Ներսէս Շնորհալի

Ո՞վ էր Ներսէս Շնորհալին

Ներսէս Շնորհալին ԺԲ. դարու հայ բանաստեղծ, շարականագիր եւ նամակագիր էր։ 1166-էն մինչեւ իր մահը՝ 1173, ան կաթողիկոս էր, այսինքն՝ Հայ եկեղեցւոյ գլուխը։ Այս բնութագրումին երկու կէսերն ալ ճիշդ են, բայց հոս անոնք նոյն կշիռը չունին։ Ան գրեց մօտ կէս դար, իսկ պաշտօնը վարեց եօթը տարի։ Գրողներու բաժինին մէջ ըլլալուն պատճառը իր գրածն է։

Իր գրածը աւելի լայն է, քան կ՚ենթադրէ «հոգեւոր բանաստեղծ» բնորոշումը։ Կայ աշակերտներու համար գրուած չափածոյ Հայոց պատմութիւն մը, ողբ մը՝ քաղաքի մը կործանումին մասին, եւ ընդարձակ քերթուած մը, որ կը վերապատմէ Սուրբ Գիրքն ու եկեղեցւոյ պատմութիւնը։ Կայ քսանչորս տունէ աղօթք մը, եկեղեցական տարուան շարականներ, հանելուկներ ու կարճ խրատական կտորներ, ընդհանրական թուղթ մը եւ ծաւալուն նամակագրութիւն՝ բիւզանդական արքունիքին հետ։ Էականը այս բազմազանութիւնն է. ան գրեց սորվեցնելու, ողբալու, վիճելու եւ երգուելու համար, եւ իւրաքանչիւրին լեզուն իրապէս տարբեր է։

Ան նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ սուրբ է։ Անգլերէն գրականութեան մէջ իր մասին գրուածներուն մեծ մասը այս իրողութեան եւ Կոստանդնուպոլսոյ հետ իր բանակցութիւններուն շուրջ է։ Անոնք իր կեանքին մաս կը կազմեն եւ վարը կը ներկայացուին։ Բայց եթէ ընթերցողը միայն գիտէ, թէ ան սուրբ մարդ էր ու եկեղեցական դիւանագէտ, իր մասին փոքր մասը գիտէ։ Անունը պահողը իր բանաստեղծութիւններն են։

Անունը եւ «Շնորհալի» մակդիրը

Իր ծննդեան անունը յայտնի չէ։ Ներսէսը այն անունն է, որ ան առաւ քահանայ ձեռնադրուած ատեն։ Ասիկա սովորական կարգ էր, բայց պէտք է յստակ ըսել, որովհետեւ կը նշանակէ, որ այն անունը, որով կը ճանչցուին իր բոլոր գործերը, ընտրուած է չափահաս տարիքին եւ տրուած չէ ծնունդին։

«Շնորհալի»-ն ալ ազգանուն չէ։ Ան «շնորհ» բառէն կազմուած մակդիր է։ Անգլերէն սովորաբար կը թարգմանուի the Graceful կամ the Gracious, բայց իմաստին աւելի մօտ է «շնորհով լի»-ն։ Թէ ինչո՛ւ այս մակդիրը կպաւ իրեն, որոշուած չէ։ Ան բացատրուած է իբրեւ պատուանուն, որ կը տրուէր իր դպրոցին շրջանաւարտներուն, բայց նաեւ իբրեւ իր անձին, խօսքին ու գրիչին որակին բնութագրում։ Աղբիւրները երկու բացատրութիւնն ալ կու տան եւ անոնց միջեւ չեն ընտրեր։ Այս յօդուածն ալ չ՚ընտրեր. բառին իմաստը յստակ է, իսկ զայն իրեն տալուն պատճառը՝ ոչ։

Գրականութեան մէջ կը հանդիպինք եւս երկու անուան։ Ներսէս Դ-ն իր կաթողիկոսական կարգաթիւն է եւ կը պատկանի պաշտօնին, ոչ թէ բանաստեղծին։ Ներսէս Կլայեցի կը նշանակէ «Կլայէն Ներսէս»։ Անունը կու գայ Հռոմկլայէն՝ այն բերդէն, ուր էր կաթողիկոսութեան աթոռը եւ ուր ան ապրեցաւ ու մեռաւ։ Ասիկա նոյն տեղանունային սովորութիւնն է, որմէ ծագած է Գրիգոր Նարեկացիին անունը։ Զինք պէտք չէ շփոթել Ներսէս Լամբրոնացիին հետ, որ ուրիշ, աւելի ուշ կիլիկեան գրող մըն է եւ իրմէ քսանհինգ տարի աւելի ապրեցաւ։

Աթոռը պահող տոհմ մը եւ գրական ժառանգութիւն

Ան ծնաւ Պահլաւունիներու տոհմին մէջ, որ 1066-էն մինչեւ 1203 գրեթէ անընդհատ Հայոց կաթողիկոսներ տուաւ։ Հայրը Ապիրատ Պահլաւունի իշխանն էր։ Աւագ եղբայրը դարձաւ Գրիգոր Գ. կաթողիկոս, իսկ մօր հօրեղբայրը եղած էր Գրիգոր Բ. կաթողիկոսը։ Այս ցանկը կրնայ տոհմը ներկայացնել իբրեւ պաշտօնատէրերու հարստութիւն, եւ մասամբ այդպէս ալ էր։ Բայց ան նաեւ կը նշանակէ, որ իր մեծցած տան մէջ գիրքերը, նամակներն ու եկեղեցական քաղաքականութիւնը առօրեայ կեանքի բնական մասն էին։

Այս յօդուածին համար աւելի կարեւոր նախահայր մըն է Գրիգոր Մագիստրոսը՝ ԺԱ. դարու իշխան, գիտնական եւ գրող, որմէ կը սերի տոհմը։ Զինք կը յիշեն իր նամականիին ու չափածոյին համար։ Աղբիւրները համաձայն չեն, թէ երկուքին միջեւ ճիշդ քանի՛ սերունդ կայ։ Կարեւորը այն է, որ Ներսէս ժառանգեց տոհմային աւանդութիւն մը, ուր ազնուականէն կը սպասուէր, որ ինք գրէ, եւ ոչ միայն վճարէ ուրիշին գրածին համար։

Ան եւ իր եղբայրը պատանի տարիքին ղրկուեցան Կարմիր վանք՝ Քեսունի եւ Շուղրի շրջանը։ Հոն զանոնք ուսուցանեց Ստեփանոս Մանուկ վանականը, որ աղբիւրներուն մէջ կը ներկայացուի իբրեւ հեղինակաւոր գիտնական եւ աստուածաբան։ Ներսէս քահանայ ձեռնադրուեցաւ մօտ տասնեօթը տարեկանին, իսկ եպիսկոպոս՝ մօտ երեսունհինգին։ Իր կրթութիւնը ժամանակին սովորական վանական կրթութիւնն էր՝ Սուրբ Գիրք, եկեղեցւոյ հայրեր, քերականութիւն եւ տաղաչափութեան արհեստը։ Հոն ձեւաւորուեցաւ այն արհեստավարժութիւնը, որ կ՚երեւի իր բանաստեղծութեան մէջ։

Ծովք, Հռոմկլա եւ կիլիկեան աշխարհը

Ան ծնաւ Ծովք կոչուող բերդի մը մէջ։ Բերդին ճիշդ տեղը իրապէս վիճելի է։ Զայն կը տեղադրեն կա՛մ Կիլիկիոյ ուղղութեամբ Թլուք գաւառին մէջ, կա՛մ աւելի արեւելք՝ Ծոփք պատմական նահանգին մէջ, այսօրուան Էլյազըղի մօտ։ Երկու ընթերցումով ալ ան ծնած է Եփրատի վերին աւազանին մէջ, եւ ոչ բուն Կիլիկիոյ մէջ։ Այս տարբերութիւնը պէտք է պահել, որովհետեւ արեւմուտք շարժեցաւ ոչ միայն ինք, այլ իր մեծցած ամբողջ աշխարհը։

Կաթողիկոսութիւնն ալ տեղէ տեղ կը շարժէր։ 1125-ին, իր եղբօր օրով, ան հաստատուեցաւ Ծովքի մէջ, իսկ մօտ 1149–1151 թուականներուն փոխադրուեցաւ Հռոմկլա՝ Եփրատի վրայ բարձրացող բերդ մը, թրքերէն՝ Rumkale։ Աթոռը հոն հաստատողը իր եղբայրն էր։ Ներսէս ժառանգեց արդէն հաստատուած աթոռ մը, որ Հայ եկեղեցւոյ կեդրոնը մնաց մինչեւ 1292-ին բերդին անկումը։ Անկէ ետք աթոռը փոխադրուեցաւ Սիս։ Հռոմկլայի մէջ ան ապրեցաւ իբրեւ կաթողիկոս, հոն ընդունեց 1171-ի կայսերական պատուիրակութիւնը, հոն գրեց եւ հոն թաղուած է։

Եզրոյթ մը զգուշութիւն կը պահանջէ։ Իր կեանքի օրով Կիլիկիոյ հայկական պետականութիւնը իշխանութիւն էր՝ Ռուբինեաններու գլխաւորութեամբ, եւ ոչ թէ թագաւորութիւն։ Թագաւորութիւն դարձաւ միայն 1198-ին, երբ Լեւոն թագադրուեցաւ, այսինքն՝ Ներսէսի մահէն քսանհինգ տարի ետք։ Զինք «Կիլիկեան թագաւորութեան բանաստեղծ» կոչելը, ինչպէս յաճախ կ՚ընեն, զինք կը տեղադրէ պետութեան մը մէջ, որ տակաւին գոյութիւն չունէր։ Իր ճանչցած հայկական Կիլիկիան վերելք ապրող տիրութիւն մըն էր՝ խաչակիր կոմսութիւններու, բիւզանդական պահանջներու եւ թրքական ամիրայութիւններու միջեւ։ Իր սերունդին մշակութային ինքնավստահութիւնը ժառանգութիւն չէր. ան կը կառուցուէր։

Քահանայէն մինչեւ կաթողիկոս

Իր չափահաս կեանքին մեծ մասը ան անցուց եղբօր կողքին, առանց ինքնուրոյն պաշտօնի՝ իբրեւ քահանայ, ատենադպիր, իսկ մօտ 1137-էն ետք՝ եպիսկոպոս։ Իր բանաստեղծութիւններուն գրեթէ բոլորը գրուեցան այս շրջանին։ Ասիկա նման ասպարէզի սովորական ընթացքին հակառակն է, եւ արժէ նկատել։ Ան եկեղեցական մը չէր, որ ուշ տարիքին սկսաւ գրել. պաշտօնին հասնելէն առաջ ան երեսուն տարի գրող էր։

Այդ տարիներուն իր հանրային գործը դիւանագիտական եւ հովուական էր։ 1138-ին մասնակցեցաւ Անտիոքի ժողովին։ 1165-ին զինք կանչեցին միջնորդելու Թորոս Բ. ռուբինեան իշխանին եւ Օշին Լամբրոնացիին միջեւ՝ հայ իշխաններու վէճի մը մէջ։ Ասիկա կը յիշեցնէ, որ իր ապրած կիլիկեան հայ աշխարհը քաղաքականապէս խռովայոյզ էր, եւ նրբանկատութեան համբաւ ունեցող եպիսկոպոսը հոն օգտակար գործիք մըն էր։

1166-ին ան յաջորդեց իր եղբօր իբրեւ կաթողիկոս եւ պաշտօնը վարեց մինչեւ իր մահը՝ 1173 թուականի օգոստոս 13-ը։ Մահուան այս թուականը աղբիւրներուն մէջ հաստատուն է։ Ծննդեան տարին՝ ոչ. զայն կու տան մօտ 1100, 1101 կամ 1102, իսկ հայկական աւանդութիւնը կը նշէ 1102 թուականի յունիս 4-ը։ Այս յօդուածը կը գործածէ «մօտ 1102» ձեւը եւ մօտաւորութիւնը բացայայտ կը պահէ, որովհետեւ վստահ մէկ թուական մը հոս հնարանք պիտի ըլլար։

Իր գրածին ընդգրկումը

Հաստատապէս իրեն վերագրուող գործերը կը բաժնուին քանի մը յստակ խումբի։ Կայ պատմողական եւ պատմական չափածոյ, որոնց մէջ ամենամեծը չափածոյ Հայոց պատմութիւնն է։ Կայ առիթի եւ յիշատակի բանաստեղծութիւն, նախ եւ առաջ՝ «Ողբ Եդեսիոյ»-ն։ Կայ ընդարձակ հոգեւոր չափածոյ, գլխաւորաբար՝ «Յիսուս Որդի»-ն։ Կան աղօթքներ ու շարականներ, որոնց մէջ են քսանչորս տունէ բաղկացած «Հաւատով խոստովանիմ»-ը եւ պատարագին մէջ մտած շարականներու խումբ մը։ Եւ կայ արձակ՝ ընդհանրական թուղթ, դաւանական շարադրանքներ եւ ծաւալուն նամակագրութիւն։

Իրեն կը վերագրուի նաեւ Ծննդոց գիրքին մեկնութիւն մը, որ չէ պահպանուած։ Ասիկա լաւ յիշեցում է, որ մեզի հասածը իր գրածներուն ամբողջը չէ։ Կարճ կտորները՝ հանելուկներն ու խրատական կարճ ոտանաւորները, նոյնպէս իրեն կը վերագրուին, բայց վերագրումը ամէնէն քիչ ապահով է ճիշդ հոս։ Ուստի հոս անոնք կը յիշուին իբրեւ վերագրուած գործեր եւ չեն հաշուուիր իբրեւ ստոյգ։

Այս յօդուածը գործերու կամ շարականներու թիւ չի տար, որովհետեւ վստահելի գրականութիւնը այդպիսի թիւ չունի։ Իր գրած եւ իրեն վերագրուած շարականները Շարակնոցին մէջ մտան աստիճանաբար, եւ անոր լիովին մաս դարձան միայն ԺԴ. դարուն՝ իր մահէն երկու հարիւր տարի ետք։ Ճիշդ այսպիսի ընթացք մըն է, որ վստահ թիւ տալը անկարելի կը դարձնէ, ուստի շրջանառութեան մէջ եղող կլոր թիւերուն պէտք է կասկածով մօտենալ։

Հազար տող մէկ հանգով

Իր առաջին խոշոր գործը չափածոյ Հայոց պատմութիւն մըն է՝ գրուած աշակերտներու համար։ Սովորաբար կը թուագրուի մօտ 1121-ով եւ ունի հազարէ աւելի տող։ Անոր ամէնէն ապշեցուցիչ յատկութիւնը արհեստին կը վերաբերի. ամէն տող կը վերջանայ նոյն վանկով։ Մէկ հանգ կը պահուի ամբողջ քերթուածին երկայնքին։

Ասիկա բնագիրին մասին իրական ու ստուգելի իրողութիւն է, եւ որեւէ ածականէ աւելի բան կ՚ըսէ։ Ան կը բացատրէ, թէ ինչի՛ համար էր քերթուածը. հանգը յիշողութեան օգնական է, որ անծանօթ անուններու եւ դէպքերու երկար շարքը կը պահէ ձեւի մը մէջ, որ աշակերտը կրնայ իր հետ տանիլ։ Ան նաեւ ցոյց կու տայ, թէ ի՛նչ կրնար ընել հեղինակը։ Գրաբարով հազար տող մէկ հանգով գրելը նախ բառապաշարի, ապա միայն զգացումի սխրանք է։

Հոս է նաեւ, որ այս յօդուածը կը հրաժարի հետեւելէ տարածուած ամփոփումներուն։ Ներսէս Շնորհալիին յաճախ կը վերագրեն հայ բանաստեղծութեան մէջ հանգը մտցնելը կամ հայկական հանգաւոր չափածոն ստեղծելը։ Այս յօդուածին համար գործածուած հանրագիտարանային աղբիւրներէն ոչ մէկը այդպիսի պնդում չ՚ըներ, եւ հանգը հայ չափածոյին մէջ իրմէ հին է։ Հոս կ՚ըսուի աւելի նեղ ու աւելի հիմնաւոր բան մը. ան հանգը գործածեց անսովոր յաւակնութեամբ ու հետեւողականութեամբ, եւ յետագայ հայ բանաստեղծները գրեցին աւանդութեան մը մէջ, որուն ձեւաւորումին նպաստեց իր գործը։

«Ողբ Եդեսիոյ»

Եդեսիան մեծ հայ բնակչութիւն ունեցող քաղաք էր եւ դարձած էր խաչակիր կոմսութեան մը կեդրոնը։ Ան ինկաւ 1144 թուականի դեկտեմբերին։ Ներսէս անոր նուիրեց ընդարձակ չափածոյ ողբ մը՝ «Ողբ Եդեսիոյ», որ սովորաբար կը թուագրուի յաջորդ տարիով։ Այս գործին մէջ է, որ ան ամէնէն շատ կը մօտենայ հանրային բանաստեղծի մը, որ իր ժամանակի դէպքի մը մասին կը գրէ։

Ողբը հայ գրականութեան ճանչցուած սեռ մըն է՝ իր կանոններով. ինքնաբուխ զեղում չէ։ Զայն իբրեւ լրագրական տեղեկագրութիւն կարդալը կը վրիպեցնէ այն, ինչ որ գործը կ՚ընէ։ Քաղաքը կ՚անձնաւորուի, բանաստեղծը անոր կը դիմէ, եւ վիշտը կը դասաւորուի ձեւական կառոյցի մը մէջ։ Այս յօդուածը կործանումը մանրամասնօրէն չի նկարագրեր, որովհետեւ քերթուածին հետաքրքրութիւնը վայրագութիւնը չէ. հետաքրքրականը այն է, թէ ինչպէ՛ս գրական ձեւը գործածուեցաւ աղէտը իր մէջ պահելու համար։

Իր գործերէն միայն այս մէկը ուղղակի կապ ունի պատմութեան այն էջին հետ, որուն մասին ոչ հայ ընթերցողներէն շատեր արդէն բան մը գիտեն։ Ուստի ան բնական կամուրջ է իր բանաստեղծութեան եւ ԺԲ. դարու Մերձաւոր Արեւելքին միջեւ։ Բայց ասիկա զայն խաչակրաց արշաւանքներու բնագիր չի դարձներ։ Ան հայկական քերթուած է հայկական կորուստի մը մասին՝ գրուած մարդու մը կողմէ, որ դէպքին ատեն մօտ քառասուն տարեկան էր։

«Յիսուս Որդի»

«Յիսուս Որդի»-ն, որ կը թուագրուի մօտ 1152-ով, իր ամենամեծ հոգեւոր գործն է։ Ընդարձակ քերթուած մըն է, որ կ՚անցնի Սուրբ Գիրքին ու եկեղեցւոյ պատմութեան միջով եւ կը վերջանայ վախճանաբանութեամբ։ Վերնագիրին անգլերէն թարգմանութիւնները կը տարբերին։

Զայն աւելի ճիշդ է նկատել ուսուցողական քերթուած, քան հոգեւոր քնարերգութիւն։ Անոր նպատակը համապարփակ է՝ քրիստոնէական վարդապետութեան էութիւնը դնել երկար չափածոյի մը մէջ, որ կարելի ըլլայ կարդալ ու յիշել։ Այս առումով ան կը կանգնի չափածոյ պատմութեան կողքին. երկուքն ալ բանաստեղծութիւնը կը գործածեն մեծ նիւթ մը կրելու համար։

Աղօթքներ եւ շարականներ

«Հաւատով խոստովանիմ»-ը քսանչորս տունէ բաղկացած աղօթք է՝ մէկ տուն օրուան իւրաքանչիւր ժամուն համար։ Իր գրածներէն ամէնէն տարածուածն է. թարգմանուած է աւելի քան երեսուն լեզուի եւ մինչեւ այսօր առօրեայ գործածութեան մէջ է։ Հետաքրքրականը կառոյցն է. ժամերու բաժնուած օր մը, ուր ամէն ժամ ունի իր տունը։ Այսպէսով ամբողջը բնագիր մըն է, որուն կարելի է մտնել որեւէ կէտէ, առանց սկիզբէն մինչեւ վերջ կարդալու։

«Առաւօտ լուսոյ»-ն շարական է եւ հայկական երգացանկին ամէնէն ծանօթ կտորներէն մէկը։ Ան կ՚երգուի, ոչ թէ կը կարդացուի, եւ իր կեանքը նոյնքան երաժշտական եղած է, որքան գրական։ Ուրիշ շարականներ ալ, որոնց մէջ «Նորահրաշ պսակաւոր»-ը, նոյն խումբին կը պատկանին։

Հայ եկեղեցական երգեցողութեան մասին գրականութիւնը անոր կը վերագրէ այդ երգեցողութեան բարեփոխումը։ Ըստ այդ գրականութեան՝ ան պարզեցուց թէ՛ պատարագային բանաստեղծութեան խօսքերը, թէ՛ անոնց եղանակները, եւ արդիւնքը մօտեցուց հայ ժողովրդական երգին։ Ասիկա մատչելիութեան մասին պնդում է եւ կը համապատասխանէ իր գործին միւս յատկանիշներուն՝ յիշողութեան օգնող հանգին, ժամ առ ժամ աղօթքին, աշակերտներու համար գրուած չափածոյին։ Ան կը գրէր, որ իր խօսքը մնայ մարդոց յիշողութեան մէջ։

Լեզուն, որով ան գրեց

Իր գլխաւոր գործերը գրաբար են՝ Ե. դարէն ի վեր հայ գրաւոր խօսքի գրական լեզուով։ Բայց միայն ատիկա ըսելը կը շրջանցէ, թէ ի՛նչ դար էր ԺԲ. դարը։ Հայերէնը անցումային վիճակի մէջ էր։ Խօսակցական լեզուն բաւական հեռացած էր գրաբարէն, եւ կը ձեւաւորուէին այն ձեւերը, որոնք կը խմբուին «միջին հայերէն» անուան տակ։ Այս ընթացքը մանաւանդ Կիլիկիոյ մէջ յստակ էր, ուր շուտով այդ լեզուով պիտի գրուէին օրէնսգիրքեր, բժշկական գործեր եւ ժամանակագրութիւններ։

Ճշգրիտ դիրքորոշումը հետեւեալն է. իր գրական գործերը գրաբար են, իսկ աւելի պարզ, ժողովրդական լեզուն, որ մօտ է ձեւաւորուող միջին հայերէնի միջավայրին, կ՚երեւի որոշ փոքր չափածոներու մէջ, ինչպէս առակներուն ու հանելուկներուն։ Այս տարբերութիւնը գրութեան տեսակներու միջեւ է. կարծիքի փոփոխութիւն չէ։ Ատոր համար ալ հոս չ՚ընդունուիր այն շրջանառող պարզեցուած պնդումը, թէ ան գրած է միջին հայերէնով։

Զգուշութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ եզրաբանութիւնը վիճելի է, եւ այս դարը ճիշդ սահմանագիծին վրայ կը գտնուի։ Փաստերը կը հիմնաւորեն հետեւեալ ձեւակերպումը. ան գրաբարով գրող էր, որ ականջ ունէր աւելի պարզ լեզուի համար եւ կ՚աշխատէր այն միջավայրին մէջ, ուր կը ձեւաւորուէր միջին հայերէնը։

Նամակներ եւ բանակցութիւններ Կոստանդնուպոլսոյ հետ

Մօտ 1165 թուականէն սկսեալ ան նամակագրական կապ ունէր բիւզանդական կայսր Մանուէլ Ա. Կոմնենոսին հետ՝ հայ եւ բիւզանդական եկեղեցիներուն միջեւ տարաձայնութիւններուն շուրջ։ 1171-ին կայսերական պատուիրակութիւն մը, Թէորիանոս աստուածաբանին գլխաւորութեամբ, եկաւ Հռոմկլա՝ դէմ առ դէմ բանակցելու։ Ի վերջոյ Կոստանդնուպոլիս ներկայացուց ինը պայմաններէ բաղկացած ցանկ մը։ Անոնց մէջ էին Քաղկեդոնի ժողովին ընդունումը, հայկական ծիսական կարգերու փոփոխութիւններ, տոմարի համաձայնեցում եւ կայսերական իշխանութիւն՝ ապագայ կաթողիկոսներու նշանակումին վրայ։

Ան զանոնք չընդունեց՝ առարկելով անոնց խստութեան, եւ երբ ան մեռաւ 1173-ին, բանակցութիւնները տակաւին աւարտած չէին։ Այս դրուագը հոս կը ներկայացուի նոյնքան գրական, որքան դաւանական պատճառով. անկէ ծնան նամակներ, եւ այդ նամակները իր գրական ժառանգութեան մաս են։ Ան թէ՛ չափածոյ, թէ՛ արձակ գրող էր, եւ իր արձակը կը գտնենք ճիշդ այս նամակագրութեան մէջ։

Արդի գրութիւնները յաճախ զինք կը կոչեն էքիւմենիզմի ռահվիրայ։ Այս բառը իր հետ կը բերէ Ի. դարու շարժում մը, եւ զայն պէտք է զգուշութեամբ գործածել։ Ներսէսին ըրածը բանակցութիւն ու նամակագրութիւն էր երկու եկեղեցիներու միջեւ՝ հաշտութեան նպատակով, իսկ կայսրը արդիւնքին մէջ քաղաքական շահ ունէր։ Այս գործը իր իսկ եզրերով նկարագրելը աւելի ճշգրիտ է, քան աւելի ուշ բառապաշար փոխ առնելը, եւ ասիկա զինք չի նսեմացներ։ Ինչպէս ալ ծագած ըլլայ իր մակդիրը, այն համբերութիւնն ու քաղաքավարութիւնը, որ յաճախ կը տեսնեն «Շնորհալի» անունին մէջ, ճիշդ այս նամակներուն մէջ կ՚երեւին։

Ընկալումը եւ տեղը հայ գրականութեան պատմութեան մէջ

Զինք կարդացին առանց ընդհատումի։ Իր շարականները Շարակնոցին մէջ մտան իր մահէն ետք երկու դարերու ընթացքին։ Իր գործերը հայերէն ամէնէն կանուխ տպուած գիրքերէն էին՝ սկսելով 1661 թուականի ամսթերտամեան տպարանէն, եւ վերահրատարակուեցան Կոստանդնուպոլսոյ, Վենետիկի, Սանկտ Բետերբուրգի եւ Երեւանի մէջ։ «Հաւատով խոստովանիմ»-ը մինչեւ այսօր կ՚ըսուի։ Միջնադարեան հայ գրողներէն քիչեր ունին գործածութեան այսքան անընդհատ պատմութիւն։

Գրականութեան պատմութեան մէջ ան կը կանգնի երկու բանի միջեւ։ Իրմէ առաջ կու գայ Գրիգոր Նարեկացին, որուն «Մատեան ողբերգութեան»-ը առաջին դէմքով երկար հոգեւոր քերթուածը դարձուցած էր հայ գրականութեան մեծ ձեւը։ Նարեկացին կ՚ընդօրինակուէր նաեւ Ներսէսի իսկ Կիլիկիոյ մէջ. այդ գիրքին ամէնէն յայտնի նկարազարդ ձեռագիրը հոն պատրաստուեցաւ 1173-ին, Ներսէսի մահուան տարին։ Իրմէ ետք կու գայ յաջորդ դարու կիլիկեան ծաղկումը։ Իր սեփական նպաստը այն էր, որ հայ չափածոն դարձուց դէպի դուրս՝ դէպի ուսուցում, պատում, համայնքային երգեցողութիւն եւ օրուան դէպքերը։

Իր կրօնական դիրքը իր ընկալումին մաս է, եւ ոչ փաստարկ՝ իր գրական կարեւորութեան օգտին։ Այս երկուքը պէտք չէ իրարու տեղ դնել։ Ան Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ սուրբ է եւ կը յիշատակուի Սուրբ Թարգմանչաց տօնին, որ կը պատուէ հայ գրողներն ու թարգմանիչները։ Այսինքն եկեղեցին ինք զինք դրած է ճիշդ այն ընկերակցութեան մէջ, որ իրեն կը վայելէ։