Սիամանթօ

Ո՞վ էր Սիամանթօ

Սիամանթօ օսմանահայ աշխարհի արեւմտահայ բանաստեղծ էր՝ ծնած Եփրատի եզերքին գտնուող Ակն քաղաքին մէջ եւ սպաննուած Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին երեսունվեց կամ երեսունեօթը տարեկանին։ Քերթուած հրատարակած է 1898-էն սկսեալ, ժողովածուներ հանած է Ժընեւի, Փարիզի, Կ. Պոլսոյ եւ Պոսթընի մէջ, շուրջ մէկ տարի թերթ խմբագրած է Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ պատերազմէն առաջ վերջին տարիներուն շրջած է ռուսական Կովկասը։

Ան նաեւ այն գրողներէն է, որուն կեանքը ամենէն դժուար է յստակ շարադրել, որովհետեւ տեղեկատու գրականութիւնը ինքն իր հետ համաձայն չէ իր ծննդեան թուականին, ուսումին, ովկիանոսը կտրելու տարուան եւ նոյնիսկ այն անուանաձեւերուն մասին, որոնցմով ան արձանագրուած է։ Այս յօդուածը կ՚ըսէ, թէ ուր աղբիւրները կը տարաձայնին, փոխանակ ընտրելու այն տարբերակը, որ ամենէն սահուն կը կարդացուի։

Կասկածի տակ չէ գործին ընթացքը։ Ան սկսաւ որպէս կոչի բանաստեղծ՝ գրելով յեղափոխական կուսակցութեան թերթին համար, անցաւ յոգնութեան ու տարակոյսի երկար միջին շրջանէ, իսկ 1909-ին գրեց այն գիրքը, որ իր անունը կերտեց՝ կոտորածի մը մասին, որուն ինք ականատես չէր, ուրիշի ղրկած նամակներէն։

Անունը եւ անոր ձեւերը

Ծնած է Ատոմ Եարճանեան անունով։ Մականունը լատինատառ կը հասնի Yarjanian, Yarchanyan, Yardjanian եւ Jarjanian ձեւերով, իսկ անունը՝ Atom կամ Adom, որովհետեւ հայկական բաղաձայնները միասնական լատինատառ արտագրութիւն չունին․ ասոնք մէկ անուն են՝ անցած քանի մը համակարգէ, ոչ թէ տարաձայնութիւն այն մասին, թէ ո՛վ էր ան։ Հայերէնի մէջ երկու ուղղագրութիւնները նոյնպէս կը բաժնուին՝ Ատոմ Եարճանեան այն դասական ուղղագրութեամբ, որով կը գրէր ինք, եւ Ատոմ Յարճանյան արդի արեւելահայ գրելաձեւով։

Ծածկանունը կը բաժնուի նոյն կերպով, եւ ասիկա աւելի կարեւոր է, որովհետեւ գիրքերուն վրայ հէնց այս անունն է։ Սիամանթօ դասական եւ արեւմտահայ ձեւն է՝ վերջին ձայնաւորով, Սիամանթո՝ արեւելահայ ձեւը, եւ հէնց այս գրելաձեւով ան մատենագրուած է Երեւանի մէջ։ Արմատ արեւմտահայ հրատարակութեան մէջ կը տպէ Սիամանթօ, հայերէնին մէջ՝ Սիամանթո, ինչ որ հետեւողականութեան պակաս չէ, այլ նոյն կանոնը, որուն կը հետեւի ամբողջ արխիւը․ ամէն հրատարակութիւն անունը կը գրէ այնպէս, ինչպէս կը գրեն այդ հրատարակութեան ընթերցողները։

Երկուքին ետին ալ երրորդ անուն կայ։ Իր մանկութեան մասին հայկական վկայութիւնները կ՚արձանագրեն, որ մկրտուած է Աստուածատուր անունով՝ այն տօնին առիթով, որուն օրը ծնած էր, եւ որ յետագային ինք այդ անունը մէկ կողմ դրաւ ու ինքզինք Ատոմ կոչեց։ Այս մանրամասնութիւնը լաւ վկայուած է իր մասին հայերէն գրութիւններուն մէջ եւ կը բացակայի անգլերէն շարադրանքներու մեծ մասէն, որոնք կը սկսին այն ծննդեան անունով, որ ինք արդէն ձգած էր։

Ուրկէ՞ եկաւ ծածկանունը

Հայկական աղբիւրները համաձայն են, թէ ո՛վ զինք անուանեց․ Գարեգին Սրուանձտեանց՝ քահանան, ազգագրագէտն ու բանահաւաքը, որ 1874-ին առաջինը հրատարակեց «Սասնայ ծռեր» դիւցազնավէպին տարբերակը, ծածկանունը տուաւ Ակնի Ներսիսեան վարժարանի պատանիին։

Համաձայն չեն, թէ ուրկէ առնուած է։ Անգլերէն շարադրանքները կ՚ըսեն, թէ ատիկա Սրուանձտեանցի իր իսկ պատմուածքներէն մէկուն հերոսին անունն է։ Հայկական վկայութիւնները կու տան աւելի որոշակի եւ աւելի ստուգելի բան․ որ ան կու գայ երկու սիրահարներու՝ Սիա-Մանդօնի եւ Խեչէ-Զարէի մասին ժողովրդական քերթուածէն, որոնք միասին կը մեռնին, եւ որ Սրուանձտեանց զոյգին երկրորդ կէսը ծածկանուն տուաւ Սիամանթոյի քրոջ՝ Արմենուհիին, որ կը գրէր Խեչեզարէ անունով։ Մէկ անուանակոչութիւն, որ երկու համապատասխան անուն տուած է, աւելի դժուար է հնարել, քան ընդհանուր յիշողութիւն մը, եւ Արմատ այս տարբերակին կու տայ կշիռը։

Պատմութեան մէջ բան մը չի յարմարիր, եւ ատիկա պէտք է ըսուի։ Սրուանձտեանցի իր իսկ վաւերագրուած ուղին կ՚անցնի Վանէն, Մուշէն, Կարինէն եւ Կ. Պոլիսէն, իսկ 1886-էն ան եպիսկոպոս ու առաջնորդ էր Տրապիզոնի մէջ․ իր ոչ մէկ կենսագրութիւնը Ակնի մէջ դասաւանդութեան պաշտօն կ՚արձանագրէ։ Հէնց այս տարիներուն ան կը շրջէր արեւելեան նահանգները՝ բանաւոր նիւթ հաւաքելով, այնպէս որ հանդիպումը լիովին կարելի է, բայց ինչ որ պահած է հայկական աւանդութիւնը՝ անուանակոչութիւնն է, ոչ թէ դասարանը։ Արմատ անուանակոչութիւնը կը ներկայացնէ որպէս լաւ վկայուած մասը, իսկ դպրոցական շրջագիծը՝ որպէս այն մասը, որ արձանագրութիւնը ինքնուրոյն չի հաստատեր։

Ակն՝ Եփրատի եզերքին

Ակն քաղաք էր արեւմտեան Եփրատի աջ եզերքին՝ Տօրոսի եւ Հակատօրոսի լեռնաշղթաներուն միջեւ իյնող նեղ հովիտին մէջ։ Հայերը կը կոչէին Ակն՝ աչք կամ աղբիւր նշանակող բառով, թրքերէն՝ Էկին, իսկ 1922-էն՝ Քեմալիյէ։ Հին հայկական բնակավայր էր՝ իր վարժարաններով, եկեղեցիներով ու բարբառով, եւ, ինչպէս հայկական ներքին աշխարհին մեծ մասը, այն քաղաքներէն, որոնք կ՚արտահանէին իրենց այրերը․ անոնք կ՚երթային Կ. Պոլիս գործի եւ դրամ կը ղրկէին տուն։

Վարչական աշխարհագրութիւնը պէտք է ճշգրիտ նշուի, որովհետեւ սովորաբար սխալ կը տրուի։ Ակն գաւառակ էր՝ օսմանեան գազա, Խարբերդի սանճաքին մէջ՝ Մամուրէթ-ուլ-Ազիզի վիլայէթին ներսը, այն նահանգը, որ անգլալեզու աղբիւրները սովորաբար Խարբերդ կը կոչեն։ Ան Սեբաստիոյ նահանգին մէջ չէր եւ ինքնուրոյն նահանգ չէր։ Այն մշակութային տարածաշրջանը, որ հայերը կը կոչեն Արեւմտեան Հայաստան, կը պարունակէր զայն, բայց այդ արտայայտութիւնը կ՚անուանէ մշակութային ու ժողովրդագրական աշխարհագրութիւն, ոչ թէ օսմանեան վարչական միաւոր, եւ Արմատ երկու բառապաշարը իրարմէ զատ կը պահէ։

Հոն ապրած է շուրջ տասնչորս տարեկան դառնալը՝ ընտանիքի մը մէջ, որ անգլալեզու գրականութիւնը կը նկարագրէ որպէս բարձր միջին խաւի, իսկ հայկականը՝ որպէս վաճառականի տուն։ Ասիկա նոյն իրողութիւնն է երկու լեզուաշերտով, եւ հէնց այս իրողութիւնն է որ կը բացատրէ մնացեալը․ ընտանիքը կրնար զինք կրթել՝ նախ տան մէջ, ապա մայրաքաղաքին մէջ։

Ծննդեան թուականին հարցը

Իրեն համար տպուած է ծննդեան երեք տարբեր թուական, եւ անոնք հաւասարարժէք չեն։ Աղբիւրներուն ճնշող մեծամասնութիւնը՝ թէ՛ հայկական, թէ՛ անգլալեզու, կու տայ 1878-ի օգոստոս 15-ը։ Կենսագրական էջերու աւելի փոքր խումբ մը կու տայ 1878-ի յունուար 1-ը՝ թուական մը, որ շատ յաճախ հէնց այն է, ինչ շտեմարանը կ՚արձանագրէ, երբ ունի տարեթիւ եւ չունի օր, եւ որ ոչ մէկ աղբիւր փաստով կը պաշտպանէ։ Երրորդ թիւը կ՚երեւի իր ամենէն ծանօթ գիրքին անգլերէն ստանդարտ թարգմանութեան կողքին, որ զինք կը թուագրէ 1875-էն 1915։

Օգոստոս 15-ի թուականը կը կրէ բան մը, որ միւսները չունին՝ պատճառ։ Հայկական վկայութիւնները զայն կը կապեն այն տօնին, որ հայ եկեղեցին կը նշէ օգոստոսի կէսերուն, եւ Աստուածատուր մկրտութեան անունին, որ ընտանիքը ընտրած է հէնց անոր համար։ Թուական մը, որ անուն մը կը բացատրէ, ուրիշ կարգի փաստ է, քան թուական մը, որ պարզապէս կ՚երեւի դաշտի մը մէջ։

Ուստի Արմատ կը գործածէ 1878-ի օգոստոս 15-ը, կ՚արձանագրէ միւս երկու թուականները՝ փոխանակ ջնջելու, եւ կը նշէ, թէ ի՛նչ կը բխի այս ընտրութենէն․ սպաննուելու պահուն ան երեսունվեց տարեկան էր, կամ երեսունեօթը, եթէ սպանութիւնը իյնայ ծննդեան օրէն ետք՝ ամիսի մը մէջ, որ ոչ ոք ճշգրիտ թուագրած է։ Հէնց այս պատճառով յօդուածը կ՚ըսէ երեսունվեց կամ երեսունեօթը, ոչ թէ անորոշութենէ։

Ուսումը Ակնի եւ Կ. Պոլսոյ մէջ

Առաջին ուսումը ստացած է Ակնի Ներսիսեան վարժարանին մէջ։ 1891-ին հօրը հետ գնաց Կ. Պոլիս, ուր հայրը արդէն կ՚աշխատէր, եւ ուսումը շարունակեց յաջորդաբար երկու վարժարանի մէջ՝ Գում-Գաբուի Միրիճանեան վարժարանին, ապա Սկիւտարի Պէրպէրեան վարժարանին մէջ։ Հոն աւարտեց 1896-ին։

Անգլերէն եւ հայերէն տեղեկատու աշխատութիւնները ասիկա տարբեր կերպով կը նկարագրեն, եւ տարբերութիւնը արժէ լուծել, ոչ թէ միջինացնել։ Անգլերէն շարադրանքները սովորաբար կը նշեն միայն Պէրպէրեան վարժարանը եւ 1891-էն 1896 կու տան որպէս մէկ միասնական շրջան հոն։ Հայկական վկայութիւնները կ՚անուանեն երկու վարժարանն ալ՝ կարգով։ Ասոնք մրցակից պնդումներ չեն․ աւելի կարճ տարբերակը քայլ մը զանց ըրած է, եւ Արմատ կու տայ յաջորդականութիւնը։

Պէրպէրեան վարժարանը մայրաքաղաքի լուրջ հայկական միջնակարգ հաստատութիւններէն էր, եւ 1896-ին հոն աւարտելը զինք՝ տասնութ տարեկանին, դրաւ 1894-էն 1896 օսմանահայերու կոտորածներուն կեդրոնը։ Հէնց անոնց պատճառով ան հեռացաւ կայսրութենէն։ Ասիկա է կենսագրութեան յօդը․ ամէն ինչ որ գրեց ետքը, գրեց մէկը, որ դուրս մղուած էր այն երկրէն, որուն մասին կը գրէր։

Օտարութիւն․ Գահիրէ, Ժընեւ, Փարիզ

Նախ գնաց Եգիպտոս, ուր ժամանակ անցուց Գահիրէի մէջ, իսկ 1897-էն Եւրոպայի մէջ էր՝ Ժընեւ եւ Փարիզ։ Այս երկու քաղաքին յաջորդականութիւնը տարբեր աղբիւրներու մէջ տարբեր կերպով տրուած է․ անգլերէն շարադրանքներուն մէջ ան նախ կը հասնի Փարիզ եւ կ՚անցնի Ժընեւ, հայկականներուն մէջ՝ նախ Ժընեւ եւ ապա Փարիզ։ Տարիները երկու պարագային ալ նոյնն են, եւ գործին մէջ ոչինչ յաջորդականութենէն կախեալ է, ուստի Արմատ կ՚անուանէ երկու քաղաքն ալ եւ ուղի չի հնարեր։

Փարիզի մէջ յաճախեց Սորպոն։ Ասիկա իր կենսագրութեան ամենէն ուռճացուած իրողութիւնն է, եւ արժէ ճշգրիտ ըլլալ, որովհետեւ ճշգրիտ տարբերակը նուաստացում չէ։ Հայկական աղբիւրները որոշակի են եւ միակարծիք․ ան եղած է ազատ ունկնդիր՝ ֆրանսական համալսարաններու լեզուով auditeur libre, գրականութեան բաժինին մէջ՝ յաճախելով դասախօսութիւններու առանց աստիճանի համար ընդունուած ըլլալու։ Անգլալեզու տեղեկատու աշխատութիւնները ատիկա լուռ վերածած են Փարիզի համալսարանին մէջ ստացած կրթութեան եւ զինք դասած են այդ համալսարանին շրջանաւարտներուն կարգը։

Ան հոն աստիճան չէ ստացած, եւ ոչ մէկ աղբիւր, որ այդպիսին կը վերագրէ, կ՚ըսէ, թէ ի՛նչ հիմունքով։ Ան աղքատ ուսանող էր սուղ քաղաքի մը մէջ եւ կ՚աշխատէր ինչ գործ որ պատահէր․ ինչ որ Սորպոն տուաւ իրեն՝ չորս տարուան մուտք էր դէպի եւրոպական գրականութիւն եւ փիլիսոփայութիւն, ինչ որ իրական բան է ունենալու համար եւ վկայագիր չի պահանջեր։

«Դրօշակ»-ը եւ առաջին քերթուածները

Առաջին տպագիր քերթուածը լոյս տեսաւ 1898-ին՝ Մանչեսթըրի մէջ տպուող թերթի մը մէջ, վերնագիրով մը, որ յետագային ինք մէկէ աւելի անգամ փոխեց։ Անկէ ետք տպագրուեցաւ հայկական պարբերական մամուլին մէջ երեք ցամաքամասի վրայ՝ «Անահիտ» Փարիզի, «Բանբեր» Պետերբուրգի, «Հայրենիք» Պոսթընի մէջ։

Ժընեւի մէջ գրեց «Դրօշակ»-ին համար՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան թերթին, եւ հէնց հոն ձեւաւորուեցաւ իր վաղ շրջանի եղանակը։ Ասոնք դիմումի ու կոչի քերթուածներ են՝ ուղղուած հայ երիտասարդ ընթերցողին եւ իրմէ բան մը պահանջող, իսկ այս շրջանէն սովորաբար նշուող երկու գործը այն է, որ դարձաւ իր առաջին ժողովածուին վերնագրային քերթուածը, եւ «Ասպետին երգը» կոչուող ընկերակից գործը։

Կուսակցական պատկանելիութիւնը իրողութիւն է իր մասին, ոչ թէ ամբաստանութիւն․ ան կը գրէր կուսակցական մամուլին համար, յետագային Ամերիկա մեկնեցաւ մասամբ որպէս այդ կուսակցութեան գործիչ, եւ առաջին տասնամեակին քերթողութիւնը բացայայտօրէն ազգային շարժումի քերթողութիւն է։ Ինչ որ չէ՝ միայն ատիկա ըլլալն է, եւ հէնց ատիկա ցոյց կու տան յաջորդ տասնհինգ տարիները։

Ժողովածուները

«Դիւցազնօրէն»-ը գրուեցաւ շուրջ 1897-էն եւ տպուեցաւ 1902-ին Փարիզի մէջ․ բնաբանը առնուած է «Ռիգվեդա»-յէն՝ որ կան բազում արշալոյսներ, որոնք տակաւին չեն ծագած, իսկ քերթուածները պատգամներ են հայ երիտասարդութեան։ «Հայորդիներ»-ը հետեւեցաւ երեք առանձին շարքով՝ առաջինը Ժընեւի մէջ 1905-ին, երկրորդը Ժընեւի մէջ 1906-ին, երրորդը Փարիզի մէջ 1908-ին, իսկ առաջին երկուքը միասին վերահրատարակուեցան Կ. Պոլսոյ մէջ 1908-ին։

«Հոգեւարքի եւ յոյսի ջահեր»-ը լոյս տեսաւ Փարիզի մէջ 1907-ին, եւ հէնց այս գիրքն է որ կը խախտէ շարքը։ Կոչը դուրս ելած է անկէ։ Ասիկա յոգնութեան, անձնական վիշտի եւ հէնց այն պայքարի կոչերուն հանդէպ տարակոյսի քնարական մատեան է, որ ըրած էին նախորդ գիրքերը, եւ հայ քննադատութիւնը զայն կը կարդայ որպէս այն կէտը, ուր հրապարակային բանաստեղծը ներս կը դառնայ։

Ապա «Կարմիր լուրեր բարեկամէս» Կ. Պոլսոյ մէջ 1909-ին, եւ «Հայրենի հրաւէր»-ը՝ տասներկու չափածոյ նամակի շարք՝ ուղղուած արտագաղթած հայերուն, գրուած Ամերիկայի մէջ եւ տպուած Պոսթընի մէջ 1910-ին հրատարակուած ամբողջական գործերուն հետ։ «Սուրբ Մեսրոպ» պոէմը գրուեցաւ 1912-ին եւ հրատարակուեցաւ Թիֆլիսի մէջ 1913-ին։ «Հայրենի հրաւէր»-ի թուականը տարբեր մատենագիտութիւններու մէջ կը տրուի թէ՛ 1909, թէ՛ 1910․ ասիկա շարքին գրուելուն եւ գիրքին երեւնալուն միջեւ իյնող սովորական բացուածքն է, ոչ թէ երկու տարբեր գործ։

• «Դիւցազնօրէն», Փարիզ, 1902
• «Հայորդիներ», երեք շարք, Ժընեւ՝ 1905 եւ 1906, Փարիզ՝ 1908
• «Հոգեւարքի եւ յոյսի ջահեր», Փարիզ, 1907
• «Կարմիր լուրեր բարեկամէս», Կ. Պոլիս, 1909
• «Հայրենի հրաւէր», տասներկու չափածոյ նամակ, ամբողջական գործերուն մէջ, Պոսթըն, 1910
• «Սուրբ Մեսրոպ», գրուած 1912, հրատարակուած Թիֆլիս, 1913

1908-ի վերադարձը

1908-ի յուլիսին երիտթրքական յեղափոխութիւնը վերականգնեց օսմանեան սահմանադրութիւնը, եւ հայերը, որոնք իննսունական թուականներէն դուրսը կ՚ապրէին, սկսան վերադառնալ։ Սիամանթօ այդ տարի վերադարձաւ Կ. Պոլիս՝ աւելի քան տասնամեակ մը բացակայութենէ ետք։

Հայկական վկայութիւնները զգոյշ են այն հարցին մէջ, թէ ի՛նչ կը կարծէր որ կ՚ընէր․ վերադարձած էր քաղաքական եղանակը ստուգելու, ոչ թէ տօնելու, եւ չէր բաժներ համայնքի ղեկավարութեան լաւատեսութիւնը։ Արդեօք այդ կասկածամտութիւնը ժամանակին այնքան յստակ էր, որքան կ՚երեւի ետադարձ հայեացքով, կենսագրութիւնը չի կրնար լուծել, եւ Արմատ զայն կ՚արձանագրէ որպէս ինչ որ կ՚ըսեն հայկական աղբիւրները, ոչ թէ որպէս վաւերագրուած կանխատեսում։

Փորձութիւնը եկաւ տարուան մը ընթացքին։ 1909-ի ապրիլին Կիլիկիոյ Ատանայի մէջ տեղի ունեցան հայերու կոտորածներ՝ նոր սահմանադրական կարգին, ոչ թէ հին վարչակարգին ներքեւ, եւ այն փաստարկը, թէ սահմանադրութիւնը փոխած է համայնքին դրութիւնը, անոնցմէ ետք չդիմացաւ։

«Կարմիր լուրեր բարեկամէս»

Այն գիրքը, որ ան գրեց անմիջապէս անկէ ետք եւ որ լոյս տեսաւ Կ. Պոլսոյ մէջ 1909-ին, իր համբաւին հիմքն է։ Վերնագիրն է «Կարմիր լուրեր բարեկամէս»՝ անգլերէն ստանդարտ թարգմանութեամբ Bloody News from My Friend, իսկ ձեւն է իմաստը․ քերթուածները նամակներ են՝ գրուած այնպէս, կարծէք կը փոխանցուին հոն եղած թղթակիցէ մը։

Ինք Ատանա չէր։ Շարքը կառուցուած է հոն եղողներուն ղրկած վկայութիւններուն վրայ, եւ իր եղանակը հաղորդելն է, ոչ թէ կերպարանափոխելը․ ան կ՚արձանագրէ վկային ըսածը՝ շատ քիչ այն փոխաբերութեամբ ու խորհրդանիշով, որով լեցուն են իր միւս գիրքերը։ Անգլալեզու քննադատութիւնը զայն կը նկարագրէ որպէս հում եւ բութ լեզու, որ կը մերժէ պատկերաւոր գրութեան մխիթարանքը, եւ այդ մերժումը միտումնաւոր հնար է, ոչ թէ հնարի բացակայութիւն։

Արմատ այդ տեսարանները չի վերարտադրեր։ Շարքը կը բացուի ողբով, կը ձգուի տասնմէկ նամակ-քերթուածով եւ կը փակուի տոկունութեան քերթուածով՝ ընդամէնը տասներկու կտոր, որուն պատճառով անգլերէն հրատարակութիւնը կը նկարագրուի որպէս տասներկուքի շարք, եւ անոնցմէ վերջինը կը դառնայ ըրուածէն դէպի այն մարդիկը, որոնք վերապրեցան։ Հէնց այս կառոյցը եւ այն իրողութիւնը, որ բանաստեղծը կոտորածը արձանագրած է դէպքին տարին, այն է ինչ ընթերցողին պէտք է գիրքը հասկնալու համար։ Վայրագութիւններուն մանրամասնութիւնը մատչելի է պատմական գրականութեան մէջ բոլորին, որոնք դէպքերը կ՚ուսումնասիրեն, եւ զայն հոս մէջբերելը սարսափը պիտի դնէր գրութեան առջեւ, ինչ որ այս յօդուածին նպատակին հակառակն է։

Ամերիկան եւ Կովկասը

1909-ի դեկտեմբերին ան նաւարկեց դէպի Միացեալ Նահանգներ՝ ղրկուած որպէս կուսակցական գործիչ եւ Պոսթընի մէջ հրատարակուող «Հայրենիք» օրաթերթին խմբագրութիւնը ստանձնելու։ Ապրեցաւ Պոսթընի շրջանին մէջ, շուրջ մէկ տարի խմբագրեց թերթը եւ ժամանակը գործածեց հայ գաղթականներու կեանքին անմիջականօրէն նայելու համար։ Անգլալեզու աղբիւրները տեղափոխութիւնը սովորաբար կը թուագրեն 1910, հայկականները՝ 1909-ով․ տարբերութիւնը նաւարկելուն եւ հաստատուելուն միջեւ է, եւ Արմատ կու տայ աւելի կանուխ թուականը՝ նշելով աւելի ուշը։

Անկէ ան բերաւ փաստարկ, ոչ թէ տպաւորութիւն, եւ «Հայրենի հրաւէր»-ը հէնց այդ փաստարկն է չափածոյով․ որ աշխարհով մէկ ցրուող ժողովուրդը որպէս ժողովուրդ պիտի չպահպանուի, եւ որ ետդարձի ճամբան հողն է ու անոր վրայ աշխատանքը։ 1911-ին վերադարձաւ Կ. Պոլիս։

1913-ին ճամբորդեց հակառակ ուղղութեամբ՝ ռուսական Կովկաս, Թիֆլիս, Պաքու եւ Էջմիածին՝ այցելելով Արեւելեան Հայաստանի պատմական վայրերը եւ հանդիպելով գրական աշխարհի մը գրողներուն ու հասարակական գործիչներուն, որ երբեք օսմանեան իշխանութեան տակ չէր եղած։ Ընդունեցին ջերմօրէն։ Ասիկա միակ անգամն էր, որ ան տեսաւ իր գրած լեզուին միւս կէսը։

«Սուրբ Մեսրոպ»

«Սուրբ Մեսրոպ» պոէմին առիթը հայոց գիրերու գիւտին հազար հինգհարիւրամեակին համազգային տօնն էր, որ այս տարիներուն կը նշուէր ողջ հայկական աշխարհին մէջ։ Գրեց զայն 1912-ին, եւ ան հրատարակուեցաւ Թիֆլիսի մէջ 1913-ին։

Ասիկա հիմն է Մեսրոպ Մաշտոցի եւ իր գրածներէն ամենէն աննմանն է իրեն՝ վստահութեան, ոչ թէ տագնապի քերթուած, որ կ՚երեւակայէ ազատ երկիր, ուր պիտի ծաղկին միտքն ու հոգին։ Մնացեալ գործին քով կարդալով ան ամենէն յստակ փաստն է, որ ողբը դէպքերու պատասխանն էր, ոչ թէ բնաւորութիւն։

Ասիկա նաեւ այն կէտն է, ուր կը հանդիպին իր նիւթը եւ արխիւին ամենէն հինը․ սպառնալիքի տակ գտնուող լեզուով գրող բանաստեղծը կը դիմէ այն մարդուն, որ այդ լեզուին տուաւ իր տառերը՝ տասնհինգ դար ետք։

Ազատաչափը եւ տողին կերպը

Հայ գրականագիտութեան մէջ իրեն ուղղուած պնդումը ճշգրիտ է եւ սովորաբար սխալ կը թարգմանուի։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը կ՚ըսէ, որ ան ձեւ տուած է հայ ազատաչափ՝ վեռլիպր քերթուածին։ Ատիկա նոյնը չէ ինչ որ հնարելը, եւ Արմատ ատիկա չի բարձրացներ․ պնդումը այն է, որ ազատ տողը գոյութիւն ունէր, եւ ան այն բանաստեղծն էր, որ անոր կերպ տուաւ, ոչ թէ որ ան առաջին հայն էր, որ երբեւէ այդպիսի տող գրած է։

Կայ գրականագիտութիւն, որ միտքը աւելի կը սրէ։ Իր քերթուածին տաղաչափական ուսումնասիրութիւնը կը փաստէ, որ ինչ որ ան կ՚ընէր՝ հայ միջնադարեան քնարերգութեան չափերը արդի ազատաչափին կառուցուածքային կանոններուն կապելն էր․ որ իր տողը հայ տաղաչափութենէն խզում չէ, այլ կամուրջ անոր վրայէն։ Բանաստեղծ մը, որ արդի ազատաչափին կը հասնի միջնադարեան չափերու ճամբով, աւանդութիւնը դուրս չէ նետած, եւ ասիկա աւելի հզօր ու աւելի հետաքրքրական պնդում է, քան առաջնութիւնը պիտի ըլլար։

Միւս արհեստագիտական պնդումը աւելի դիւրին է ստուգել եւ աւելի հազուադէպ կ՚ըսուի․ ան ընդարձակեց բառապաշարը։ Հայ քննադատութիւնը իրեն կը վերագրէ նոր բառեր, բառակապակցութիւններ ու բառաբարդութիւններ՝ ստեղծուած առիթին համար, եւ մակդիրներու կուտակում՝ որակիչը որակիչին վրայ դիզելը, մինչեւ գոյականը գրեթէ անհետանայ, ինչ որ իր ոճին այն սակաւաթիւ գիծերէն է, զոր ընթերցողը կրնայ ճանչնալ առանց քննադատութեան ծանօթ ըլլալու։

Ռոմանթիզմ, խորհրդապաշտութիւն եւ Նարեկացի

Անգլերէնի մէջ զինք սովորաբար կը պիտակեն խորհրդապաշտ, եւ ատիկա չափազանց պարզ է։ Հայ քննադատութիւնը զինք կը դասէ հայ նէոռոմանթիզմի առաջատար դէմքերուն կարգը եւ իր արուեստը կը նկարագրէ որպէս դասական ռոմանթիզմի եւ խորհրդապաշտութեան գեղագիտական սկզբունքներու ներհիւսում, ոչ թէ որպէս անոնցմէ որեւէ մէկուն պատկանելիութիւն։ Իր իսկ զարգացումը կը հաստատէ բարդ պիտակը․ «Հայորդիներ» շարքը կը նկարագրուի որպէս միստիկական խորհրդապաշտութենէ դէպի իրական աշխարհի պատկերները շարժում, ինչ որ եղանակէ մը հեռացող, ոչ թէ եղանակի մը մէջ հաստատուող բանաստեղծ է։

Այն համեմատութիւնը, որ հայ գրականագիտութիւնը իրապէս կ՚ընէ, աւելի հին է, քան որեւէ եւրոպական հոսանք։ Իր քերթողութիւնը կը կարդացուի որպէս Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան»-ին հետ աղերս ունեցող՝ ներքին լարուածութեամբ, տեսիլային վերացութեամբ եւ ամենէն առաջ մակդիրներու այդ դիզումով, որ տասներորդ դարու բնագիրին ամենէն ճանաչելի գիծերէն է։

Հէնց ասիկա է ոճին մասին ըսելու օգտակար բանը, եւ արժէ նախընտրել զայն հոսանքներու պիտակներէն։ Բանաստեղծ մը, որ կը հնչէ Նարեկի պէս եւ կը կարդայ Վերհարն, ոչ մէկ կիսով բաւարար կը նկարագրուի։

Արեւմտահայերէնը որպէս գրական լեզու

Ան կը գրէր արեւմտահայերէնով, եւ իր կեանքին օրով ատիկա ժառանգութեան լեզու չէր, այլ մեծ բնակչութեան մը գրաւոր չափանիշը՝ իր մամուլով, վարժարաններով, հրատարակչութեամբ եւ ընթերցողով Օսմանեան կայսրութեան եւ անոր գաղթավայրերուն մէջ։ Արեւմտահայերէնն ու արեւելահայերէնը մէկ լեզուի երկու չափանիշ ձեւն են՝ տարբեր առոգանութեամբ, բայական համակարգով եւ բառապաշարով, եւ 1900-ին իւրաքանչիւրը ունէր իր ամբողջական գրականութիւնը։

Իր սերունդը տակաւին կ՚որոշէր, թէ ի՛նչ կրնայ ընել արեւմտեան չափանիշը։ Ան ձեւաւորուած էր լրագրութեան, քարոզին, կրթութեան եւ հայրենասիրական դիմումին համար, եւ այս տարիներու վէճը այն էր, թէ արդեօք ան կրնայ կրել նաեւ զգայութեան, անձնական յուսահատութեան եւ ձեւի փորձի քերթողութիւն։ Ան այն գրողներէն է, որ այդ վէճը լուծեց՝ գրելով քերթուածները, եւ նոր բառաբարդութիւններն ու ազատ տողը այն որոշակի գործիքներն են, որոնցմով ըրաւ ատիկա։

Արեւելեան չափանիշին հետ անհամաչափութիւնը ոչ մէկ կապ ունի որեւէ մէկուն արժանիքներուն հետ։ Իր մահէն քանի մը տարուան ընթացքին արեւմտեան լեզուն կորսնցուց իր տարածքը, հաստատութիւնները եւ ընթերցողներուն մեծ մասը եւ դարձաւ ինչ որ այսօր է՝ ցրուած բնակչութեան պահած լեզու, որ կը դասուի վտանգուած լեզուներու կարգը։ Արմատ հէնց անոր համար կը հրատարակէ արեւմտահայերէն տարբերակ, եւ այս յօդուածը գոյութիւն ունի անոր մէջ՝ այն ուղղագրութեամբ, որով կը գրէր ինք։

Սիամանթօ եւ Վարուժան

Երկու անունը գրեթէ միշտ միասին կը տրուին, եւ զուգորդումը սովորաբար կը պնդուի, ոչ թէ ցոյց կը տրուի։ Կայ վաւերագրուած կապ, եւ ան մէկ ուղղութեամբ է։ Դանիէլ Վարուժան՝ վեց տարիով աւելի երիտասարդ եւ 1913-ին Կ. Պոլսոյ մէջ երկուքէն աւելի տեսանելին, գրեց «Կարմիր լուրեր բարեկամէս»-ի մասին եւ զայն կոչեց տաղանդաւոր ոճրերգութիւն՝ արտայայտութիւն, որ հայ քննադատութիւնը կը մէջբերէ այդ օրէն ի վեր։ Ան տպագրուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած «Գրական ասուլիսներ» հատորին մէջ 1913-ին։

Ասիկա իրական յարաբերութիւն է․ բանաստեղծ մը միւսին գիրքին մասին, տպագիր, իրենց կենդանութեան օրով, էջի յղումով։ Ան աւելի արժէքաւոր է, քան սովորաբար առաջարկուող կենսագրական զուգորդումը, թէ երկուքն ալ ձերբակալուեցան նոյն գիշերը եւ սպաննուեցան նոյն ամառը՝ ճիշդ է, եւ ճիշդ է շատ մարդոց համար։

Անոնք մօտ էին նաեւ կերպով մը, որ դիւրին է զանց ընել, որովհետեւ բառապաշարը կը պահէ զայն։ Սիամանթօ գրած է նաւասարդեան աղօթք Անահիտ դիցուհիին եւ հայոց նախաքրիստոնէական անցեալը փառաբանող գործեր հէնց այն տարիներուն, երբ Վարուժան կը գրէր «Հեթանոս երգեր»-ը, եւ երկուքն ալ կը սնանէին Կ. Պոլսոյ 1911-էն 1914 գրական հեթանոսութեան նոյն հոսանքէն։ Արմատ ասկէ կը յղէ Վարուժանին եւ ոչ թէ հակառակը․ Վարուժանի յօդուածը գրուած է ասկէ առաջ եւ այն ատեն նշած է, որ ամենէն հզօր կապը, զոր կրնար ունենալ, տակաւին գոյութիւն չունի, ինչ որ այլեւս ճիշդ չէ, բայց կապը կ՚աւելցուի հոն, ուր վաստկուած է, ոչ թէ կը հայելուի ետ՝ համաչափութեան համար։

Ձերբակալութիւնը, Այաշը եւ մահը

1915 ապրիլ 24-ին ան ձերբակալուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ՝ որպէս այն քանի մը հարիւր հայ գրողներէն, խմբագիրներէն, ուսուցիչներէն, հոգեւորականներէն եւ հասարակական գործիչներէն մէկը, որոնք բռնուեցան մայրաքաղաքին մէջ այդ գիշեր եւ յաջորդ օրերուն։ Այդ օրը կը յիշատակուի որպէս Հայոց ցեղասպանութեան սկիզբ։ Ատիկա ձերբակալութիւններուն օրն է, ոչ թէ իր մահուան օրը, եւ երկուքը միախառնելը իր մասին ըրուող ամենէն տարածուած սխալն է։

Այդ գիշեր բռնուածները բաժնուեցան երկու կալանավայրի միջեւ, եւ թէ ուր կ՚իյնար կալանաւորը, մեծ մասամբ կ՚որոշէր՝ պիտի ապրի՞։ Չանկըրըն, Գասթամոնուի նահանգին մէջ, բաց կալանավայր-քաղաք էր, եւ հոն ղրկուածներէն քանի մը հոգի վերապրեցան․ Այաշը, Անգարայի մօտ, ապահով զինուորական պահեստ-բանտ էր, եւ անկէ գրեթէ ոչ ոք։ Սիամանթօ ղրկուեցաւ Այաշ։ Դանիէլ Վարուժան ղրկուեցաւ Չանկըրը։ Հէնց այս տարբերութիւնն է, զոր կը կորսնցնեն կարճ շարադրանքներուն մեծ մասը, եւ հէնց ասիկա է պատճառը, որ իրենց մահերը այդքան անհաւասար վաւերագրուած են։

Ան սպաննուեցաւ 1915-ի օգոստոսին՝ Անգարայէն դուրս Այաշի կալանաւորներուն սպանութիւններուն ընթացքին։ Անկէ անդին արձանագրութիւնը կը նօսրանայ․ հոն պահուող շուրջ ութսունչորս մարդէն շուրջ տասնչորսը ազատ արձակուեցան, իսկ մնացեալները սպաննուեցան խումբերով՝ բանտէն տանելէ ետք ժամերու ընթացքին, եւ ոչ մէկ վերապրողի վկայութիւն իրեն համար առանձին օրը կ՚ամրագրէ։ Այն աղբիւրները, որ ճշգրիտ թուական կու տան, զայն իրենք կը մատակարարեն։ Արմատ կը նշէ ամիսը, որովհետեւ ամիսն է հաստատուածը։

Արմատ սպանութիւնները չի նկարագրեր։ Այաշի եւ Չանկըրըի կալանաւորներուն մահուան մասին վկայութիւնները կան, վաւերագրուած են եւ շատ լայնօրէն կը վերարտադրուին, իսկ ասիկա բանաստեղծի կենսագրութիւն է։

Ի՞նչը վերապրեցաւ

Իր գիրքերը վերապրեցան, ինչ որ երաշխաւորուած չէր․ ամբողջական գործերը վերահրատարակուեցան Պէյրութի մէջ 1954-ին եւ դարձեալ 1974-ին, Գահիրէի մէջ 1960-ին եւ Անթիլիասի մէջ 1989-ին՝ այն սփիւռքեան հրատարակչութիւններուն ձեռքով, որոնք ստանձնեցին այն գործը, զոր Կ. Պոլսոյ տպարանները այլեւս չէին կրնար ընել։ Ընտիր երկերը լոյս տեսան Երեւանի մէջ 1957-ին, իսկ անտիպ գործերու հատորը՝ 2002-ին։

Անգլերէնի մէջ ան ներկայացուած է գլխաւորաբար մէկ գիրքով։ Bloody News from My Friend-ը՝ Փիթըր Պալաքեանի եւ Նուարդ Եաղլեանի թարգմանութեամբ, հրատարակուած 1996-ին, Ատանայի շարքը առաջին անգամ դրաւ անգլերէն, եւ հէնց ատիկա է պատճառը, որ անգլիախօս ընթերցողը, որ Սիամանթոյի մասին մէկ բան գիտէ, հէնց այդ մէկը գիտէ։ Մնացեալ գործը՝ վաղ շրջանի կոչերը, 1907-ի տարակոյսը, այբուբենի պոէմը, մեծ մասամբ անթարգման է, եւ հէնց անոր համար անգլերէն շարադրանքները կը նկարագրեն աւելի նեղ բանաստեղծ մը, քան հայկականները։

Մնայուն ազդեցութիւնը տողին վրայ է, ոչ թէ որեւէ առանձին քերթուածի։ Իրմէ ետք հայ քերթողութիւնը կրնար ազատ չափուած տողը գործածել որպէս սովորական միջոց, եւ յաջորդ սերունդի բանաստեղծները լեզուին երկու կողմերն ալ ժառանգեցին զայն։ Հէնց ասիկա է իր այն մասը, որ ապրեցաւ աւելի երկար, քան զինք որպէս վկայ կարդալը, եւ հէնց ասիկա է այն մասը, զոր այս յօդուածը փորձած է առջեւը պահել։