Դանիէլ Վարուժան

Ո՞վ էր Դանիէլ Վարուժան

Դանիէլ Վարուժան օսմանահայ աշխարհին բանաստեղծն էր, որ կը գրէր արեւմտահայերէնով, 1906-էն 1912 հրատարակեց երեք ժողովածու եւ չորրորդը ձգեց անաւարտ, երբ 1915-ին ձերբակալուեցաւ։ Ան նաեւ վարժարանի ուսուցիչ եւ տնօրէն էր, եւ ասիկա քերթողութեան ծանօթագրութիւն չէ․ դասաւանդելով ապրուստ կը վաստկէր իր չափահաս կեանքին մեծ մասը, իսկ այն վարժարանները, ուր կը դասաւանդէր, հենց այն հաստատութիւններն էին, որոնք կը կրէին այն գրական լեզուն, որով կը գրէր։

Ծնած է Դանիէլ Չպուգքեարեան անունով եւ կանուխ շրջանին առած է Վարուժան գրչանունը։ Մականունը կը գրուի քանի մը ձեւով՝ կախեալ անկէ, թէ որ ուղղագրութիւնը եւ որ լատինատառ արտագրութիւնը կը գործածուի՝ Չպուգքեարեան այն դասական ուղղագրութեամբ, որով ինք կը գրէր, Չպուգքյարյան արդի արեւելահայ գրելաձեւով, իսկ անգլերէնի մէջ կը հասնի Chboukkiarian, Tchboukkiarian եւ ուրիշ ձեւերով։ Ասոնցմէ ոչ մէկը միակ ճիշդ տարբերակն է․ անոնք նոյն անունն են՝ անցած տարբեր համակարգերու մէջէն։

Իր մասին գրեթէ ամէն կարճ ակնարկ կառուցուած է 1915-ի շուրջ։ Ասիկա հասկնալի է եւ միաժամանակ աղաւաղում է, որովհետեւ կեանքին վերջին չորս ամիսը կը դնէ այն ինը տարուան աշխատանքին առջեւ, որուն համար ընդհանրապէս զինք կը փնտռեն։ Այս յօդուածը առաջինը կ՚առնէ քերթողութիւնը եւ ձերբակալութեան կը հասնի հոն, ուր ժամանակագրութիւնը կը հասնի։

Բրգնիկը եւ Սեբաստիոյ աշխարհը

Վարուժան ծնած է 1884 ապրիլ 20-ին Բրգնիկ՝ Սեբաստիոյ գաւառին գիւղը․ թրքերէն՝ Սվաս, եւ նոյն անունը կրող օսմանեան նահանգին վարչական կեդրոնը։ Գիւղին անունը կ՚արտագրուի նաեւ Պրգնիկ եւ Պերկնիկ, ինչ որ հայկական բաղաձայնները լատինատառ փոխադրելու սովորական հետեւանքն է, ոչ թէ տեղանքին շուրջ տարակարծութիւն։

Սեբաստիա օսմանեան ներքին շրջաններու խոշոր հայաբնակ կեդրոններէն էր՝ իր վարժարաններով, տպագրութեամբ, բարբառով եւ եկեղեցական կառոյցներով։ Այդ աշխարհը նկարագրելը որոշ զգուշութիւն կը պահանջէ եզրերու հարցին մէջ։ Հայերը այս մշակութային աշխարհագրութիւնը կը կոչէին Արեւմտեան Հայաստան, եւ արտայայտութիւնը իսկապէս պատմական է, ոչ թէ արդի հնարք, բայց ան կ՚անուանէ մշակութային եւ ժողովրդագրական տարածաշրջան, ոչ թէ պետութիւն կամ այդ սահմաններով նահանգ։ Արմատ տեղանուններուն համար կը գործածէ օսմանեան վարչական անուանումները, իսկ մշակոյթին համար՝ հայկականները, որովհետեւ այդպէս կ՚ընեն աղբիւրները։

Հայրը կ՚աշխատէր տունէն հեռու՝ Կ. Պոլիս, ինչ որ ներքին նահանգներէն եկած տղամարդոց համար սովորական պատկեր էր եւ պատճառն է, որ ընտանիքը ընդհանրապէս կապ ունէր մայրաքաղաքին հետ։ Շարք մը տարածուած կենսագրութիւններ այս շրջանին կը կցեն վառ պատմութիւններ՝ բանտարկուած հայր, որոշ վայրագութեամբ ստուերուած մանկութիւն, եւ անոնցմէ առաւել դրամատիկները դժուար է հասցնել աղբիւրի։ Առանց որեւէ բան հնարելու կարելի է ըսել, որ իր մանկութիւնը ինկած է տասնիններորդ դարու վերջին տասնամեակին՝ օսմանահայերու դէմ բռնութիւններու ժամանակաշրջանին, որ Սեբաստիա ընդգրկուած էր տուժած տարածքին մէջ, եւ որ ընտանիքին կարողութիւնը՝ զինք մայրաքաղաք ուսման ղրկելու, ձեւաւորեց այն ամէնը, ինչ հետեւեցաւ։

Կ. Պոլիսը եւ մխիթարեան վարժարանները

Զինք ղրկեցին Կ. Պոլիս եւ կրթեցին Գատըգիւղի մխիթարեան վարժարանին մէջ՝ քաղաքին ասիական ափը, այն թաղամասը, որ հայերը կը կոչէին Քաղկեդոն։ Մխիթարեանները հայ կաթողիկէ միաբանութիւն էին, որոնց վարժարանները Կ. Պոլիս եւ Վենետիկ ժամանակին ամէնէն պահանջկոտ հայկական հաստատութիւններէն էին, եւ անոնց ուսումնական ծրագիրը Վարուժանի ձեւաւորման մասին ամէնէն կարեւոր իրողութիւնն է․ ան կը դասաւանդէր գրաբարը արդի լեզուին քով եւ եւրոպական գրականութիւնը՝ բնագրով։

Իր ամէնէն վաղ պահպանուած գրական փորձերը կը պատկանին այս վարժարանական տարիներուն։ Առաջին ոտանաւորները հրապարակուեցան 1901-ին «Արձագանք Մոտայի» ձեռագիր աշակերտական թերթին մէջ, ինչ որ արժէ ճշգրիտ նշել, որովհետեւ հենց այս մանրամասնութիւնն է, որ կը զատէ վաւերագրուած ժամանակագրութիւնը վաղահասութեան ընդհանուր տպաւորութենէն։

Հոս ալ յօդուածը պէտք է լուծէ փոքր շփոթ մը, որ կ՚անցնի տեղեկատու գրականութեան մէջէն։ Տարբեր հանրագիտարաններ այս տարիներուն համար կը նշեն տարբեր մխիթարեան հաստատութիւններ, եւ երբեմն փոխարէնը կը տրուի քաղաքին եւրոպական մասին Սակըզաղաճի վարժարանը։ Այն հայկական աղբիւրները, որոնք այս հարցին մէջ որոշակի են, իր գիշերօթիկի տարիները եւ առաջին տպագիր ոտանաւորը կը դնեն Քաղկեդոն, եւ հենց այս տարբերակն է գործածուած հոս։

Վենետիկը եւ առաջին ժողովածուն

1902-ին ան փոխադրուեցաւ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը՝ Ս. Ղազար կղզիի վանքին կից մխիթարեան դպրոցը։ Ս. Ղազար տասնութերորդ դարէն ի վեր միաբանութեան հայագիտութեան եւ տպագրութեան կեդրոնն էր, եւ հոն ուսանողը կը գտնուէր գործող բանասիրական հաստատութեան ներսը, ոչ թէ պարզապէս արտասահմանեան վարժարանի մը մէջ։

Իր առաջին ժողովածուն՝ «Սարսուռներ», տպուեցաւ Ս. Ղազար 1906-ին՝ մօտ քառասուն էջնոց փոքր գիրք՝ հրատարակուած հոն, ուր կ՚ուսանէր։ Վերնագիրը անգլերէնի մէջ սովորաբար կը տրուի Shivers կամ Tremors ձեւով, եւ երկուքն ալ փորձ են՝ հասնելու բառի մը, որ կը նշանակէ մարմինին մէջէն անցնող ֆիզիքական դող։

Գիտութիւնը զայն չի դիտեր որպէս զանց առնելի պատանեկան փորձ։ Ասիկա այն ժողովածուն է, ուր իր յետագայ գործը բնորոշող զգայական բառապաշարը արդէն ներկայ է, բայց դեռ կազմակերպուած չէ, եւ անոր ու երեք տարի ետք եկած գիրքին միջեւ հեռաւորութիւնը ամէնէն պարզ չափանիշն է, թէ որքան արագ ան զարգացած է։

Կանտը եւ ինչ ցոյց կու տայ վաւերագիրը

1905-ին Վարուժան կրթաթոշակով մտաւ Պելճիքայի Կանտի համալսարանը եւ մնաց հոն մինչեւ 1909։ Ասիկա իր կենսագրութեան այն մասն է, որ ամէնէն յաճախ կը սեղմուի մէկ նախադասութեան մէջ, եւ միաժամանակ այն մասն է, ուր վկայութիւնը անսովոր որոշակի է․ պատմաբան Սիմոն Բայասլեանի հաւաքած ուսումնասիրութիւնները կը ներառեն քաղաքին մէջ իր ծախսերուն արխիւային ցանկերը՝ մինչեւ իսկ վարձքն ու տնային իրերը, այն երեսունինը բանաստեղծութիւններուն քով, որ գրած է հոն եղած ատեն։

Թէ ինչ ուսանած է, տարբեր աղբիւրներ քիչ մը տարբեր կը ներկայացնեն։ Ամէնէն տարածուած նկարագրութիւնը այն է, որ ան հետեւած է գրականութեան, ընկերաբանութեան եւ տնտեսագիտութեան դասընթացքներու․ արեւմտահայ ակնարկները յաճախ կ՚ըսեն տնտեսագիտութիւն եւ քաղաքական գիտութիւններ։ Ասոնք ուսումնական ծրագրին ոչ թէ հակասական, այլ տարբեր նկարագրութիւններ են, եւ Արմատ կը նշէ ամբողջ շրջանակը, փոխանակ ընտրելու այն տարբերակը, որ ամէնէն ճշգրիտ կը հնչէ։

Բան մը պէտք չէ պնդել։ Աղբիւրները կը հաստատեն, որ ան չորս տարի ուսանած է Կանտ․ անոնք չեն հաստատեր, որ հոն աւարտած է աստիճան, եւ այն կենսագրութիւնները, որ իրեն աստիճան կը վերագրեն, չեն նշեր, թէ ի՛նչ հիմունքով։ Ան վերադարձաւ Օսմանեան կայսրութիւն 1909-ին, եւ հենց այս թուականին մասին վաւերագիրը վստահ է։

Եւրոպական ընթերցումը եւ անոր հետքերը

Պելճիքական համալսարանի մէջ անցուցած չորս տարին՝ եւրոպական խորհրդապաշտութեան գագաթնակէտին, ձգեց հետքեր, որոնք գիտնականները կրնան ցոյց տալ հենց գրուածքին մէջ, ոչ թէ պարզապէս ենթադրել թուականներէն։ Գրականութեան մէջ ամէնէն յաճախ փաստարկուող ազդեցութիւնը Նիցչէն է, որուն ընկալումը հայ գրականութեան մէջ քսաներորդ դարու սկիզբը ինքնուրոյն ուսումնասիրուած նիւթ է, եւ որուն ոյժի, կենսականութեան եւ ինքնայաղթահարման բառապաշարը Վարուժանին տուաւ եզրեր այն բանին համար, ինչ ան կը փորձէր ըսել գեղեցկութեան եւ մարմինին մասին։

Ազդեցութիւնները անուանելուն իմաստը զանոնք գործի մէջ ցոյց տալն է։ Այն, ինչ Վարուժան առաւ իր եւրոպական ընթերցումէն, կարծիքներու շարք չէր, այլ արտօնութիւն․ իրաւունք՝ ֆիզիքական զգացողութեան եւ նախաքրիստոնէական պատկերներու քերթողութիւն գրելու այն գրական լեզուով, որ գլխաւորաբար գործածուած էր բարեպաշտական, խրատական եւ հայրենասիրական նպատակներու համար։ Մարք Նշանեանի՝ ժամանակաշրջանին նուիրուած ուսումնասիրութիւնը կը պնդէ, որ ան ստիպուած էր լեզու հնարել՝ համապանթէական փորձառութիւն կրելու համար, եւ որ Նիցչէի որոշ մասերը օգնեցին իրեն ընել ատիկա։

Ուղղութիւններու ցանկերը դիւրին է կազմել եւ դժուար պաշտպանել, ուստի այս յօդուածը կ՚անուանէ միայն այն, ինչ գիտութիւնը կը կապէ գործին որոշակի յատկանիշներուն հետ, եւ իրեն չի վերագրեր այն ամէնուն իւրացումը, ինչ պատահաբար նորաձեւ էր Եւրոպայի մէջ հոն եղած ատեն։

Դասաւանդում, ամուսնութիւն եւ մայրաքաղաքը

Ան վերադարձաւ 1909-ին եւ մօտ երեք տարի դասաւանդեց Սեբաստիոյ շրջանին մէջ՝ այն գիւղական աշխարհին մէջ, ուրկէ եկած էր։ 1912-ին ամուսնացաւ Արաքսիի հետ, եւ նոյն շրջանին փոխադրուեցաւ Կ. Պոլիս, ուր դարձաւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ վարժարանին տնօրէնը։

Դասաւանդումը ուղղակիօրէն կարեւոր է քերթողութեան համար։ Ներքին շրջաններու գիւղերուն մէջ անցուցած տարիները կը կանգնին քաղաքային, գրական առաջին գիրքերուն եւ այն ժողովածուին գիւղատնտեսական նիւթին միջեւ, որ սկսաւ անկէ ետք, եւ յաջորդականութիւնը ժամանակագրական է, ոչ թէ զգացական․ ան գրեց ցանքի ու հունձքի մասին հոն ապրելէ ետք, ուր ցանք ու հունձք կ՚ըլլար։

Չորս ժողովածուները

Չորս գիրք կը կրէ իր համբաւը։ «Սարսուռներ»-ը լոյս տեսաւ Վենետիկի Ս. Ղազար 1906-ին․ «Ցեղին սիրտը»՝ Կ. Պոլիս 1909-ին․ «Հեթանոս երգեր»-ը՝ Կ. Պոլիս 1912-ին․ իսկ «Հացին երգը»՝ Կ. Պոլիս 1921-ին՝ իր մահէն վեց տարի ետք։ Մնացած ամէն ինչ՝ առիթային ոտանաւորներ, քննադատութիւն, նամակներ, անաւարտ պոեմներ, կը դասաւորուի ասոնց շուրջ։

Անգլերէն վերնագիրները հաստատուած չեն։ «Հեթանոս երգեր»-ը վստահելիօրէն Pagan Songs է, «Հացին երգը»՝ վստահելիօրէն The Song of the Bread, բայց «Սարսուռներ»-ը կը հանդիպի թէ՛ Shivers, թէ՛ Tremors ձեւով, իսկ «Ցեղին սիրտը» տպուած է որպէս The Heart of the Race, The Heart of the Nation եւ The Heart of the Tribe։ Հոն, ուր թարգմանութիւնները կը տարբերին, այս յօդուածը ատիկա կ՚ըսէ, փոխանակ ընտրելու մէկը եւ ներկայացնելու որպէս ընդունուած։

Երկրորդ գիրքն է, որ փոխեց իր դիրքը։ «Ցեղին սիրտը» ընդարձակ ժողովածու է՝ կառուցուած հաւաքական պատմութեան, ճնշումի եւ տոկունութեան շուրջ, եւ հայ քննադատութիւնը զայն կը համարէ այն կէտը, ուր արեւմտահայ քերթողութիւնը ձեռք բերաւ նոր հնչերանգ։ Ասիկա նաեւ այն գիրքն է, որ ամէնէն գաղափարախօսականօրէն կարդացուած է՝ երկու ուղղութեամբ ալ, եւ հենց ատիկա է պատճառը, որ յաջորդ բաժինը նուիրուած է վերնագրին մէկ բառին։

Վերնագրին բառը

«Ցեղ»-ը՝ «Ցեղին սիրտը»-ի բառը, պատճառն է, որ վերնագիրը կը դիմադրէ թարգմանութեան։ Քսաներորդ դարու սկիզբի հայ գրական գործածութեան մէջ ան կը նշանակէ ժողովուրդ, տոհմ, արմատ՝ այն իմաստը, որ անգլերէնը ժամանակին կը կրէր the English race կապակցութեան մէջ, մինչ բառը նեղցաւ։ Ասիկա կենսաբանական ցեղապաշտական տեսութեան բառապաշարը չէ, եւ այդպէս կարդալը կը ներմուծէ շրջանակ մը, որ աւելի ուշ է, քան բանաստեղծութիւնը։

Շրջանառող երեք անգլերէն տարբերակները իրենք են վկայութիւնը։ Race, Nation եւ Tribe երեք փորձ են՝ որսալու բառ մը, որ նստած է անոնց միջեւ, եւ իւրաքանչիւրը բան մը կը կորսնցնէ․ race կը կրէ զուգորդումներ, որ Վարուժանի գործածութիւնը չունի, nation կ՚ենթադրէ քաղաքական միաւոր, որ գոյութիւն չունէր, tribe կ՚ակնարկէ աւելի փոքր եւ աւելի հնաոճ բանի, քան ան նկատի ունէր։

Ուստի Արմատ կը տպէ հայերէն վերնագիրը, կու տայ գոյութիւն ունեցող տարբերակները եւ կը բացատրէ դժուարութիւնը, փոխանակ լուռ լուծելու զայն։ Ասիկա պաշտպանողական ծանօթագրութիւն չէ․ ասիկա այն թարգմանական խնդիրին ճշգրիտ նկարագրութիւնն է, որուն պիտի հանդիպի գիրքին ամէն լուրջ ընթերցող։

«Հեթանոս երգեր»-ը եւ բանաստեղծական հեթանոսութիւնը

«Հեթանոս երգեր»-ը, հրատարակուած 1912-ին, իր ամէնէն ազդեցիկ գիրքն է եւ ամէնէն սխալ նկարագրուողը։ Անոր բանաստեղծութիւնները կը հենին նախաքրիստոնէական պատկերներու, դասական ու մերձաւորարեւելեան հնութեան եւ ֆիզիքական աշխարհին վրայ՝ մարմիններ, լոյս, տապ, ախորժակ, ոյժ, եւ գեղեցկութիւնն ու կենսականութիւնը կը դիտեն որպէս ինքնուրոյն արժանի նիւթ, ոչ թէ որպէս բարոյականին պատկերազարդում։

Հեթանոսութիւնը գրական եւ գեղագիտական ծրագիր է, ոչ թէ կրօնափոխութիւն։ Վարուժան չհրաժարեցաւ քրիստոնէութենէն եւ չփորձեց վերակենդանացնել հին պաշտամունք, եւ ոչինչ վաւերագրութեան մէջ կ՚ակնարկէ, որ ուզած է։ Այն, ինչ ինք կ՚անուանէր բանաստեղծական հեթանոսութիւն, իրեն համար միջոց էր հասնելու հնչերանգի մը, որմէ հայ գրական աւանդոյթը մեծ մասամբ խուսափած էր․ զգայական, ֆիզիքական, մարմինէն չամչցող եւ ոյժով հետաքրքրուած որպէս գեղեցկութեան աղբիւր, ոչ թէ բարոյական խնդիր։

Տարբերութիւնը արժէ պարզ ըսել, որովհետեւ արդի հայկական կրօնական շարժում մը՝ հեթանոսութիւնը, իսկապէս գոյութիւն ունի եւ իսկապէս կը վերականգնէ նախաքրիստոնէական պաշտամունքը, եւ ան հիմնուած է քսաներորդ դարու վերջին տասնամեակին՝ Վարուժանի մահէն սերունդներ ետք։ Ընդհանուր բառապաշարը թարգմանական զուգադիպութիւն է, ոչ թէ ծագումնաբանական գիծ։

«Մեհեան»-ը եւ մշակութային նորոգութիւնը

1914-ին Վարուժան չորս ուրիշ գրողներու՝ Կոստան Զարեանի, Յակոբ Օշականի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Ահարոն Տատուրեանի հետ հիմնեց «Մեհեան»-ը՝ գրական խումբ եւ ամսագիր Կ. Պոլիս։ Անուանումը կը նշանակէ հեթանոսական տաճար, ինչ որ ցոյց կու տայ, թէ խումբը ի՛նչ կը կարծէր որ կ՚ընէր․ կը կառուցէր կեդրոն մը, արուեստի տաճար մը այն մշակոյթին համար, որ հիմնադիրները կը նկարագրէին որպէս ցրուած։

Անոր յայտարարագիրը կը հռչակէր հայ հոգիին պաշտամունքն ու արտայայտութիւնը եւ կը պնդէր, որ առանց այդ հոգիին չկայ հայ գրականութիւն եւ չկայ հայ արուեստագէտ։ Վարուժանի դերը անոր ստեղծման մէջ վաւերագրուած է, ոչ թէ ենթադրուած․ ըստ հենց Զարեանի վկայութեան՝ Զարեան բնագրին մեծ մասը գրեց ֆրանսերէն, իսկ Վարուժան աւարտեց եւ թարգմանեց հայերէն։

Զայն պէտք չէ ուռճացնել։ «Մեհեան» գործեց 1914-ին ընդամէնը քանի մը ամիս, հրատարակեց փոքրաթիւ թիւեր եւ ցրուեցաւ հիմնադիրներուն միջեւ տարակարծութիւններու պատճառով՝ Վարուժան ինք հեռացաւ մինչեւ վերջը։ Անոր նշանակութիւնը իրական է, բայց ատիկա ճիշդ պահուն ձեւակերպուած ծրագրի մը նշանակութիւնն է, ոչ թէ երկար կեանք ունեցող հաստատութեան, եւ խումբը աւելի դիւրին է նկարագրել որպէս ազգայնական գրական շրջանակ, քան այդ նկարագրութիւնը կ՚արժանանայ։ Անոր փաստարկը առնուազն նոյնքան կը վերաբերէր գեղարուեստական ինքնուրոյնութեան եւ մշակութային ինքնորոշման, որքան ազգին։

«Հացին երգը»

«Հացին երգը» այն գիրքն է, որ կը գրէր ձերբակալուելու պահուն, եւ ան է, որուն ընթերցողներուն մեծ մասը կը հանդիպի առաջինը։ Ան կը հետեւի գիւղատնտեսական տարուան՝ վար, ցանք, հունձք, կալ, ջրաղաց, թոնիր, եւ ամէն փուլ կը դիտէ որպէս ձեւային քերթողութեան արժանի նիւթ՝ աշխատանքն ու զայն կատարողներուն մարմինները պահելով պատկերին մէջ, փոխանակ դուրս մաքրելու։

Այն, ինչ ասիկա կը դարձնէ աւելին, քան հովուերգական շարք, արժանապատուութեան տեղակայումն է հենց աշխատանքին մէջ։ Հողը դեկոր չէ, եւ գիւղացիները տիպարներ չեն․ բանաստեղծութիւնները ջանքին մասին են, հատիկին՝ մարդկային աշխատանքով հացի վերածուելուն մասին, եւ ֆիզիքական աշխարհին մասին՝ որպէս բան մը, որ կը զիջի այդ ջանքին եւ կը հատուցէ զայն։ Ասիկա նոյն հետաքրքրութիւնն է մարմինով եւ ոյժով, որ կ՚անցնի «Հեթանոս երգեր»-ուն մէջէն՝ առասպելէն փոխադրուած արտ։

Գիրքը անաւարտ էր, երբ ան մեռաւ, եւ հրատարակուած տարբերակը ձեռագիրն է այնպէս, ինչպէս կար, ոչ թէ աւարտուն մտայղացում։ Արմատ ունի լաւաշի մասին յօդուած, եւ երկուքը կապելու գայթակղութիւնը արժէ անուանել եւ մերժել․ հացին գրական խորհրդանիշը եւ բարակ հացի աւանդոյթը նոյն նիւթը չեն, եւ մէկէն միւսը ղրկուած ընթերցողը ոչինչ պիտի սորվէր ոչ մէկուն մասին։

Արեւմտահայերէնը որպէս գրական լեզու

Վարուժան կը գրէր արեւմտահայերէնով, եւ ասիկա ուղղագրութեան մանրամասնութիւն չէ։ Արեւմտահայերէնն ու արեւելահայերէնը նոյն լեզուին երկու գրական տարբերակներն են՝ իւրաքանչիւրը իր արտասանութեամբ, բայական համակարգով եւ բառապաշարով, եւ Վարուժանի կեանքին ընթացքին իւրաքանչիւրը արդէն ունէր իր գրականութիւնը, մամուլը, վարժարաններն ու ընթերցողը։ Արեւմտահայերէնը օսմանահայ աշխարհին լեզուն էր․ արեւելահայերէնը՝ ռուսական Կովկասին։

Իր ներդրումը անոր մէջ այն էր, որ ընդարձակեց անոր կարողութիւնը։ «Մեհեան»-ի շրջանակին նուիրուած գիտութիւնը արեւմտահայ գրական լեզուին գեղագիտականացումը կը նկարագրէ որպէս խումբին բացայայտ նպատակներէն մէկը, իսկ Վարուժանի քերթողութիւնը՝ որպէս անոր ամէնէն պարզ ցուցադրութիւնը․ ան կը գրէր խիտ, զգայական, խիստ գունաւոր հայերէնով այն պահուն, երբ չափանիշը դեռ կը ձեւաւորուէր, եւ յետագայ գրողներուն կրցածին մեծ մասը կարելի դարձաւ, որովհետեւ ան ցոյց տուած էր, որ ատիկա կարելի է։

Այն հակադրութիւնը, որ ասիկա տեսանելի կը դարձնէ, միւս ճիւղին հետ է։ Յովհաննէս Թումանեան հենց նոյն տարիներուն կը գրէր արեւելահայերէնով եւ հենց հակառակ իտէալին ուղղութեամբ՝ պարզութիւն, խօսքին հնչերանգ, ժողովրդական հեքիաթ, եւ անոնք երկուքով կը նշեն այն շրջանակը, ինչ հայ քերթողութիւնը կ՚ընէր մէկ տասնամեակի մէջ։ Հայ գիտութիւնը ուղղակիօրէն համեմատած է անոնց լեզուական հայեացքները։ Քանի մը տարի ետք աւանդոյթներէն մէկը պիտի կորսնցնէր իր տարածքը եւ ընթերցողներուն մեծ մասը, եւ հենց այդ անհամաչափութիւնն է պատճառը, որ երկու անունները այսօր հաւասարապէս ծանօթ չեն։

Ձերբակալութիւն, տեղահանութիւն եւ մահ

1915 ապրիլ 24-ին Վարուժան ձերբակալուեցաւ Կ. Պոլիս իր տան մէջ, եւ իր թուղթերը բռնագրաւուեցան։ Ան այն քանի մը հարիւր հայ գրողներէն, խմբագիրներէն, հոգեւորականներէն, ուսուցիչներէն եւ համայնքային ղեկավարներէն մէկն էր, որոնք բռնուեցան մայրաքաղաքին մէջ այդ գիշեր եւ յաջորդող օրերուն՝ այն գործողութեան ընթացքին, որ Հայոց ցեղասպանութեան սկիզբը վերացուց օսմանահայ համայնքին մտաւոր ղեկավարութիւնը։ Այդ թուականը այսօր կը նշուի որպէս ցեղասպանութեան սկիզբ, եւ ատիկա ձերբակալութիւններուն թուականն է, ոչ թէ իր մահուան։

Զինք տեղահանեցին դէպի ներս եւ մօտ չորս ամիս պահեցին Չանկըրը՝ Կաստամոնուի նահանգին մէջ։ 1915 օգոստոս 26-ին ան սպաննուեցաւ չորս ուրիշ բանտարկեալներու հետ միասին՝ Չանկըրըէն Անկարա փոխադրուելու ատեն․ Գրիգորիս Պալաքեանի յուշագրութիւնը, որ կը պահուէր նոյն խումբին մէջ եւ վերապրեցաւ, վայրին եւ պարագաներուն աղբիւրն է։ Ան երեսունմէկ տարեկան էր։

Արմատ ասիկա կը նշէ եւ չի պատկերազարդեր։ Գոյութիւն ունին ականատեսի մանրամասն վկայութիւններ այն մասին, թէ ինչպէս մեռան ան եւ իրեն հետ եղած մարդիկը, եւ անոնք լայնօրէն կը վերարտադրուին՝ երբեմն ցնցելու կարողութենէն զատ ոչ մէկ պատճառով։ Անոնք անհրաժեշտ չեն ո՛չ պատմութիւնը, ո՛չ քերթողութիւնը հասկնալու համար, եւ ասիկա գրողի կենսագրութիւն է։

Ինչ կորսուեցաւ եւ ինչ մնաց

Կորուստը միայն մարդու կորուստ չէր։ Ռուբէն Սեւակ՝ ուրիշ արեւմտահայ բանաստեղծ մը, սպաննուեցաւ իրեն հետ․ «Մեհեան»-ի Գեղամ Բարսեղեան սպաննուեցաւ նոյն տարին։ Օսմանահայ գրական աշխարհը քանի մը տարուան ընթացքին կորսնցուց իր գրողները, խմբագիրները եւ ընթերցողը, եւ արեւմտահայերէնը մեծ բնակչութեան՝ իր տպարաններով ու վարժարաններով առօրեայ լեզու ըլլալէ դարձաւ սփիւռքի լեզու, ինչպիսին եւ կը մնայ։

«Հացին երգը» վերապրեցաւ ատիկա։ Ձեռագիրը բռնագրաւուեցաւ ձերբակալութեան պահուն եւ տպագրութեան հասաւ Կ. Պոլիս 1921-ին։ Թէ ինչպէս անցաւ մէկէն միւսը, իսկապէս անյայտ է․ գրեթէ ամէն տեղ կրկնուող տարբերակը այն է, որ ան ետ ստացուած է օսմանեան պաշտօնեաներ կաշառելով, եւ այս պատմութիւնը կը շրջանառի առանց նշուած աղբիւրի կամ նշուած միջնորդի։ Արմատ զայն կ՚արձանագրէ որպէս աւանդութիւն, ինչպիսին կայ, փոխանակ վերապատմելու որպէս հաստատուած իրողութիւն, եւ կը նշէ, որ գիրքը գոյութիւն ունի, ինչ որ այն մասն է, որ ոչ ոք կը վիճարկէ։

Իր համբաւը այդ ատենէն ի վեր շարունակական է եւ քիչ մը պառակտուած։ Խորհրդահայ գիտութիւնը զինք դասականացուց, բայց կարդաց ընկերային բողոքի եւ ազգային ազատագրութեան կարգերով, որոնք կը համապատասխանեն գործին մէկ մասին եւ կը հարթեն մնացածը․ գեղեցկութեան, աշխատանքի եւ մարմինի շեշտը, որ կ՚անցնի վերջին երկու գիրքերուն մէջէն, չի կրճատուիր քաղաքականութեան։ Յետագայ քննադատութիւնը, ներառեալ այն աշխատանքը, որ զինք կը կարդայ Եղիշէ Չարենցի քով, կը վերականգնէ այն մասերը, որոնց համար աւելի կանուխ շրջանակը քիչ գործածութիւն ունէր։