մեծ մասը այցելուին աչքէն հեռու է։ Ձեռագիրները կը ցուցակագրուին ու կը նկարագրուին, բնագիրները կը հրատարակուին, եւ հիմնարկը լոյս կ՚ընծայէ գիտական հրատարակութիւններ, լուսապատճէններ ու պարբերաթերթ մը։ Հաւաքածոյին ցուցակագրումը ինքնին տասնամեակներու ծրագիր է, որովհետեւ ձեռագիր մը ճիշդ նկարագրելու համար պէտք է արձանագրել անոր բովանդակութիւնը, գիրը, նկարազարդումը, կազմը եւ յիշատակարանները։

Պահպանումը գործին միւս կէսն է։ Մագաղաթը, թուղթը, ներկն ու կաշին իւրաքանչիւրը իր ձեւով կը քայքայուի։ Հիմնարկը ունի լաբորատորիաներ՝ զանոնք կայունացնելու եւ վերականգնելու, ինչպէս նաեւ հսկուած պայմաններով պահոցներ, եւ ասիկա է պատճառը, որ հաւաքածոն պարզապէս ցուցադրութեան չի հանուիր։ Այս աշխատանքին վրայ աւելցած է թուայնացումը, որ կարելի կ՚ընէ ձեռագիր մը կարդալ ուրկէ ալ ըլլայ, մինչ բնագիրը կը մնայ պահոցին մէջ։

Պահպանութեան այս փաստարկն է նաեւ հաստատութեան գոյութեան պատճառը։ Հարիւր վանքերու մէջ ցրուած հաւաքածոն կը գոյատեւէր բախտի շնորհիւ. մէկ միասնական, դրամաւորուած եւ մասնագէտներով ապահովուած պահոց մը փորձ է՝ բախտէն կախեալ չըլլալու։ Ասիկա նոր ժամանակներու գաղափար է, եւ Մատենադարանը միջնադարեան ժառանգութեան վրայ անոր կիրարկումին ամէնէն յստակ օրինակներէն մէկն է։

Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ

Առաջինը հաւաքածոյին եւ ցուցադրութեան տարբերութիւնն է։ Ցուցադրութեան մէջ ընտրուած նմոյշներ են, որոնք պահպանութեան նկատառումով պարբերաբար կը փոխուին։ Այցելուն, որ կու գայ հազարաւոր ձեռագիրներ տեսնելու ակնկալութեամբ, պիտի տեսնէ տասնեակներ։ Ասիկա ճիշդ դասաւորում է, ոչ թէ գանգատի առիթ։

Երկրորդը թուականներուն շերտերն են։ Ձեռագիրները միջնադարեան են. հաւաքածոն դարերու ընթացքին կուտակուեցաւ Էջմիածնի մէջ. հաստատութիւնը ստեղծուեցաւ քսաներորդ դարուն. շէնքը 1950-ականներէն է, իսկ անունը՝ 1962-էն։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը երբեմն կը ներկայացուի «Մատենադարանը հիմնուեցաւ…» ձեւով, եւ վերի յօդուածը զանոնք կը զատէ ճիշդ այն պատճառով, որ սեղմուած տարբերակը այնքան տարածուած է։

Երրորդը այն է, որ ասիկա գործող հիմնարկ է, ոչ միայն թանգարան, եւ ատիկա կը փոխէ այն, ինչ այցելուն կը տեսնէ։ Ցուցափեղկերուն ետին կան ընթերցողներ, վերականգնողներ եւ ցուցակագրողներ, որոնց աշխատանքով ցուցափեղկերու առարկաները ընթեռնելի կը մնան։ Իսկ առարկաները իրենք ընդօրինակութեան, պահուըտցնելու եւ փրկութեան շատ երկար պատմութեան մը վերապրողներն են։