Դանիէլ Վարուժան

Ո՞վ էր Դանիէլ Վարուժան

Դանիէլ Վարուժան օսմանահայ աշխարհի բանաստեղծ էր եւ կը գրէր արեւմտահայերէնով։ 1906-էն 1912 հրատարակեց երեք ժողովածու, իսկ չորրորդը անաւարտ մնաց, երբ 1915-ին ձերբակալուեցաւ։ Ան նաեւ ուսուցիչ եւ վարժարանի տնօրէն էր, եւ ասիկա երկրորդական մանրամասնութիւն չէ։ Չափահաս կեանքին մեծ մասը ապրուստը դասաւանդելով ճարեց, իսկ իր վարժարանները ճիշդ այն հաստատութիւններն էին, որոնք կը կրէին իր գրական լեզուն։

Ծնած է Դանիէլ Չպուգքեարեան անունով եւ կանուխէն որդեգրած է Վարուժան գրչանունը։ Մականունը քանի մը ձեւով կը գրուի՝ նայած թէ որ ուղղագրութիւնը եւ որ լատինատառ տառադարձութիւնը կը գործածուի։ Դասական ուղղագրութեամբ, որով ինք կը գրէր, Չպուգքեարեան է, արդի արեւելահայ գրութեամբ՝ Չպուգքյարյան, իսկ անգլերէնի մէջ կը հանդիպի Chboukkiarian, Tchboukkiarian եւ այլ ձեւերով։ Ասոնցմէ ոչ մէկը միակ ճիշդ տարբերակն է․ նոյն անունն է, որ անցած է տարբեր համակարգերէ։

Իր մասին գրեթէ ամէն կարճ ակնարկ 1915-ի շուրջ կը դառնայ։ Ասիկա հասկնալի է, բայց նաեւ կ՚աղաւաղէ պատկերը․ կեանքին վերջին չորս ամիսները կը դնէ այն ինը տարուան աշխատանքին առջեւ, որուն համար ընթերցողը զինք կը փնտռէ։ Այս յօդուածը նախ քերթողութեան կ՚անդրադառնայ եւ ձերբակալութեան կը հասնի հոն, ուր զայն կը բերէ ժամանակագրութիւնը։

Բրգնիկը եւ Սեբաստիոյ աշխարհը

Վարուժան ծնած է 1884 ապրիլ 20-ին, Բրգնիկ՝ Սեբաստիոյ գաւառին գիւղերէն մէկը։ Սեբաստիա թրքերէն Սվաս է եւ նոյնանուն օսմանեան նահանգին վարչական կեդրոնն էր։ Գիւղին անունը կը տառադարձուի նաեւ Պրգնիկ եւ Պերկնիկ։ Ասիկա հայերէն բաղաձայնները լատինատառի փոխադրելու սովորական հետեւանքն է եւ տեղին մասին տարակարծութիւն չէ։

Սեբաստիա օսմանեան ներքին նահանգներու խոշոր հայաբնակ կեդրոններէն էր՝ իր վարժարաններով, տպագրութեամբ, բարբառով եւ եկեղեցական կառոյցներով։ Այդ աշխարհը նկարագրելու ատեն պէտք է զգոյշ ըլլալ եզրերուն մէջ։ Հայերը այս մշակութային աշխարհագրութիւնը Արեւմտեան Հայաստան կը կոչէին։ Արտայայտութիւնը իսկապէս պատմական է եւ արդի հնարք մը չէ, բայց կը նշէ մշակութային ու ժողովրդագրական տարածք մը, ոչ թէ պետութիւն կամ այդ սահմաններով նահանգ։ Արմատ տեղանուններուն համար կը գործածէ օսմանեան վարչական անունները, իսկ մշակոյթին համար՝ հայկականները, որովհետեւ աղբիւրներն ալ այդպէս կ՚ընեն։

Հայրը տունէն հեռու, Կ. Պոլիս կ՚աշխատէր։ Ներքին նահանգներէն եկած տղամարդոց համար ասիկա սովորական երեւոյթ էր, եւ ընտանիքին կապը մայրաքաղաքին հետ ատկէ կու գար։ Տարածուած կենսագրութիւններէն ոմանք այս շրջանին կը կցեն վառ պատմութիւններ՝ բանտարկուած հայր, որոշակի ջարդի մը ստուերը կրող մանկութիւն։ Անոնցմէ ամէնէն տպաւորիչները դժուար է որեւէ աղբիւրի հասցնել։ Առանց բան մը հնարելու կարելի է ըսել երեք բան․ իր մանկութիւնը կ՚իյնայ տասնիններորդ դարու վերջին տասնամեակին, երբ օսմանահայերը բռնութիւններու ենթարկուեցան, Սեբաստիա տուժած շրջանին մէջ էր, եւ ընտանիքին կարողութիւնը՝ զինք մայրաքաղաք ուսման ղրկելու, որոշեց յետագայ ամէն ինչ։

Կ. Պոլիսը եւ մխիթարեան վարժարանները

Զինք Կ. Պոլիս ղրկեցին, ուր ուսանեցաւ Գատըգիւղի մխիթարեան վարժարանը՝ քաղաքին ասիական ափին վրայ, այն թաղին մէջ, որ հայերը Քաղկեդոն կը կոչէին։ Մխիթարեանները հայ կաթողիկէ վանական միաբանութիւն մըն էին, եւ անոնց Կ. Պոլսոյ ու Վենետիկի վարժարանները ժամանակին ամէնէն պահանջկոտ հայկական հաստատութիւններէն էին։ Անոնց ծրագիրը Վարուժանի կազմաւորման ամէնէն կարեւոր իրողութիւնն է․ հոն գրաբար կը դասաւանդուէր արդի լեզուին հետ միասին, իսկ եւրոպական գրականութիւնը կը կարդացուէր բնագրով։

Իր ամէնէն կանուխ պահպանուած գրական փորձերը այս վարժարանական տարիներէն են։ Առաջին ոտանաւորները լոյս տեսան 1901-ին «Արձագանք Մոտայի» ձեռագիր աշակերտական թերթին մէջ։ Արժէ ասիկա ճշգրտօրէն նշել, որովհետեւ նման մանրամասնութիւններն են, որ վաւերագրուած ժամանակագրութիւնը կը զատեն վաղահասութեան մասին ընդհանուր տպաւորութենէ մը։

Հոս յօդուածը պէտք է պարզէ փոքր շփոթ մը, որ կը շրջի տեղեկատու գրականութեան մէջ։ Տարբեր հանրագիտարաններ այս տարիներուն համար տարբեր մխիթարեան հաստատութիւններ կը յիշեն, իսկ երբեմն անոնց փոխարէն կը նշուի քաղաքին եւրոպական մասին մէջ գտնուող Սակըզաղաճի վարժարանը։ Այս հարցին մէջ որոշակի եղող հայկական աղբիւրները իր գիշերօթիկի տարիներն ու առաջին տպագիր ոտանաւորը կը դնեն Քաղկեդոն, եւ հոս այդ տարբերակը կը գործածուի։

Վենետիկը եւ առաջին ժողովածուն

1902-ին ան փոխադրուեցաւ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը՝ Ս. Ղազար կղզիի վանքին կից մխիթարեան դպրոցը։ Տասնութերորդ դարէն ի վեր Ս. Ղազար միաբանութեան հայագիտական եւ տպագրական կեդրոնն էր։ Հոն ուսանողը պարզապէս արտասահմանեան դպրոցի մը մէջ չէր, այլ գործող բանասիրական հաստատութեան մը ներսը։

Իր առաջին ժողովածուն՝ «Սարսուռներ», տպուեցաւ Ս. Ղազար 1906-ին։ Մօտ քառասուն էջնոց փոքր գիրք մըն էր, հրատարակուած հոն, ուր ուսանած էր։ Անգլերէնի մէջ վերնագիրը սովորաբար Shivers կամ Tremors կը թարգմանուի․ երկուքն ալ կը փորձեն փոխանցել բառ մը, որ աւելի մօտ է մարմինէն անցնող ֆիզիքական դողի մը։

Գիտական գրականութիւնը զայն չի նկատեր շրջանցելի պատանեկան փորձ։ Այս ժողովածուին մէջ իր յետագայ գործին յատուկ զգայական բառապաշարը արդէն կայ, թէեւ տակաւին կազմակերպուած չէ։ Անոր եւ երեք տարի ետք լոյս տեսած գիրքին միջեւ տարբերութիւնը ամէնէն յստակ չափն է, թէ որքան արագ զարգացաւ ան։

Կանտը եւ ինչ ցոյց կու տայ վաւերագիրը

1905-ին Վարուժան կրթաթոշակով մտաւ Պելճիքայի Կանտի համալսարանը եւ հոն մնաց մինչեւ 1909։ Կենսագրութեան այս մասը ամէնէն յաճախ մէկ նախադասութեան մէջ կը սեղմուի, սակայն հոս վկայութիւնները անսովոր կերպով շօշափելի են։ Պատմաբան Սիմոն Բայասլեանի հաւաքած ուսումնասիրութիւնները կը պարունակեն քաղաքին մէջ իր ծախսերուն արխիւային ցուցակները՝ մինչեւ վարձքն ու տնային առարկաները, ինչպէս նաեւ հոն գրած երեսունինը բանաստեղծութիւնները։

Թէ ինչ ուսանեցաւ, աղբիւրները քիչ մը տարբեր կերպով կը ներկայացնեն։ Ամէնէն տարածուած տարբերակին համաձայն՝ ան հետեւեցաւ գրականութեան, ընկերաբանութեան եւ տնտեսագիտութեան դասընթացքներու, իսկ արեւմտահայ ակնարկները յաճախ կը յիշեն տնտեսագիտութիւն եւ քաղաքական գիտութիւններ։ Ուսումնական ծրագրի մը այս նկարագրութիւնները իրարու չեն հակասեր։ Արմատ կը բերէ ամբողջ շրջանակը եւ չ՚ընտրեր այն տարբերակը, որ ամէնէն ճշգրիտ կը հնչէ։

Բան մը կայ, որ պէտք չէ պնդել։ Աղբիւրները կը հաստատեն, որ ան չորս տարի ուսանեցաւ Կանտի մէջ, բայց չեն հաստատեր, որ հոն աստիճան ստացաւ։ Իրեն աստիճան վերագրող կենսագրութիւնները չեն ըսեր, թէ ինչի՛ վրայ կը հիմնուին։ 1909-ին ան վերադարձաւ Օսմանեան կայսրութիւն, եւ վաւերագիրը վստահ է ճիշդ այս թուականին մասին։

Եւրոպական ընթերցումը եւ անոր հետքերը

Եւրոպական խորհրդապաշտութեան գագաթնակէտին պելճիքական համալսարանի մը մէջ անցուցած չորս տարին հետքեր ձգեցին։ Գիտնականները այդ հետքերը կրնան ցոյց տալ բուն գրութեան մէջ եւ զանոնք պարզապէս թուականներէն չեն ենթադրեր։ Ամէնէն յաճախ յիշուող ազդեցութիւնը Նիցչէինն է։ Քսաներորդ դարու սկիզբը հայ գրականութեան մէջ անոր ընկալումը ինքնին ուսումնասիրուած նիւթ է։ Ոյժի, կենսունակութեան եւ ինքնայաղթահարման նիցչէական բառապաշարը Վարուժանին տուաւ եզրեր՝ գեղեցկութեան ու մարմինին մասին իր ըսել ուզածին համար։

Ազդեցութիւնները անուանելը իմաստ ունի միայն այն ատեն, երբ զանոնք գործին մէջ ցոյց կու տանք։ Վարուժան իր եւրոպական ընթերցումներէն կարծիքներ չառաւ, այլ արտօնութիւն մը։ Ան իրաւունք գտաւ ֆիզիքական զգացողութեան եւ նախաքրիստոնէական պատկերներու քերթողութիւն գրելու այնպիսի գրական լեզուով, որ մինչ այդ գլխաւորաբար բարեպաշտական, խրատական եւ հայրենասիրական նպատակներու ծառայած էր։ Մարք Նշանեանի՝ այդ շրջանին նուիրուած ուսումնասիրութիւնը կը պնդէ, որ ան ստիպուած էր լեզու մը հնարել՝ համաստուածային փորձառութիւն մը արտայայտելու համար, եւ որ Նիցչէի որոշ կողմեր օգնեցին իրեն այդ գործին մէջ։

Ուղղութիւններու ցանկեր կազմելը դիւրին է, պաշտպանելը՝ դժուար։ Ուստի այս յօդուածը կը յիշէ միայն այն ազդեցութիւնները, որոնք գիտութիւնը կը կապէ գործին որոշակի յատկանիշներուն հետ։ Ան Վարուժանին չի վերագրեր այն բոլոր հոսանքներուն իւրացումը, որոնք իր հոն եղած ատեն նորաձեւ էին Եւրոպայի մէջ։

Դասաւանդութիւն, ամուսնութիւն եւ մայրաքաղաքը

1909-ին վերադառնալով՝ ան մօտ երեք տարի դասաւանդեց Սեբաստիոյ շրջանին մէջ, այն գիւղական աշխարհին մէջ, ուրկէ ինք եկած էր։ 1912-ին ամուսնացաւ Արաքսիի հետ եւ նոյն շրջանին փոխադրուեցաւ Կ. Պոլիս, ուր դարձաւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ վարժարանին տնօրէնը։

Դասաւանդութիւնը ուղղակի կապ ունի քերթողութեան հետ։ Ներքին նահանգներու գիւղերուն մէջ անցուցած տարիները կը գտնուին քաղաքային ու գրական առաջին գիրքերուն եւ յետոյ սկսած ժողովածուին երկրագործական նիւթին միջեւ։ Այս յաջորդականութիւնը զգացական չէ, այլ ժամանակագրական․ ան ցանքի ու հունձքի մասին գրեց այն ատեն, երբ արդէն ապրած էր հոն, ուր կը ցանէին ու կը հնձէին։

Չորս ժողովածուները

Իր համբաւը չորս գիրքի վրայ կը հենի։ «Սարսուռներ»-ը լոյս տեսաւ Վենետիկի Ս. Ղազար 1906-ին, «Ցեղին սիրտը»՝ Կ. Պոլիս 1909-ին, «Հեթանոս երգեր»-ը՝ Կ. Պոլիս 1912-ին, իսկ «Հացին երգը»՝ Կ. Պոլիս 1921-ին, մահէն վեց տարի ետք։ Մնացեալը՝ առիթային ոտանաւորներ, քննադատութիւն, նամակներ, անաւարտ պոէմներ, այս չորսին շուրջ կը դասաւորուի։

Անգլերէն վերնագիրները հաստատուած չեն։ «Հեթանոս երգեր»-ը վստահաբար Pagan Songs է, իսկ «Հացին երգը»՝ The Song of the Bread։ Սակայն «Սարսուռներ»-ը կը հանդիպի թէ՛ Shivers, թէ՛ Tremors ձեւով, իսկ «Ցեղին սիրտը» տպուած է The Heart of the Race, The Heart of the Nation եւ The Heart of the Tribe վերնագիրներով։ Ուր թարգմանութիւնները կը տարբերին, այս յօդուածը ատիկա բացէիբաց կ՚ըսէ եւ անոնցմէ մէկը չ՚ընտրեր իբրեւ ընդունուած ձեւ։

Իր դիրքը փոխողը երկրորդ գիրքն եղաւ։ «Ցեղին սիրտը» ընդարձակ ժողովածու մըն է՝ հաւաքական պատմութեան, ճնշումի եւ տոկունութեան շուրջ։ Հայ քննադատութիւնը զայն կը նկատէ այն կէտը, ուր արեւմտահայ քերթողութիւնը նոր հնչերանգ գտաւ։ Միաժամանակ ամէնէն շատ գաղափարախօսական ընթերցումներու ենթարկուած գիրքն է՝ երկու ուղղութեամբ ալ։ Ատոր համար յաջորդ բաժինը նուիրուած է անոր վերնագրին մէկ բառին։

Վերնագրին բառը

«Ցեղ»-ը՝ «Ցեղին սիրտը» վերնագրին բառը, պատճառն է, որ վերնագիրը դժուարաւ կը թարգմանուի։ Քսաներորդ դարու սկիզբի հայ գրական գործածութեան մէջ ան կը նշանակէ ժողովուրդ, տոհմ, արմատ։ Անգլերէնն ալ ժամանակին նոյն իմաստը կը դնէր the English race արտայայտութեան մէջ, մինչեւ որ բառը նեղցաւ։ Ասիկա կենսաբանական ցեղապաշտական տեսութեան բառապաշարը չէ․ այդպէս կարդալը բանաստեղծութեան վրայ կը դնէ անկէ աւելի ուշ ծնած շրջանակ մը։

Շրջանառութեան մէջ եղող երեք անգլերէն տարբերակներն իսկ վկայութիւն են։ Race, Nation եւ Tribe երեք փորձ են՝ բռնելու բառ մը, որ անոնց միջեւ կը գտնուի, եւ իւրաքանչիւրը բան մը կը կորսնցնէ։ Race-ը կը կրէ զուգորդումներ, որոնք Վարուժանի գործածութեան մէջ չկան։ Nation-ը կ՚ենթադրէ քաղաքական միաւոր մը, որ այն ատեն գոյութիւն չունէր։ Tribe-ը կ՚ակնարկէ աւելի փոքր ու աւելի հնաոճ բանի մը, քան ինք նկատի ունէր։

Ուստի Արմատ կը տպէ հայերէն վերնագիրը, կու տայ գոյութիւն ունեցող թարգմանութիւնները եւ կը բացատրէ դժուարութիւնը՝ առանց զայն լռելեայն լուծելու։ Ասիկա պաշտպանողական ծանօթագրութիւն չէ։ Թարգմանական խնդիր մըն է, որուն կը հանդիպի գիրքին ամէն լուրջ ընթերցող, եւ հոս ան ճշգրտօրէն նկարագրուած է։

«Հեթանոս երգեր»-ը եւ բանաստեղծական հեթանոսութիւնը

«Հեթանոս երգեր»-ը, լոյս տեսած 1912-ին, իր ամէնէն ազդեցիկ գիրքն է եւ միաժամանակ ամէնէն յաճախ սխալ նկարագրուածը։ Անոր բանաստեղծութիւնները կը սնանին նախաքրիստոնէական պատկերներէ, դասական ու մերձաւորարեւելեան հնութենէն եւ ֆիզիքական աշխարհէն՝ մարմին, լոյս, տապ, ախորժակ, ոյժ։ Գեղեցկութիւնն ու կենսունակութիւնը հոն ինքնին բանաստեղծութեան արժանի նիւթեր են եւ բարոյական դասի մը պատկերացումը չեն։

Հեթանոսութիւնը հոս գրական ու գեղագիտական ծրագիր է, ոչ թէ կրօնափոխութիւն։ Վարուժան քրիստոնէութենէն չհրաժարեցաւ եւ հին պաշտամունք մը վերակենդանացնելու չձեռնարկեց, ու վաւերագրութեան մէջ ոչինչ ցոյց կու տայ, թէ այդպիսի փափաք ունէր։ Այն, ինչ ինք բանաստեղծական հեթանոսութիւն կը կոչէր, իրեն համար միջոց էր՝ հասնելու հնչերանգի մը, որմէ հայ գրական աւանդութիւնը մեծ մասամբ խուսափած էր։ Այդ հնչերանգը զգայական է ու ֆիզիքական, մարմինէն չ՚ամչնար եւ ոյժը կը տեսնէ իբրեւ գեղեցկութեան աղբիւր եւ ոչ իբրեւ բարոյական խնդիր։

Այս տարբերութիւնը պէտք է պարզօրէն ըսել, որովհետեւ արդի հայկական կրօնական շարժում մը՝ հեթանոսութիւնը, իրապէս գոյութիւն ունի եւ իրապէս կը վերականգնէ նախաքրիստոնէական պաշտամունքը։ Սակայն ան հիմնուած է քսաներորդ դարու վերջին տասնամեակին՝ Վարուժանի մահէն սերունդներ ետք։ Ընդհանուր բառապաշարը թարգմանական զուգադիպութիւն է եւ ոչ՝ ծագումնաբանական կապ։

«Մեհեան»-ը եւ մշակութային նորոգութիւնը

1914-ին Վարուժան չորս այլ գրողներու՝ Կոստան Զարեանի, Յակոբ Օշականի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Ահարոն Տատուրեանի հետ Կ. Պոլիս հիմնեց «Մեհեան»-ը՝ գրական խումբ եւ ամսագիր։ Անունը կը նշանակէ հեթանոսական տաճար, եւ ատիկա ցոյց կու տայ, թէ խումբը ինչպէս կ՚ըմբռնէր իր գործը․ կեդրոն մը, արուեստի տաճար մը կառուցել այն մշակոյթին համար, որ հիմնադիրները ցրուած կը նկատէին։

Անոր յայտարարագիրը կը հռչակէր հայ հոգիին պաշտամունքն ու արտայայտութիւնը եւ կը պնդէր, որ առանց այդ հոգիին չկայ ո՛չ հայ գրականութիւն, ո՛չ ալ հայ արուեստագէտ։ Անոր պատրաստութեան մէջ Վարուժանի դերը վաւերագրուած է, ենթադրութիւն չէ։ Զարեանի իսկ վկայութեամբ՝ ինք բնագրին մեծ մասը գրեց ֆրանսերէն, իսկ Վարուժան զայն լրացուց ու հայերէնի թարգմանեց։

Սակայն պէտք չէ չափազանցել։ «Մեհեան» գործեց 1914-ին ընդամէնը քանի մը ամիս, լոյս ընծայեց սակաւաթիւ թիւեր եւ ցրուեցաւ հիմնադիրներուն միջեւ ծագած տարաձայնութիւններու պատճառով․ Վարուժան ինք աւելի կանուխ հեռացաւ։ Անոր նշանակութիւնը իրական է, բայց ատիկա ճիշդ պահուն ձեւակերպուած ծրագրի մը կարեւորութիւնն է եւ ոչ՝ երկարակեաց հաստատութեան մը։ Խումբը դիւրին է ազգայնական գրական շրջանակ մը կոչել, բայց այդ պիտակը արդար չէ անոր հանդէպ։ Անոր մտահոգութիւնը գեղարուեստական ինքնավարութիւնն ու մշակութային ինքնորոշումն էր՝ առնուազն այնքան, որքան ազգը։

«Հացին երգը»

«Հացին երգը» այն գիրքն է, որուն վրայ կ՚աշխատէր ձերբակալուած ատեն, եւ ընթերցողներուն մեծ մասը Վարուժանը առաջին անգամ ատով կը ճանչնայ։ Գիրքը կը հետեւի երկրագործական տարուան՝ վար, ցանք, հունձք, կալ, ջրաղաց, թոնիր։ Ամէն փուլ կը նկատէ բանաստեղծական արուեստի ամբողջ լրջութեան արժանի նիւթ եւ պատկերին մէջ կը պահէ աշխատանքն ու աշխատողներուն մարմինները՝ առանց զանոնք դուրս մաքրելու։

Զայն հովուերգական շարքէ մը աւելի կը դարձնէ այն, որ արժանապատուութիւնը դրուած է բուն աշխատանքին մէջ։ Հողը բեմազարդ չէ, գիւղացիներն ալ տիպարներ չեն։ Բանաստեղծութիւնները ջանքին մասին են, մարդկային աշխատանքով հատիկին հաց դառնալուն մասին, եւ ֆիզիքական աշխարհին մասին, որ տեղի կու տայ այդ ջանքին ու կը վարձատրէ զայն։ Մարմինին ու ոյժին նկատմամբ նոյն հետաքրքրութիւնն է, որ կ՚անցնի «Հեթանոս երգեր»-ուն մէջէն, միայն թէ առասպելէն փոխադրուած է արտ։

Գիրքը անաւարտ էր, երբ ան մեռաւ, եւ հրատարակուածը ձեռագիրն է այնպէս, ինչպէս մնացած էր, եւ ոչ՝ աւարտուն ծրագիր մը։ Արմատ լաւաշի մասին յօդուած ունի, եւ երկուքը իրարու կապելու գայթակղութիւնը պէտք է անուանել ու մերժել։ Հացին գրական խորհրդանիշը եւ բարակ հացի աւանդութիւնը նոյն նիւթը չեն, եւ մէկէն միւսին ղրկուած ընթերցողը ոչ մէկուն մասին բան պիտի սորվէր։

Արեւմտահայերէնը իբրեւ գրական լեզու

Վարուժան կը գրէր արեւմտահայերէնով, եւ ասիկա ուղղագրական մանրամասնութիւն չէ։ Արեւմտահայերէնն ու արեւելահայերէնը նոյն լեզուին երկու գրական չափանիշներն են, իւրաքանչիւրը՝ իր արտասանութեամբ, բայական համակարգով եւ բառապաշարով։ Վարուժանի օրերուն իւրաքանչիւրը արդէն ունէր իր գրականութիւնը, մամուլը, վարժարաններն ու ընթերցողները։ Արեւմտահայերէնը օսմանահայ աշխարհին լեզուն էր, արեւելահայերէնը՝ ռուսական Կովկասինը։

Վարուժան ընդարձակեց այն, ինչ այս լեզուն կրնար ընել։ «Մեհեան»-ի շրջանակին մասին գիտական գրականութիւնը արեւմտահայ գրական լեզուին գեղագիտականացումը կը նկատէ խումբին բացայայտ նպատակներէն մէկը, իսկ Վարուժանի քերթողութիւնը՝ անոր ամէնէն յստակ դրսեւորումը։ Ան կը գրէր խիտ, զգայական, վառ գոյներով հայերէն այն պահուն, երբ չափանիշը տակաւին կը կազմաւորուէր։ Յետագայ գրողներուն կրցածին մեծ մասը կարելի դարձաւ, որովհետեւ ինք ցոյց տուած էր, որ կարելի է։

Այս բանը տեսանելի կը դառնայ միւս ճիւղին հետ բաղդատելով։ Յովհաննէս Թումանեան ճիշդ նոյն տարիներուն կը գրէր արեւելահայերէնով, բայց ճիշդ հակառակ իտէալով՝ պարզութիւն, խօսքի ելեւէջ, ժողովրդական հեքիաթ։ Երկուքը միասին ցոյց կու տան, թէ ինչ լայն շրջանակի մէջ կը շարժէր հայ քերթողութիւնը մէկ տասնամեակի ընթացքին։ Հայ գիտութիւնը ուղղակիօրէն բաղդատած է անոնց լեզուական հայեացքները։ Քանի մը տարի ետք աւանդութիւններէն մէկը պիտի կորսնցնէր իր տարածքն ու ընթերցողներուն մեծ մասը, եւ այս անհամաչափութեան պատճառով է, որ երկու անունները այսօր հաւասարապէս ծանօթ չեն։

Ձերբակալութիւն, տեղահանութիւն եւ մահ

1915 ապրիլ 24-ին Վարուժան ձերբակալուեցաւ Կ. Պոլսոյ իր տան մէջ, եւ իր թուղթերը գրաւուեցան։ Ան մէկն էր այն քանի մը հարիւր հայ գրողներէն, խմբագիրներէն, հոգեւորականներէն, ուսուցիչներէն եւ համայնքային ղեկավարներէն, որոնք այդ գիշեր ու յաջորդ օրերուն ձերբակալուեցան մայրաքաղաքին մէջ։ Այս գործողութեամբ, Հայոց ցեղասպանութեան սկիզբին, վերացուեցաւ օսմանահայ համայնքին մտաւորական ղեկավարութիւնը։ Այդ թուականը այսօր կը յիշատակուի իբրեւ ցեղասպանութեան սկիզբ․ ան ձերբակալութիւններուն թուականն է, ոչ թէ իր մահուան։

Զինք տեղահանեցին դէպի ներքին նահանգներ եւ մօտ չորս ամիս պահեցին Չանկըրը՝ Կաստամոնուի նահանգին մէջ։ 1915 օգոստոս 26-ին, Չանկըրըէն Անկարա տարուած ատեն, ան սպաննուեցաւ չորս այլ բանտարկեալներու հետ։ Վայրին ու պարագաներուն աղբիւրը Գրիգորիս Պալաքեանի յուշագրութիւնն է․ Պալաքեան նոյն խումբին մէջ էր եւ վերապրեցաւ։ Վարուժան երեսունմէկ տարեկան էր։

Արմատ ասիկա կը յայտնէ, բայց զայն չի պատկերեր։ Թէ ինչպէս մեռան ինք ու իրեն հետ եղողները, այդ մասին կան ականատեսի մանրամասն վկայութիւններ, որոնք լայնօրէն կը տարածուին, երբեմն միայն ցնցելու համար։ Անոնք պէտք չեն ո՛չ պատմութիւնը, ո՛չ ալ քերթողութիւնը հասկնալու համար, իսկ այս յօդուածը գրողի կենսագրութիւն է։

Ինչ կորսուեցաւ եւ ինչ մնաց

Կորուստը միայն մէկ մարդու կորուստ չէր։ Ուրիշ արեւմտահայ բանաստեղծ մը՝ Ռուբէն Սեւակ, սպաննուեցաւ իրեն հետ, իսկ «Մեհեան»-էն Գեղամ Բարսեղեան՝ նոյն տարին։ Օսմանահայ գրական աշխարհը քանի մը տարուան մէջ կորսնցուց իր գրողները, խմբագիրներն ու ընթերցողները։ Արեւմտահայերէնը, որ մեծ բնակչութեան մը առօրեայ լեզուն էր՝ իր տպարաններով ու վարժարաններով, դարձաւ սփիւռքի լեզու, եւ այդպէս ալ կը մնայ։

«Հացին երգը» այս ամէնէն փրկուեցաւ։ Ձեռագիրը գրաւուեցաւ ձերբակալութեան ատեն եւ 1921-ին տպուեցաւ Կ. Պոլիս։ Թէ ինչպէս մէկէն միւսին հասաւ, իրապէս անյայտ է։ Գրեթէ ամէն տեղ կրկնուող վարկածը կ՚ըսէ, թէ ձեռագիրը ետ առնուած է օսմանեան պաշտօնեաներ կաշառելով, բայց այս պատմութիւնը կը շրջի առանց յիշուած աղբիւրի կամ միջնորդի անունի։ Արմատ զայն կ՚արձանագրէ իբրեւ աւանդութիւն եւ չի ներկայացներ իբրեւ հաստատուած իրողութիւն։ Անվիճելին այն է, որ գիրքը կայ։

Իր համբաւը այդ օրէն ի վեր անընդհատ է, թէեւ քիչ մը երկփեղկուած։ Խորհրդահայ գիտութիւնը զինք դասական դարձուց, բայց կարդաց ընկերային բողոքի եւ ազգային ազատագրութեան չափանիշներով, որոնք գործին մէկ մասին կը յարմարին եւ մնացածը կը հարթեն։ Գեղեցկութեան, աշխատանքի եւ մարմինի շեշտը, որ կ՚անցնի վերջին երկու գիրքերուն մէջէն, քաղաքականութեան չի վերածուիր։ Յետագայ քննադատութիւնը, ներառեալ զինք Եղիշէ Չարենցի կողքին կարդացող աշխատութիւնները, կը վերագտնէ այն կողմերը, որոնցմով նախկին մօտեցումը քիչ կը հետաքրքրուէր։