Ներսէս Շնորհալի

Ո՞վ էր Ներսէս Շնորհալին

Ներսէս Շնորհալին ԺԲ. դարու հայ բանաստեղծ, շարականագիր եւ թուղթագիր էր, իսկ 1166-էն մինչեւ 1173-ին իր մահը՝ կաթողիկոս, Հայ եկեղեցիին գլուխը։ Այս բնութագրութեան երկու կէսն ալ ճիշդ է, բայց հոս անոնք հաւասար կշիռ չունին։ Ան գրեց մօտ կէս դար եւ պաշտօնը վարեց եօթը տարի, եւ հէնց գրածն է պատճառը որ ան գրողներու բաժինին մէջ է։

Իր ստեղծածը աւելի լայն է քան «հոգեւոր բանաստեղծ» արտայայտութիւնը կ՚ակնարկէ։ Կայ աշակերտներու համար գրուած Հայոց պատմութիւնը չափածոյ, ողբ մը քաղաքի մը կործանումին մասին, ընդարձակ քերթուած մը որ կը վերապատմէ Սուրբ Գիրքն ու եկեղեցիին պատմութիւնը, քսանչորս տունէ աղօթք, տարուան շարականներ, հանելուկներ ու կարճ դաստիարակչական կտորներ, ընդհանրական թուղթ եւ ծաւալուն նամակագրութիւն բիւզանդական արքունիքին հետ։ Հէնց այս բազմազանութիւնն է կարեւորը. ան գրեց սորվեցնելու, ողբալու, փաստարկելու եւ երգուելու համար, եւ լեզուաշերտերը իրապէս տարբեր են։

Ան նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցիին սուրբն է, եւ անգլիալեզու գրականութեան մէջ իր մասին գրուածը գերազանցապէս այդ իրողութեան եւ Կոստանդնուպոլսոյ հետ բանակցութիւններուն շուրջ է։ Անոնք իր կեանքին մասն են եւ ներկայացուած են վարը։ Բայց ընթերցողը որ կու գայ գիտնալով միայն թէ ան սուրբ մարդ էր եւ եկեղեցական դիւանագէտ, ստացած է իր փոքր մասը, իսկ բանաստեղծութիւններն են պատճառը որ անունը պահպանուեցաւ։

Անունը եւ «Շնորհալի» մականունը

Իր ծնունդի անունը յայտնի չէ։ Ներսէսը այն անունն է որ ան առաւ քահանայ ձեռնադրուելու ատեն. ասիկա սովորական կարգ է եւ արժէ պարզ ըսել, որովհետեւ կը նշանակէ թէ այն անունը՝ որով իր ամբողջ գրածը կը շրջի, ընտրուեցաւ հասուն տարիքին, ոչ թէ տրուեցաւ ծնունդին։

«Շնորհալի»-ն նոյնպէս մականուն-ազգանուն չէ։ Ան մակդիր է՝ կազմուած «շնորհ» բառէն, եւ անգլերէնի մէջ սովորաբար կը թարգմանուի the Graceful կամ the Gracious. «շնորհով լի»-ն աւելի մօտ է իմաստին։ Թէ ինչո՛ւ ան կպաւ իրեն, հստակեցուած չէ։ Բացատրուած է թէ՛ իբրեւ պատուանուն որ կը տրուէր այն դպրոցին սաներուն ուր ան սորվեցաւ, թէ՛ իբրեւ իր անձին, խօսքին ու գրածին որակին բնութագրում. աղբիւրները երկուքն ալ կ՚առաջարկեն եւ չեն ընտրեր։ Այս յօդուածը նոյնպէս չ՚ընտրեր, որովհետեւ բառին իմաստը պարզ է, իսկ գործածութեան պատճառը՝ ոչ։

Գրականութեան մէջ կը հանդիպի եւս երկու անուն։ Ներսէս Դ-ն իր կարգաթիւն է իբրեւ կաթողիկոս եւ կը պատկանի պաշտօնին, ոչ թէ բանաստեղծին։ Ներսէս Կլայեցի կը նշանակէ «Կլայէն Ներսէս»՝ ըստ Հռոմկլայի, այն բերդին որ կաթողիկոսութեան աթոռն էր եւ ուր ան ապրեցաւ ու մեռաւ. նոյն տեղանուանական սովորութիւնը որ Գրիգոր Նարեկացիին կու տայ իր անունը։ Զինք պէտք չէ շփոթել Ներսէս Լամբրոնացիին հետ՝ ուրիշ, աւելի ուշ կիլիկեան գրողի մը, որ իրմէ քսանհինգ տարի աւելի ապրեցաւ։

Տոհմ մը որ կը պահէր աթոռը, եւ գրական ժառանգութիւն

Ան ծնաւ Պահլաւունիներու տոհմին մէջ, որ քիչ շատ անընդհատ տուաւ Հայոց կաթողիկոսներ 1066-էն 1203 թուականները։ Հայրը Ապիրատ Պահլաւունի իշխանն էր, աւագ եղբայրը եղաւ Գրիգոր Գ. կաթողիկոս, մօրը հօրեղբայրը եղած էր Գրիգոր Բ. կաթողիկոսը։ Այս թուարկումը կրնայ տոհմը ներկայացնել իբրեւ պաշտօնեաներու հարստութիւն, եւ մասամբ այդպէս ալ էր։ Բայց ան նաեւ կը նշանակէ թէ այն տունը ուր ան մեծցաւ, այնպիսին էր ուր գիրքերը, նամակներն ու եկեղեցական քաղաքականութիւնը կեանքին սովորական կահոյքն էին։

Այս յօդուածին համար աւելի օգտակար նախնին Գրիգոր Մագիստրոսն է՝ ԺԱ. դարու իշխան, գիտնական եւ գրող, որմէ կը սերի տոհմը եւ որ կը յիշուի իր նամականիով ու չափածոյով։ Աղբիւրները կը տարբերին երկու մարդոց միջեւ սերունդներու ճշգրիտ թիւին հարցին մէջ։ Կարեւորը այն է որ Ներսէսը ժառանգեց տոհմային աւանդութիւն մը ուր ազնուականէն կը սպասուէր գրել, ոչ թէ միայն վճարել գրելու համար։

Ան եւ իր եղբայրը մանուկ հասակին ղրկուեցան Կարմիր վանք՝ Քեսունի եւ Շուղրի կողմերը, ուր զանոնք ուսուցանեց Ստեփանոս Մանուկ վանականը, որ աղբիւրներուն մէջ կը ներկայացուի իբրեւ հեղինակաւոր գիտնական եւ աստուածաբան։ Քահանայ ձեռնադրուեցաւ մօտ տասնեօթը տարեկանին, եպիսկոպոս՝ մօտ երեսունհինգին։ Կրթութիւնը ժամանակին սովորական վանական կրթութիւնն էր՝ Սուրբ Գիրք, եկեղեցւոյ հայրեր, քերականութիւն, տաղաչափութեան մեքենականութիւնը, եւ հէնց հոն ձեւաւորուեցաւ այն արհեստագիտական վարպետութիւնը որ կ՚երեւի իր բանաստեղծութեան մէջ։

Ծովք, Հռոմկլա եւ կիլիկեան աշխարհը

Ան ծնաւ Ծովք կոչուող բերդի մը մէջ։ Թէ ուր էր ան ճշգրտօրէն, իրապէս վիճելի է. կը տեղադրուի կա՛մ Կիլիկիոյ կողմ իյնող Թլուք գաւառին մէջ, կա՛մ աւելի արեւելք՝ Ծոփք պատմական նահանգին մէջ, արդի Էլյազըղի մօտ։ Երկու ընթերցումն ալ իր ծնունդը կը դնէ Եփրատի վերին աւազանին մէջ, ոչ թէ բուն Կիլիկիոյ, եւ տարբերութիւնը արժէ պահել, որովհետեւ արեւմուտք շարժեցաւ այն աշխարհը ուր ան մեծցաւ, ոչ միայն ինք։

Կաթողիկոսութիւնը ինք ալ շարժման մէջ էր։ 1125-ին ան հաստատուեցաւ Ծովքի մէջ՝ իր եղբօր օրով, իսկ մօտ 1149–1151 թուականներուն փոխադրուեցաւ Հռոմկլա՝ Եփրատի վրայ գտնուող բերդ մը, թրքերէն՝ Rumkale։ Եղբայրն է որ զայն հոն հաստատեց. Ներսէսը ժառանգեց արդէն ամրագրուած աթոռ մը, եւ ան մնաց Հայ եկեղեցիին կեդրոնը մինչեւ 1292-ի անկումը, որմէ ետք աթոռը փոխադրուեցաւ Սիս։ Հռոմկլան այն տեղն է ուր ան ապրեցաւ իբրեւ կաթողիկոս, ուր ընդունեց 1171-ի կայսերական պատուիրակութիւնը, ուր գրեց եւ ուր թաղուած է։

Եզր մը զգուշութիւն կը պահանջէ։ Կիլիկիոյ մէջ հայկական ներկայութիւնը իր կեանքին ընթացքին իշխանութիւն էր Ռուբինեաններու գլխաւորութեամբ, ոչ թէ թագաւորութիւն։ Թագաւորութիւն ան դարձաւ միայն 1198-ին, երբ Լեւոնը թագադրուեցաւ՝ Ներսէսի մահէն քսանհինգ տարի ետք։ Զինք «Կիլիկեան թագաւորութեան բանաստեղծ» կոչելը, ինչպէս յաճախ կ՚ընեն, զինք կը փոխադրէ պետութիւն մը որ տակաւին գոյութիւն չունէր։ Այն հայկական Կիլիկիան որ ան ճանչցաւ, խաչակրաց կոմսութիւններու, բիւզանդական պահանջներու եւ թրքական ամիրայութիւններու միջեւ բարձրացող տիրութիւն մըն էր, եւ իր սերունդին մէջ երեւցող մշակութային ինքնավստահութիւնը կը կառուցուէր, ոչ թէ կը ժառանգուէր։

Քահանայէն մինչեւ կաթողիկոս

Իր հասուն կեանքին մեծ մասին ան աշխատեցաւ իր եղբօր քով, ոչ թէ ինքնուրոյն՝ իբրեւ քահանայ, ատենադպիր, իսկ մօտ 1137-էն՝ եպիսկոպոս։ Հէնց այս շրջանին գրուեցաւ գրեթէ ամբողջ բանաստեղծութիւնը, ինչ որ նման ասպարէզի սովորական ընթացքին հակառակն է եւ արժէ նկատել։ Ան եկեղեցական չէր որ ուշ սկսաւ գրել. ան երեսուն տարի գրող էր, նախքան պաշտօնին գալը։

Այդ տարիներու հանրային աշխատանքը դիւանագիտական եւ հովուական էր։ 1138-ին մասնակցեցաւ Անտիոքի ժողովին։ 1165-ին զինք կանչեցին միջնորդելու Թորոս Բ. ռուբինեան իշխանին եւ Օշին Լամբրոնացիին միջեւ՝ հայ իշխաններու վէճի մը մէջ. յիշեցում մը թէ այն կիլիկեան հայ աշխարհը ուր ան կ՚ապրէր, քաղաքականապէս խռովայոյզ էր, եւ թէ նրբանկատութեան համբաւ ունեցող եպիսկոպոսը հոն օգտակար գործիք էր։

Ան իր եղբօր յաջորդեց կաթողիկոսական աթոռին 1166-ին եւ պաշտօնը վարեց մինչեւ 1173 թուականի օգոստոս 13-ին իր մահը։ Այդ մահուան թուականը աղբիւրներուն մէջ հաստատուն է, ծնունդինը՝ ոչ, եւ կը տրուի տարբեր կերպով՝ մօտ 1100, 1101 կամ 1102, իսկ հայկական աւանդութիւնը կը նշէ 1102 թուականի յունիս 4-ը։ Այս յօդուածը կ՚օգտագործէ «մօտ 1102»-ը եւ կը պահէ մօտաւորութիւնը տեսանելի, որովհետեւ հոս ինքնավստահ մէկ ծնունդի թուական մը հնարուածք պիտի ըլլար։

Իր գրածին ընդգրկումը

Ապահով վերագրուող գործերու մարմինը կը բաժնուի քանի մը յստակ խումբի։ Կայ պատմողական եւ պատմական չափածոյ, որմէ ամենամեծը Հայոց պատմութիւնն է ոտանաւորով։ Կայ առիթային եւ յիշատակի բանաստեղծութիւն, առաջին հերթին «Ողբ Եդեսիոյ»-ն։ Կայ ընդարձակ հոգեւոր չափածոյ՝ գլխաւորաբար «Յիսուս Որդի»-ն։ Կան աղօթքներ եւ շարականներ, անոնց մէջ քսանչորս տունէ «Հաւատով խոստովանիմ»-ը եւ շարականներու շարք մը որ մտաւ պատարագ։ Եւ կայ արձակ՝ ընդհանրական թուղթ, դաւանական շարադրանքներ եւ ծաւալուն նամակագրութիւն։

Իրեն կը վերագրուի Ծննդոց մեկնութիւնը, որ չէ պահպանուած. օգտակար յիշեցում մը թէ պահպանուած ժառանգութիւնը իր գրածին ամբողջը չէ։ Աւելի կարճ կտորները՝ հանելուկներ եւ կարճ դաստիարակչական չափածոյ, նոյնպէս իրեն կը վերագրուին եւ հէնց այն մասն են ուր վերագրումը ամենէն քիչ ապահով է. հոս անոնք կը նշուին իբրեւ վերագրուող, ոչ թէ կը հաշուուին իբրեւ հաստատ։

Այս յօդուածին մէջ գործերու կամ շարականներու թիւ չի տրուիր, որովհետեւ վստահելի գրականութիւնը այդպիսին չի տար։ Իր եւ իրեն վերագրուող շարականները հայկական Շարակնոց մտան աստիճանաբար եւ լիովին ամբողջացան միայն ԺԴ. դարուն՝ իր մահէն երկու հարիւր տարի ետք։ Հէնց այդպիսի ընթացքն է որ ինքնավստահ թիւը անկարելի կը դարձնէ, եւ շրջանառող կլոր թիւերուն պէտք է կասկածով մօտենալ։

Հազար տող մէկ հանգով

Իր առաջին խոշոր գործը, որ սովորաբար կը թուագրուի մօտ 1121 թուականով, Հայոց պատմութիւնն է չափածոյ՝ հազարէ աւելի տող, գրուած աշակերտներու համար։ Իր ապշեցուցիչ յատկութիւնը արհեստագիտական է. ամէն տող կը վերջանայ նոյն վանկով։ Մէկ հանգ կը պահուի ամբողջ քերթուածին երկայնքին։

Ասիկա տեքստի մասին իրական եւ ստուգելի իրողութիւն է, եւ աւելի տեղեկատու է քան որեւէ ածական։ Ան կ՚ըսէ թէ ինչի՛ համար էր քերթուածը՝ հանգը յիշողութեան յենարան է, որ անծանօթ անուններու ու դէպքերու երկար շարքը կը պահէ աշակերտի կրելի ձեւի մը մէջ, եւ կ՚ըսէ թէ ի՛նչ կրնար ան։ Գրաբարով հազար տողի ընթացքին մէկ հանգ պահելը նախ բառապաշարի, ապա զգացումի սխրանք է։

Ասիկա նաեւ այն կէտն է ուր յօդուածը կը հրաժարի հետեւիլ տարածուած ամփոփումներուն։ Ներսէս Շնորհալիին յաճախ կը վերագրեն հայ բանաստեղծութեան մէջ հանգ մտցնելը կամ հայկական հանգաւոր բանաստեղծութեան ստեղծումը։ Այս յօդուածին համար գործածուած ոչ մէկ հանրագիտարանային աղբիւր այդպիսի պնդում կ՚ընէ, եւ հանգը հայ չափածոյին մէջ իրմէ հին է։ Այն ինչ որ կարելի է ըսել եւ կ՚ըսուի հոս, աւելի նեղ է եւ աւելի հիմնաւոր. ան հանգը գործածեց անսովոր յաւակնութեամբ ու հետեւողականութեամբ, եւ յետագայ հայ բանաստեղծները աշխատեցան այն աւանդութեան մէջ որուն ձեւաւորումին նպաստեց իր գործելակերպը։

«Ողբ Եդեսիոյ»

Եդեսիան՝ մեծ հայ բնակչութիւն ունեցող քաղաքը որ դարձած էր խաչակրաց կոմսութեան աթոռ, ինկաւ 1144 թուականի դեկտեմբերին։ Ներսէսը անոր մասին գրեց ընդարձակ չափածոյ ողբ մը՝ «Ողբ Եդեսիոյ», որ սովորաբար կը թուագրուի յաջորդ տարով։ Ասիկա այն գործն է ուր ան ամենէն մօտ է հանրային բանաստեղծ ըլլալու, որ կը գրէ իր իսկ կեանքի դէպքի մը մասին։

Ողբը ճանչցուած հայկական սեռ է՝ իր պայմանականութիւններով, ոչ թէ ինքնաբուխ հեղում, եւ զայն իբրեւ թղթակցութիւն կարդալը բաց կը թողու այն ինչ որ գործը կ՚ընէ։ Քաղաքը կ՚անձնաւորուի եւ իրեն կը դիմուի, վիշտը կը կազմակերպուի ձեւական կառոյցի մը մէջ։ Այս յօդուածը մանրամասն չի նկարագրեր կործանումը, որովհետեւ քերթուածին հետաքրքրութիւնը ոչ թէ վայրագութեան մէջ է, այլ այն բանին մէջ թէ ինչպէ՛ս գրական ձեւը գործածուեցաւ աղէտը պահելու համար։

Ասիկա նաեւ իր միակ գործն է որ ուղղակիօրէն կը նստի պատմութեան այն հատուածին վրայ որուն մասին ոչ հայ ընթերցողներէն շատեր արդէն բան մը գիտեն, ինչ որ զայն կը դարձնէ բնական կամուրջ իր բանաստեղծութեան եւ ԺԲ. դարու Մերձաւոր Արեւելքին միջեւ։ Ան զայն խաչակրաց տեքստ չի դարձներ։ Ասիկա հայկական քերթուած է հայկական կորուստի մասին՝ գրուած մարդու մը կողմէ որ մօտ քառասուն տարեկան էր երբ ատիկա պատահեցաւ։

«Յիսուս Որդի»

«Յիսուս Որդի»-ն, թուագրուած մօտ 1152 թուականով, իր ամենամեծ հոգեւոր գործն է՝ ընդարձակ քերթուած մը որ կ՚անցնի Սուրբ Գիրքի եւ եկեղեցիին պատմութեան մէջէն եւ կ՚աւարտի վախճանաբանութեամբ։ Անգլերէն վերնագիրին թարգմանութիւնները կը տարբերին։

Զայն աւելի ճիշդ է բնութագրել իբրեւ ուսուցանող քերթուած, քան իբրեւ հոգեւոր քնարերգութիւն։ Իր յաւակնութիւնը համապարփակ է՝ քրիստոնէական ուսուցումին էութիւնը դնել կայուն չափածոյի մէջ որ կարելի է կարդալ եւ յիշել, եւ այս առումով ան կը կանգնի չափածոյ պատմութեան քով. երկուքն ալ գործեր են որ բանաստեղծութիւնը կը գործածեն մեծ նիւթ կրելու համար։

Աղօթքներ եւ շարականներ

«Հաւատով խոստովանիմ»-ը քսանչորս տունէ բաղկացած աղօթք է՝ մէկը օրուան իւրաքանչիւր ժամուան համար։ Ասիկա իր գրածներէն ամենէն լայն շրջանառողն է. թարգմանուած է աւելի քան երեսուն լեզուով եւ մինչեւ այսօր սովորական գործածութեան մէջ է։ Հետաքրքրականը կառոյցն է՝ ժամերու բաժնուած օր մը, որուն իւրաքանչիւր ժամը ունի իր տունը, այնպէս որ ամբողջը տեքստ մըն է որ նախատեսուած է որեւէ կէտէ մուտք գործելու, ոչ թէ սկիզբէն վերջ կարդալու համար։

«Առաւօտ լուսոյ»-ն շարական է եւ հայկական երգացանկին ամենէն յայտնիներէն. ան կ՚երգուի, ոչ թէ կը կարդացուի, եւ իր կեանքը եղած է նոյնքան երաժշտական որքան գրական։ Ուրիշ շարականներ, անոնց մէջ «Նորահրաշ պսակաւոր»-ը, նոյն կարգին մէջ են։

Հայ երգեցողութեան մասին գրականութեան մէջ իրեն կը վերագրուի անոր բարեփոխումը՝ թէ՛ պատարագային բանաստեղծութեան բառերուն, թէ՛ անոնց կապուած եղանակներուն պարզեցումը, եւ արդիւնքը հայ ժողովրդական երգին մօտեցնելը։ Ասիկա մատչելիութեան մասին պնդում է եւ կը համապատասխանէ այն ամէնուն ինչ որ կ՚երեւի իր գործելակերպին մէջ՝ յիշողութեան հանգը, ժամ առ ժամ աղօթքը, աշակերտներու համար գրուած չափածոն։ Ան գրեց որ մնայ յիշողութեան մէջ։

Լեզուն որով ան գրեց

Իր գլխաւոր գործերը գրաբարով են՝ Ե. դարէն ի վեր հայ գրաւոր խօսքին գրական լեզուով։ Սակայն միայն ատիկա ըսելը բաց կը թողու այն ինչ որ ԺԲ. դարն էր։ Հայերէնը անցումային վիճակի մէջ էր. խօսակցական լեզուն զգալիօրէն հեռացած էր գրաբարէն, եւ կը ձեւաւորուէին այն ձեւերը որոնք կը խմբաւորուին «միջին հայերէն» անուան տակ, մանաւանդ Կիլիկիոյ մէջ, ուր անոնք շուտով պիտի կրէին օրէնսգիրքեր, բժշկութիւն եւ ժամանակագրութիւններ։

Ճշգրիտ դիրքը այն է որ իր գրական գործերը գրաբար են, մինչ աւելի պարզ, ժողովրդական լեզուաշերտը՝ ձեւաւորուող միջին հայերէնի միջավայրին մօտ, կ՚երեւի որոշ փոքր չափածոյի մէջ, անոնց մէջ առակներուն եւ հանելուկներուն։ Ասիկա գրելու տեսակներու միջեւ տարբերութիւն է, ոչ թէ կարծիքի փոփոխութիւն, եւ հէնց անոր համար հոս չ՚ընդունուիր այն հարթ պնդումը թէ ան գրեց միջին հայերէնով, որ կը շրջանառի։

Զգուշութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ եզրաբանութիւնը վիճելի տարածք է, եւ դարը նստած է սահմանագիծին վրայ։ Զինք բնութագրելը իբրեւ գրաբարով գրող, որ ականջ ունէր աւելի պարզ լեզուաշերտի համար եւ կ՚աշխատէր այն միջավայրին մէջ ուր կը ձեւաւորուէր միջին հայերէնը, այն ձեւակերպումն է որ ապացոյցները կը հիմնաւորեն։

Նամակներ եւ բանակցութիւններ Կոստանդնուպոլսոյ հետ

Մօտ 1165 թուականէն ան նամակագրութեան մէջ էր բիւզանդական կայսր Մանուէլ Ա. Կոմնենոսին հետ՝ հայկական եւ բիւզանդական եկեղեցիներու միջեւ տարաձայնութիւններուն շուրջ։ 1171-ին կայսերական պատուիրակութիւնը՝ Թէորիանոս աստուածաբանին գլխաւորութեամբ, եկաւ Հռոմկլա՝ անձամբ բանակցելու։ Կոստանդնուպոլիսը ի վերջոյ ներկայացուց ինը պայմանէ բաղկացած ցանկ մը, որ կը ներառէր Քաղկեդոնի ժողովին ընդունումը, հայկական պատարագային գործելակերպի փոփոխութիւններ, տոմարի համաձայնեցում եւ ապագայ կաթողիկոսներու նշանակումին հարցին մէջ կայսերական իշխանութիւն։

Ան զանոնք չընդունեց՝ առարկելով անոնց խստութեան դէմ, եւ բանակցութիւնները անաւարտ էին երբ ան մեռաւ 1173-ին։ Այս դրուագը հոս է գրական պատճառով ոչ պակաս քան դաւանականով. ան ծնաւ նամակներ, եւ նամակները իր ժառանգութեան մասն են։ Ան թէ՛ չափածոյի, թէ՛ արձակի աշխատող հեղինակ էր, եւ նամակագրութիւնը այն տեղն է ուր արձակն է։

Արդի շարադրանքները յաճախ զինք կը կոչեն էքիւմենիզմի ռահվիրայ։ Բառը իրեն հետ կը բերէ Ի. դարու շարժում մը եւ զգուշութիւն կը պահանջէ. այն ինչով ան զբաղած էր, երկու եկեղեցիներու միջեւ հաշտեցումին ուղղուած բանակցութիւն եւ նամակագրութիւն էր՝ վարուող կայսրի մը ներքեւ որ ելքին նկատմամբ քաղաքական շահ ունէր։ Ատիկա իր իսկ եզրերով նկարագրելը աւելի ճշգրիտ է քան աւելի ուշ բառապաշար փոխ առնելը, եւ ատիկա զինք չի նուազեցներ. այն համբերութիւնն ու քաղաքավարութիւնը որուն համար ժամանակակիցները զինք կոչեցին Շնորհալի, տեսանելի են հէնց այս նամակներուն մէջ։

Ընկալումը եւ տեղը հայ գրականութեան պատմութեան մէջ

Զինք կարդացին անընդհատ։ Իր շարականները մտան հայկական Շարակնոց իր մահէն ետք երկու դարերու ընթացքին, իր գործերը հայկական ամենէն կանուխ տպագիր գիրքերու շարքին էին՝ 1661 թուականի ամսթերտամեան տպարանէն սկսեալ, եւ վերահրատարակուեցան Կոստանդնուպոլսոյ, Վենետիկի, Սանկտ Բետերբուրգի եւ Երեւանի մէջ, իսկ «Հաւատով խոստովանիմ»-ը մինչեւ այսօր կ՚ըսուի։ Քիչ միջնադարեան հայ գրողներ ունին գործածութեան այդքան անընդհատ պատմութիւն։

Գրականութեան պատմութեան մէջ ան կը կանգնի երկու բանի միջեւ։ Իրմէ առաջ Գրիգոր Նարեկացին է, որուն «Մատեան ողբերգութեան»-ը երկար առաջին դէմքով հոգեւոր քերթուածը դարձուցած էր հայկական մեծ ձեւը, եւ որ կ՚ընդօրինակուէր հէնց Ներսէսի Կիլիկիոյ մէջ, քանի որ այդ գիրքին ամենէն յայտնի ծաղկազարդ ձեռագիրը պատրաստուեցաւ հոն 1173-ին՝ Ներսէսի մահուան տարին։ Իրմէ ետք յաջորդ դարու կիլիկեան ծաղկումն է։ Իր սեփական ներդրումը այն էր որ հայ չափածոն դարձուց դէպի դուրս ուղղուած՝ դէպի ուսուցում, դէպի պատում, դէպի համայնքային երգեցողութիւն, դէպի օրուան դէպքերը։

Իր կրօնական կարգավիճակը իր ընկալումին մասն է, ոչ թէ գրական նշանակութեան փաստարկ, եւ երկուքը պէտք չէ իրար փոխարինեն։ Ան սուրբ է Հայ Առաքելական եկեղեցիին մէջ եւ կը յիշատակուի Սուրբ Թարգմանչաց տօնին՝ այն տօնին որ կը պատուէ հայ գրողներն ու թարգմանիչները, ինչ որ, տեղին կերպով, հէնց այն ընկերակցութիւնն է ուր եկեղեցին ինք զինք կը դասէ։