Սիամանթօ

Ո՞վ էր Սիամանթօ

Սիամանթօ օսմանահայ աշխարհի արեւմտահայ բանաստեղծ էր։ Ծնած է Եփրատի եզերքին գտնուող Ակն քաղաքը եւ սպաննուած է Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին՝ երեսունվեց կամ երեսունեօթը տարեկանին։ 1898-էն սկսեալ քերթուածներ հրատարակեց, ժողովածուներ լոյս ընծայեց Ժընեւի, Փարիզի, Կ. Պոլսոյ եւ Պոսթընի մէջ, շուրջ մէկ տարի թերթ խմբագրեց Միացեալ Նահանգներու մէջ, իսկ պատերազմէն առաջ վերջին տարիներուն ճամբորդեց ռուսական Կովկասի մէջ։

Իր կեանքը յստակօրէն շարադրելը նաեւ ամէնէն դժուարներէն է, որովհետեւ տեղեկատու գրականութիւնը ինքն իրեն կը հակասէ՝ իր ծննդեան թուականին, ուսումին, ովկիանոսը անցնելու տարուան եւ նոյնիսկ իր անուան ձեւերուն մասին։ Ուր աղբիւրները կը տարաձայնին, այս յօդուածը ատիկա կ՚ըսէ եւ չ՚ընտրեր ամէնէն սահուն կարդացուող տարբերակը։

Գործին ընթացքը սակայն կասկածի տակ չէ։ Ան սկսաւ իբրեւ կոչի բանաստեղծ՝ գրելով յեղափոխական կուսակցութեան մը թերթին համար։ Ապա անցաւ յոգնութեան ու տարակոյսի երկար միջին շրջանէ մը։ 1909-ին գրեց իր անունը կերտած գիրքը՝ կոտորածի մը մասին, որուն ինք ականատես չէր, ականատեսի մը ղրկած նամակներէն։

Անունը եւ անոր ձեւերը

Ծնած է Ատոմ Եարճանեան անունով։ Մականունը լատինատառ կը գրուի Yarjanian, Yarchanyan, Yardjanian եւ Jarjanian, իսկ անունը՝ Atom կամ Adom, որովհետեւ հայերէն բաղաձայնները միասնական լատինատառ տառադարձութիւն չունին։ Ասոնք նոյն անունն են՝ անցած քանի մը համակարգէ, եւ անոր ինքնութեան մասին տարակարծութիւն չկայ։ Հայերէնի մէջ ալ երկու ուղղագրութիւնները կը բաժնուին․ դասական ուղղագրութեամբ, որով ինք կը գրէր, Ատոմ Եարճանեան է, իսկ արդի արեւելահայ գրութեամբ՝ Ատոմ Յարճանյան։

Ծածկանունը նոյն ձեւով կը բաժնուի, եւ հոս հարցը աւելի կարեւոր է, որովհետեւ գիրքերուն վրայ այս անունն է։ Սիամանթօ դասական եւ արեւմտահայ ձեւն է՝ վերջաւորութեան օ-ով, իսկ Սիամանթո՝ արեւելահայ ձեւը, որով ան մատենագրուած է Երեւանի մէջ։ Արմատ արեւմտահայ հրատարակութեան մէջ կը տպէ Սիամանթօ, իսկ արեւելահայ հրատարակութեան մէջ՝ Սիամանթո։ Ասիկա անհետեւողականութիւն չէ, այլ նոյն կանոնը, որուն կը հետեւի ամբողջ արխիւը․ ամէն հրատարակութիւն անունը կը գրէ այնպէս, ինչպէս զայն կը գրեն իր ընթերցողները։

Երկուքին ետին ալ երրորդ անուն մը կայ։ Իր մանկութեան մասին հայկական վկայութիւնները կ՚արձանագրեն, թէ մկրտուած է Աստուածատուր անունով՝ այն տօնին համար, որուն օրը ծնած էր, եւ թէ ետքը ինք այդ անունը մէկդի դրաւ ու ինքզինք Ատոմ կոչեց։ Այս մանրամասնութիւնը լաւ վկայուած է իր մասին հայերէն գրութիւններուն մէջ, բայց կը պակսի անգլերէն շարադրանքներուն մեծ մասէն, որոնք կը սկսին արդէն լքուած ծննդեան անունէն։

Ուրկէ՞ եկաւ ծածկանունը

Հայկական աղբիւրները համաձայն են, թէ ո՛վ տուաւ իրեն այս անունը։ Գարեգին Սրուանձտեանց՝ քահանան, ազգագրագէտն ու բանահաւաքը, որ 1874-ին առաջինը հրատարակեց «Սասնայ ծռեր» դիւցազնավէպին տարբերակ մը, ծածկանունը տուաւ Ակնի Ներսիսեան վարժարանի պատանիին։

Համաձայն չեն սակայն, թէ ուրկէ առնուած է անունը։ Անգլերէն շարադրանքները կ՚ըսեն, թէ ատիկա Սրուանձտեանցի պատմուածքներէն մէկուն հերոսին անունն է։ Հայկական վկայութիւնները աւելի որոշակի եւ աւելի ստուգելի բան մը կ՚ըսեն։ Ըստ անոնց՝ անունը կու գայ երկու սիրահարներու՝ Սիա-Մանդօնի եւ Խեչէ-Զարէի մասին ժողովրդական քերթուածէ մը, ուր անոնք միասին կը մեռնին։ Սրուանձտեանց զոյգին միւս անունը իբրեւ ծածկանուն տուաւ Սիամանթոյի քրոջ՝ Արմենուհիին, որ կը գրէր Խեչեզարէ անունով։ Իրարու համապատասխանող երկու անուն ծնած մէկ անուանակոչութիւն աւելի դժուար է հնարել, քան ընդհանուր յիշողութիւն մը, ուստի Արմատ այս տարբերակին աւելի կշիռ կու տայ։

Պատմութեան մէջ բան մը չի յարմարիր, եւ պէտք է զայն ըսել։ Սրուանձտեանցի վաւերագրուած ուղին կ՚անցնի Վանէն, Մուշէն, Կարինէն եւ Կ. Պոլիսէն, իսկ 1886-էն ան Տրապիզոնի եպիսկոպոսն ու առաջնորդն էր։ Իր ոչ մէկ կենսագրութիւնը Ակնի մէջ ուսուցչութիւն կ՚արձանագրէ։ Ճիշդ այդ տարիներուն ան կը շրջէր արեւելեան նահանգները՝ բանաւոր նիւթ հաւաքելով, ուստի հանդիպում մը լիովին կարելի է։ Սակայն հայկական աւանդութիւնը պահած է անուանակոչութիւնը, ոչ թէ դասարանը։ Արմատ անուանակոչութիւնը կը ներկայացնէ իբրեւ լաւ վկայուած մաս, իսկ դպրոցական միջավայրը՝ իբրեւ բան մը, որ արձանագրութիւնը ինքնուրոյն չի հաստատեր։

Ակն՝ Եփրատի եզերքին

Ակն քաղաք մըն էր արեւմտեան Եփրատի աջ եզերքին, Տօրոսի եւ Հակատօրոսի լեռնաշղթաներուն միջեւ ձգուող նեղ հովիտի մը մէջ։ Հայերը զայն Ակն կը կոչէին՝ աչք կամ աղբիւր նշանակող բառով։ Թրքերէն Էկին էր, իսկ 1922-էն ի վեր Քեմալիյէ է։ Հին հայկական բնակավայր էր՝ իր վարժարաններով, եկեղեցիներով ու բարբառով։ Հայկական ներքին աշխարհի շատ քաղաքներու նման՝ Ակն ալ իր այրերը դուրս կը ղրկէր․ անոնք Կ. Պոլիս կ՚երթային աշխատելու եւ տուն դրամ կը ղրկէին։

Վարչական աշխարհագրութիւնը պէտք է ճշգրիտ տալ, որովհետեւ սովորաբար սխալ կը տրուի։ Ակն գաւառակ էր՝ օսմանեան գազա մը, Խարբերդի սանճաքին մէջ, որ իր կարգին Մամուրէթ-ուլ-Ազիզի վիլայէթին մաս կը կազմէր․ անգլալեզու աղբիւրները այս նահանգը սովորաբար Խարբերդ կը կոչեն։ Ակն Սեբաստիոյ նահանգին մէջ չէր եւ ինքնուրոյն նահանգ ալ չէր։ Հայերուն Արեւմտեան Հայաստան կոչած մշակութային տարածքը զայն կը պարփակէր, բայց այդ արտայայտութիւնը մշակութային ու ժողովրդագրական աշխարհագրութիւն կը նշէ, ոչ թէ օսմանեան վարչական միաւոր։ Արմատ այս երկու բառապաշարը իրարմէ զատ կը պահէ։

Հոն ապրեցաւ մինչեւ շուրջ տասնչորս տարեկան՝ ընտանիքի մը մէջ, որ անգլալեզու գրականութիւնը բարձր միջին խաւի կը դասէ, իսկ հայկականը վաճառականի տուն կը կոչէ։ Նոյն իրողութիւնն է՝ երկու տարբեր բառով ըսուած, եւ ան կը բացատրէ մնացեալը․ ընտանիքը կրնար զինք կրթել՝ նախ տան մէջ, ապա մայրաքաղաքին մէջ։

Ծննդեան թուականին հարցը

Իրեն համար տպուած է ծննդեան երեք տարբեր թուական, եւ անոնք հաւասարապէս վստահելի չեն։ Աղբիւրներուն ճնշող մեծամասնութիւնը՝ թէ՛ հայկական, թէ՛ անգլալեզու, կու տայ 1878-ի օգոստոս 15-ը։ Կենսագրական էջերու աւելի փոքր խումբ մը կու տայ 1878-ի յունուար 1-ը։ Շտեմարանները յաճախ ճիշդ այս թուականը կ՚արձանագրեն, երբ տարին գիտեն, բայց օրը՝ ոչ, եւ ոչ մէկ աղբիւր զայն փաստով կը պաշտպանէ։ Երրորդ թիւը կ՚երեւի իր ամէնէն ծանօթ գիրքին անգլերէն ընդունուած թարգմանութեան կողքին վրայ, ուր իր կեանքը թուագրուած է 1875-էն 1915։

Օգոստոս 15-ը ունի բան մը, որ միւսները չունին՝ պատճառ մը։ Հայկական վկայութիւնները զայն կը կապեն օգոստոսի կէսին հայ եկեղեցւոյ նշած տօնին եւ Աստուածատուր մկրտութեան անունին, որ ընտանիքը ընտրած է այդ տօնին համար։ Անուն մը բացատրող թուականը ուրիշ կարգի փաստ է, քան շտեմարանի մը դաշտին մէջ պարզապէս երեւցող թուականը։

Ուստի Արմատ կը գործածէ 1878-ի օգոստոս 15-ը, միւս երկու թուականները կ՚արձանագրէ՝ առանց զանոնք ջնջելու, եւ կը նշէ այս ընտրութեան հետեւանքը․ սպաննուած ատեն ան երեսունվեց տարեկան էր, կամ երեսունեօթը, եթէ սպանութիւնը տեղի ունեցաւ ծննդեան օրէն ետք՝ ամսուան մը մէջ, որ ոչ ոք ճշգրիտ թուագրած է։ Յօդուածը այս պատճառով կ՚ըսէ երեսունվեց կամ երեսունեօթը, եւ ոչ թէ անորոշութենէ։

Ուսումը Ակնի եւ Կ. Պոլսոյ մէջ

Նախնական ուսումը ստացաւ Ակնի Ներսիսեան վարժարանին մէջ։ 1891-ին հօրը հետ գնաց Կ. Պոլիս, ուր հայրը արդէն կ՚աշխատէր, եւ ուսումը շարունակեց երկու վարժարաններու մէջ՝ նախ Գում-Գաբուի Միրիճանեան, ապա Սկիւտարի Պէրպէրեան վարժարանը։ Պէրպէրեանը աւարտեց 1896-ին։

Անգլերէն եւ հայերէն տեղեկատու գործերը ասիկա տարբեր կերպով կը ներկայացնեն, եւ արժէ տարբերութիւնը պարզել, ոչ թէ միջինը առնել։ Անգլերէն շարադրանքները սովորաբար կը յիշեն միայն Պէրպէրեան վարժարանը եւ 1891-էն 1896 տարիները կը ներկայացնեն իբրեւ հոն անցուցած մէկ ամբողջական շրջան։ Հայկական վկայութիւնները կը յիշեն երկու վարժարաններն ալ՝ իրենց կարգով։ Ասոնք իրարու հակասող պնդումներ չեն․ կարճ տարբերակը պարզապէս քայլ մը զանց ըրած է, եւ Արմատ կու տայ ամբողջական յաջորդականութիւնը։

Պէրպէրեան վարժարանը մայրաքաղաքի լուրջ հայկական երկրորդական հաստատութիւններէն էր։ 1896-ին, երբ տասնութ տարեկանին հոն աւարտեց, ան կը գտնուէր 1894-էն 1896 օսմանահայերու կոտորածներուն ճիշդ կեդրոնը։ Այդ կոտորածներուն պատճառով ալ կայսրութենէն հեռացաւ։ Ասիկա կենսագրութեան առանցքն է․ ետքը ինչ որ գրեց, գրեց իբրեւ մէկը, որ դուրս մղուած էր այն երկրէն, որուն մասին կը գրէր։

Օտարութիւն․ Գահիրէ, Ժընեւ, Փարիզ

Նախ գնաց Եգիպտոս եւ ժամանակ մը անցուց Գահիրէի մէջ, իսկ 1897-էն Եւրոպա էր՝ Ժընեւ եւ Փարիզ։ Աղբիւրները այս երկու քաղաքներուն կարգը տարբեր կու տան․ անգլերէն շարադրանքներուն համաձայն՝ ան նախ Փարիզ հասաւ եւ ապա Ժընեւ անցաւ, հայկականներուն համաձայն՝ նախ Ժընեւ, ապա Փարիզ։ Տարիները երկու պարագային ալ նոյնն են, եւ գործին մէջ ոչինչ կախեալ է այս կարգէն, ուստի Արմատ երկու քաղաքն ալ կը յիշէ եւ ուղի մը չի հնարեր։

Փարիզի մէջ Սորպոն յաճախեց։ Ասիկա իր կենսագրութեան ամէնէն ուռճացուած իրողութիւնն է։ Արժէ ճշգրիտ ըլլալ, որովհետեւ ճշգրիտ տարբերակը զինք չի նսեմացներ։ Հայկական աղբիւրները որոշակի են եւ միակարծիք․ ան գրականութեան բաժինին ազատ ունկնդիր էր, ֆրանսական համալսարաններու լեզուով՝ auditeur libre, այսինքն դասախօսութիւններու կը հետեւէր՝ առանց աստիճանի համար արձանագրուած ըլլալու։ Անգլալեզու տեղեկատու գործերը ասիկա լռելեայն վերածած են Փարիզի համալսարանին մէջ ստացուած կրթութեան եւ զինք դասած են այդ համալսարանին շրջանաւարտներուն կարգին։

Ան հոն աստիճան չստացաւ, եւ աստիճան վերագրող ոչ մէկ աղբիւր կ՚ըսէ, թէ ինչի՛ վրայ կը հիմնուի։ Աղքատ ուսանող էր սուղ քաղաքի մը մէջ եւ կ՚աշխատէր ինչ գործ որ գտնէր։ Սորպոնը իրեն տուաւ չորս տարուան շփում եւրոպական գրականութեան ու փիլիսոփայութեան հետ։ Ասիկա իրական շահ մըն է եւ վկայականի պէտք չունի։

«Դրօշակ»-ը եւ առաջին քերթուածները

Իր առաջին քերթուածը տպուեցաւ 1898-ին, Մանչեսթըրի մէջ լոյս տեսնող թերթի մը մէջ, վերնագիրով մը, որ ետքը ինք մէկէ աւելի անգամ փոխեց։ Անկէ ետք իր գործերը տպուեցան երեք ցամաքամասերու հայ մամուլին մէջ՝ Փարիզի «Անահիտ»-ին, Պետերբուրգի «Բանբեր»-ին եւ Պոսթընի «Հայրենիք»-ին։

Ժընեւի մէջ գրեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Դրօշակ» թերթին համար, եւ իր վաղ շրջանի ոճը հոն կազմաւորուեցաւ։ Ասոնք դիմումի ու կոչի քերթուածներ են՝ ուղղուած հայ երիտասարդ ընթերցողին, որմէ բան մը կը պահանջեն։ Այս շրջանէն սովորաբար երկու գործ կը յիշուի․ մէկը ետքը դարձաւ իր առաջին ժողովածուին վերնագրային քերթուածը, իսկ միւսը անոր ընկերակից «Ասպետին երգը»-ն է։

Կուսակցական պատկանելիութիւնը իր մասին իրողութիւն է, ամբաստանութիւն չէ։ Ան կը գրէր կուսակցական մամուլին համար, ետքը Ամերիկա մեկնեցաւ մասամբ իբրեւ այդ կուսակցութեան գործիչ, եւ իր առաջին տասնամեակի քերթողութիւնը բացայայտօրէն ազգային շարժումի մը քերթողութիւնն է։ Սակայն միայն ատիկա չէ, եւ յաջորդ տասնհինգ տարիները ճիշդ ատիկա ցոյց կու տան։

Ժողովածուները

«Դիւցազնօրէն»-ը գրուեցաւ մօտաւորապէս 1897-էն սկսեալ եւ տպուեցաւ Փարիզի մէջ 1902-ին։ Բնաբանը առնուած է «Ռիգվեդա»-յէն՝ որ կան բազում արշալոյսներ, որոնք տակաւին չեն ծագած, իսկ քերթուածները պատգամներ են հայ երիտասարդութեան։ Ապա եկաւ «Հայորդիներ»-ը՝ երեք առանձին շարքով․ առաջինը Ժընեւի մէջ 1905-ին, երկրորդը Ժընեւի մէջ 1906-ին, երրորդը Փարիզի մէջ 1908-ին։ Առաջին երկուքը 1908-ին միասին վերահրատարակուեցան Կ. Պոլսոյ մէջ։

«Հոգեւարքի եւ յոյսի ջահեր»-ը լոյս տեսաւ Փարիզի մէջ 1907-ին, եւ ասիկա այն գիրքն է, որ կը խզէ շարքը։ Կոչը անկէ անհետացած է։ Յոգնութեան, անձնական վիշտի եւ տարակոյսի քնարական մատեան մըն է՝ տարակոյս այն պայքարի կոչերուն նկատմամբ, որ նախորդ գիրքերը ըրած էին։ Հայ քննադատութիւնը զայն կը կարդայ իբրեւ այն կէտը, ուր հրապարակային բանաստեղծը դէպի ներս կը դառնայ։

Ապա 1909-ին Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս տեսաւ «Կարմիր լուրեր բարեկամէս»-ը։ «Հայրենի հրաւէր»-ը տասներկու չափածոյ նամակներու շարք մըն է՝ ուղղուած արտագաղթած հայերուն։ Գրուեցաւ Ամերիկայի մէջ եւ տպուեցաւ 1910-ին Պոսթընի մէջ հրատարակուած ամբողջական երկերուն հետ։ «Սուրբ Մեսրոպ» պոէմը գրուեցաւ 1912-ին եւ լոյս տեսաւ Թիֆլիսի մէջ 1913-ին։ Տարբեր մատենագիտութիւններ «Հայրենի հրաւէր»-ը կը թուագրեն թէ՛ 1909, թէ՛ 1910։ Ասիկա շարքին գրուելուն եւ գիրքին լոյս տեսնելուն միջեւ սովորական ժամանակային բացն է եւ ոչ թէ երկու տարբեր գործ։

• «Դիւցազնօրէն», Փարիզ, 1902
• «Հայորդիներ», երեք շարք, Ժընեւ՝ 1905 եւ 1906, Փարիզ՝ 1908
• «Հոգեւարքի եւ յոյսի ջահեր», Փարիզ, 1907
• «Կարմիր լուրեր բարեկամէս», Կ. Պոլիս, 1909
• «Հայրենի հրաւէր», տասներկու չափածոյ նամակ, ամբողջական երկերուն մէջ, Պոսթըն, 1910
• «Սուրբ Մեսրոպ», գրուած՝ 1912, հրատարակուած՝ Թիֆլիս, 1913

1908-ի վերադարձը

1908-ի յուլիսին երիտթրքական յեղափոխութիւնը վերահաստատեց օսմանեան սահմանադրութիւնը, եւ իննսունական թուականներէն ի վեր արտասահման ապրող հայերը սկսան վերադառնալ։ Սիամանթօ նոյն տարին վերադարձաւ Կ. Պոլիս՝ տասնամեակէ մը աւելի բացակայութենէ ետք։

Հայկական վկայութիւնները զգուշութեամբ կը խօսին անոր մտադրութեան մասին։ Ըստ անոնց՝ ան եկած էր քաղաքական մթնոլորտը ստուգելու եւ ոչ թէ տօնելու, ու չէր բաժներ համայնքի ղեկավարութեան լաւատեսութիւնը։ Այդ կասկածամտութիւնը արդեօք ժամանակին այնքան յստակ էր, որքան ետադարձ հայեացքով կ՚երեւի, կենսագրութիւնը չի կրնար որոշել։ Արմատ զայն կ՚արձանագրէ իբրեւ հայկական աղբիւրներուն վկայութիւն եւ ոչ իբրեւ վաւերագրուած կանխատեսում։

Փորձութիւնը եկաւ մէկ տարուան մէջ։ 1909-ի ապրիլին Կիլիկիոյ Ատանա քաղաքին մէջ հայերու կոտորածներ տեղի ունեցան նոր սահմանադրական կարգին օրով, եւ ոչ թէ հին վարչակարգին։ Այն փաստարկը, թէ սահմանադրութիւնը փոխած է համայնքին վիճակը, այդ կոտորածներէն ետք չդիմացաւ։

«Կարմիր լուրեր բարեկամէս»

Անմիջապէս ետք գրած գիրքը, որ լոյս տեսաւ Կ. Պոլսոյ մէջ 1909-ին, իր համբաւին հիմքն է։ Վերնագիրն է «Կարմիր լուրեր բարեկամէս», անգլերէն ընդունուած թարգմանութեամբ՝ Bloody News from My Friend։ Ձեւը հոս էական է․ քերթուածները նամակներ են, գրուած այնպէս, կարծես դէպքին վայրը գտնուող թղթակից մը կը փոխանցէ զանոնք։

Ինք Ատանա չէր։ Շարքը կառուցուած է հոն գտնուողներուն ղրկած վկայութիւններուն վրայ, եւ անոր եղանակը հաղորդելն է, ոչ թէ կերպարանափոխելը։ Ան կ՚արձանագրէ վկային ըսածը՝ գրեթէ առանց այն փոխաբերութիւններուն ու խորհրդանիշներուն, որոնցմով լեցուն են իր միւս գիրքերը։ Անգլալեզու քննադատութիւնը անոր լեզուն կը նկարագրէ իբրեւ հում ու կոշտ լեզու, որ կը մերժէ պատկերաւոր գրութեան մխիթարանքը։ Այդ մերժումը գիտակցաբար ընտրուած հնարք է եւ ոչ թէ հնարքի պակաս։

Արմատ այդ տեսարանները չի վերարտադրեր։ Շարքը կը բացուի ողբով, կը շարունակուի տասնմէկ նամակ-քերթուածով եւ կը փակուի տոկունութեան քերթուածով մը․ ընդամէնը տասներկու կտոր, ուստի անգլերէն հրատարակութիւնը կը նկարագրուի իբրեւ տասներկու քերթուածներու շարք։ Վերջին քերթուածը ըրուածէն կը դառնայ դէպի վերապրողները։ Գիրքը հասկնալու համար ընթերցողին պէտք է այս կառոյցը եւ այն իրողութիւնը, որ բանաստեղծը կոտորածը արձանագրեց դէպքին իսկ տարին։ Վայրագութիւններուն մանրամասնութիւնները պատմական գրականութեան մէջ մատչելի են բոլոր անոնց, որոնք այդ դէպքերը կ՚ուսումնասիրեն։ Զանոնք հոս մէջբերելը սարսափը պիտի դնէր գրութեան առջեւ, իսկ այս յօդուածին նպատակը ճիշդ հակառակն է։

Ամերիկան եւ Կովկասը

1909-ի դեկտեմբերին ան նաւով մեկնեցաւ Միացեալ Նահանգներ՝ իբրեւ կուսակցական գործիչ եւ Պոսթընի մէջ հրատարակուող «Հայրենիք» օրաթերթին խմբագրութիւնը ստանձնելու համար։ Ապրեցաւ Պոսթընի շրջանը, շուրջ մէկ տարի խմբագրեց թերթը եւ այդ ժամանակը գործածեց հայ գաղթականներուն կեանքը մօտէն ճանչնալու համար։ Անգլալեզու աղբիւրները տեղափոխութիւնը սովորաբար 1910-ին կը դնեն, իսկ հայկականները՝ 1909-ին։ Տարբերութիւնը նաւարկութեան եւ հաստատուելուն միջեւ է․ Արմատ կու տայ աւելի կանուխ թուականը եւ կը նշէ աւելի ուշը։

Անկէ ան տպաւորութիւն չբերաւ, այլ փաստարկ, եւ «Հայրենի հրաւէր»-ը այդ փաստարկն է չափածոյ ձեւով․ աշխարհով մէկ ցրուող ժողովուրդ մը իբրեւ ժողովուրդ պիտի չպահպանուի, եւ վերադարձի ճամբան հողն է ու անոր վրայ աշխատանքը։ 1911-ին վերադարձաւ Կ. Պոլիս։

1913-ին ճամբորդեց հակառակ ուղղութեամբ՝ դէպի ռուսական Կովկաս։ Եղաւ Թիֆլիս, Պաքու եւ Էջմիածին, այցելեց Արեւելեան Հայաստանի պատմական վայրերը եւ հանդիպեցաւ գրական աշխարհի մը գրողներուն ու հասարակական գործիչներուն, որ երբեք օսմանեան իշխանութեան տակ չէր եղած։ Զինք ջերմօրէն ընդունեցին։ Ասիկա միակ անգամն էր, որ տեսաւ իր գրած լեզուին միւս կէսը։

«Սուրբ Մեսրոպ»

«Սուրբ Մեսրոպ» պոէմին առիթը եղաւ հայոց գիրերու գիւտին հազար հինգհարիւրամեակը, որ այդ տարիներուն կը տօնուէր ամբողջ հայկական աշխարհին մէջ։ Սիամանթօ զայն գրեց 1912-ին, եւ պոէմը լոյս տեսաւ Թիֆլիսի մէջ 1913-ին։

Ասիկա հիմն մըն է Մեսրոպ Մաշտոցին, եւ իր գրածներէն ամէնէն քիչ իրեն նմանողը։ Վստահութեան քերթուած է, ոչ թէ տագնապի, եւ կ՚երեւակայէ ազատ երկիր մը, ուր միտքն ու հոգին պիտի ծաղկին։ Մնացեալ գործին կողքին կարդացուած՝ ան ամէնէն յստակ փաստն է, որ ողբը դէպքերու պատասխան էր եւ ոչ թէ խառնուածք։

Ասիկա նաեւ այն կէտն է, ուր իր նիւթը կը հանդիպի արխիւին ամէնէն հին նիւթին․ սպառնալիքի տակ գտնուող լեզուով գրող բանաստեղծը տասնհինգ դար ետք կը դիմէ այն մարդուն, որ այդ լեզուին տուաւ իր տառերը։

Ազատաչափը եւ տողին կերպը

Հայ գրականագիտութեան մէջ իրեն վերագրուած պնդումը ճշգրիտ է, բայց սովորաբար սխալ կը թարգմանուի։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը կ՚ըսէ, թէ ան ձեւ տուած է հայ ազատաչափ՝ վեռլիպր քերթուածին։ Ասիկա հնարել չի նշանակեր, եւ Արմատ պնդումը չի մեծցներ․ ազատ տողը գոյութիւն ունէր, եւ ան այն բանաստեղծն էր, որ անոր կերպ տուաւ։ Պնդումը չ՚ըսեր, թէ ան առաջին հայն էր, որ երբեւէ այդպիսի տող գրեց։

Կայ գրականագիտական աշխատանք, որ այս միտքը աւելի կը սրէ։ Իր քերթուածներուն տաղաչափական ուսումնասիրութիւնը կը փաստարկէ, թէ ան հայ միջնադարեան քնարերգութեան չափերը կը կապէր արդի ազատաչափին կառուցուածքային կանոններուն։ Ըստ այդ ուսումնասիրութեան՝ իր տողը հայ տաղաչափութենէն խզում չէ, այլ կամուրջ՝ անոր վրայէն։ Միջնադարեան չափերու ճամբով արդի ազատաչափին հասնող բանաստեղծը աւանդութիւնը դուրս չէ նետած, եւ ասիկա առաջնութեան պնդումէն աւելի ուժեղ ու աւելի հետաքրքրական պնդում է։

Միւս արհեստագիտական պնդումը աւելի դիւրին է ստուգել, բայց աւելի հազուադէպ կ՚ըսուի․ ան ընդարձակեց բառապաշարը։ Հայ քննադատութիւնը իրեն կը վերագրէ նոր բառեր, բառակապակցութիւններ եւ առիթին համար կերտուած բառաբարդութիւններ, ինչպէս նաեւ մակդիրներու կուտակում՝ որակիչը որակիչին վրայ դիզել, մինչեւ որ գոյականը գրեթէ անհետանայ։ Ասիկա իր ոճին այն սակաւաթիւ գիծերէն է, զոր ընթերցողը կրնայ ճանչնալ՝ առանց քննադատութեան ծանօթ ըլլալու։

Ռոմանթիզմ, խորհրդապաշտութիւն եւ Նարեկացի

Անգլերէնի մէջ զինք սովորաբար խորհրդապաշտ կը պիտակեն, բայց ատիկա չափազանց պարզ է։ Հայ քննադատութիւնը զինք կը դասէ հայ նէոռոմանթիզմի առաջատար դէմքերուն կարգին եւ իր արուեստը կը նկարագրէ իբրեւ դասական ռոմանթիզմի եւ խորհրդապաշտութեան գեղագիտական սկզբունքներուն միահիւսում՝ առանց զայն անոնցմէ մէկուն վերագրելու։ Իր զարգացումն ալ կը հաստատէ այս բարդ պիտակը․ «Հայորդիներ» շարքը, ըստ քննադատութեան, միստիկ խորհրդապաշտութենէն կը շարժի դէպի իրական աշխարհի պատկերները։ Այսինքն բանաստեղծը ոճէ մը կը հեռանայ եւ ոչ թէ ոճի մը մէջ կը հաստատուի։

Հայ գրականագիտութեան իրապէս կատարած բաղդատութիւնը որեւէ եւրոպական հոսանքէ աւելի հին է։ Իր քերթողութիւնը կը կարդացուի իբրեւ Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան»-ին հետ աղերս ունեցող․ ներքին լարուածութեամբ, տեսիլքային վերացութեամբ եւ ամէնէն առաջ մակդիրներու այն կուտակումով, որ տասներորդ դարու բնագրին ամէնէն ճանաչելի գիծերէն է։

Իր ոճին մասին ըսելիք օգտակար բանը ասիկա է, եւ արժէ զայն նախընտրել հոսանքներու պիտակներէն։ Բանաստեղծ մը, որ Նարեկի պէս կը հնչէ եւ Վերհարն կը կարդայ, այս երկու կէսերէն ոչ մէկով բաւարար կը նկարագրուի։

Արեւմտահայերէնը իբրեւ գրական լեզու

Ան կը գրէր արեւմտահայերէնով, եւ իր օրերուն ատիկա ժառանգութեան լեզու չէր։ Մեծ բնակչութեան մը գրաւոր չափանիշն էր՝ իր մամուլով, վարժարաններով, հրատարակչութիւններով եւ ընթերցողներով, Օսմանեան կայսրութեան մէջ թէ անոր գաղթօճախներուն։ Արեւմտահայերէնն ու արեւելահայերէնը նոյն լեզուին երկու գրական չափանիշներն են, որոնք կը տարբերին արտասանութեամբ, բայական համակարգով եւ բառապաշարով, եւ 1900-ին իւրաքանչիւրը ունէր իր ամբողջական գրականութիւնը։

Իր սերունդը տակաւին կը ճշդէր, թէ ինչի՛ ընդունակ է արեւմտեան չափանիշը։ Ան կազմաւորուած էր լրագրութեան, քարոզի, կրթութեան եւ հայրենասիրական կոչի համար։ Այս տարիներուն վէճը այն էր, թէ արդեօք ան կրնայ կրել նաեւ զգայութեան, անձնական յուսահատութեան եւ ձեւային փորձարկումի քերթողութիւն։ Սիամանթօ այն գրողներէն է, որոնք այդ վէճը լուծեցին՝ պարզապէս գրելով այդ քերթուածները, եւ նոր բառաբարդութիւններն ու ազատ տողը այն որոշակի գործիքներն են, որոնցմով ըրաւ ատիկա։

Արեւելեան չափանիշին հետ անհամաչափութիւնը որեւէ մէկուն արժանիքներուն հետ կապ չունի։ Իր մահէն քանի մը տարի ետք արեւմտեան լեզուն կորսնցուց իր տարածքը, հաստատութիւնները եւ ընթերցողներուն մեծ մասը, ու դարձաւ այն, ինչ որ է այսօր՝ ցրուած ժողովուրդի մը պահած լեզու, որ վտանգուած լեզուներու շարքին կը դասուի։ Արմատ ճիշդ այս պատճառով ունի արեւմտահայերէն տարբերակ, եւ այս յօդուածը անոր մէջ կը հրատարակուի այն ուղղագրութեամբ, որով ինք կը գրէր։

Սիամանթօ եւ Վարուժան

Երկու անունները գրեթէ միշտ միասին կը յիշուին, բայց այդ զուգորդումը սովորաբար կը պնդուի առանց ցոյց տրուելու։ Կայ վաւերագրուած կապ մը, եւ ան մէկ ուղղութեամբ է։ Դանիէլ Վարուժան՝ վեց տարիով աւելի երիտասարդ եւ 1913-ին Կ. Պոլսոյ մէջ երկուքէն աւելի երեւելին, գրեց «Կարմիր լուրեր բարեկամէս»-ի մասին եւ զայն կոչեց տաղանդաւոր ոճրերգութիւն։ Հայ քննադատութիւնը այդ արտայայտութիւնը այն օրէն ի վեր կը մէջբերէ։ Վարուժանի գրութիւնը տպուեցաւ 1913-ին Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած «Գրական ասուլիսներ» հատորին մէջ։

Ասիկա իրական յարաբերութիւն է․ բանաստեղծ մը կը գրէ միւսին գիրքին մասին, տպագիր, երկուքին կենդանութեան օրով։ Ան աւելի արժէքաւոր է, քան սովորաբար առաջարկուող կենսագրական զուգահեռը, թէ երկուքն ալ ձերբակալուեցան նոյն գիշերը եւ սպաննուեցան նոյն ամառը։ Ասիկա ճիշդ է, բայց ճիշդ է նաեւ շատ ուրիշներու համար։

Անոնք մօտ էին նաեւ ուրիշ կերպով մը, որ դիւրաւ կը վրիպի, որովհետեւ բառապաշարը կը քօղարկէ զայն։ Սիամանթօ նաւասարդեան աղօթք գրած է Անահիտ դիցուհիին եւ հայոց նախաքրիստոնէական անցեալը փառաբանող գործեր՝ ճիշդ այն տարիներուն, երբ Վարուժան կը գրէր «Հեթանոս երգեր»-ը։ Երկուքն ալ կը սնանէին Կ. Պոլսոյ 1911-էն 1914 գրական հեթանոսութեան նոյն հոսանքէն։ Արմատ ասկէ կը յղէ Վարուժանին, բայց ոչ հակառակը։ Վարուժանի յօդուածը գրուած է այս մէկէն առաջ եւ այն ատեն նշած էր, թէ իրեն համար ամէնէն ուժեղ կապը տակաւին գոյութիւն չունի։ Ասիկա այլեւս ճիշդ չէ, բայց կապը կը դրուի հոն, ուր արդարացուած է, եւ համաչափութեան սիրոյն հակառակ ուղղութեամբ չի կրկնուիր։

Ձերբակալութիւնը, Այաշը եւ մահը

1915 ապրիլ 24-ին ան ձերբակալուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ։ Ան մէկն էր այն քանի մը հարիւր հայ գրողներէն, խմբագիրներէն, ուսուցիչներէն, հոգեւորականներէն եւ հասարակական գործիչներէն, որոնք այդ գիշեր եւ յաջորդ օրերուն ձերբակալուեցան մայրաքաղաքին մէջ։ Այդ օրը կը յիշատակուի իբրեւ Հայոց ցեղասպանութեան սկիզբ։ Ատիկա ձերբակալութիւններուն օրն է եւ ոչ թէ իր մահուան օրը, ու երկուքը շփոթելը իր մասին ամէնէն տարածուած սխալն է։

Այդ գիշեր ձերբակալուածները բաժնուեցան երկու կալանավայրերու միջեւ, եւ թէ ո՛ւր կը ղրկուէր կալանաւորը, մեծ մասամբ կ՚որոշէր՝ պիտի ապրէ՞ր թէ ոչ։ Գասթամոնուի նահանգին մէջ գտնուող Չանկըրըն բաց կալանավայր-քաղաք էր, եւ հոն ղրկուածներէն ոմանք վերապրեցան։ Անգարայի մօտ գտնուող Այաշը հսկուող զինուորական պահեստ-բանտ էր, եւ անկէ գրեթէ ոչ ոք վերապրեցաւ։ Սիամանթօ ղրկուեցաւ Այաշ։ Դանիէլ Վարուժան ղրկուեցաւ Չանկըրը։ Կարճ շարադրանքներուն մեծ մասը այս տարբերութիւնը կը կորսնցնէ, մինչդեռ ճիշդ ասիկա կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ անոնց մահերը այդքան անհաւասար վաւերագրուած են։

Ան սպաննուեցաւ 1915-ի օգոստոսին, Անգարայէն դուրս Այաշի կալանաւորներուն սպանութեան ընթացքին։ Անկէ անդին արձանագրութիւնը կը նօսրանայ։ Հոն պահուած շուրջ ութսունչորս հոգիէն շուրջ տասնչորսը ազատ արձակուեցան, իսկ մնացեալները սպաննուեցան խումբերով՝ բանտէն հանուելէն քանի մը ժամուան ընթացքին։ Վերապրողներէն ոչ մէկուն վկայութիւնը իրեն համար առանձին օր կ՚ամրագրէ։ Ճշգրիտ թուական տուող աղբիւրները զայն իրենք կը յաւելուն։ Արմատ կը նշէ ամիսը, որովհետեւ հաստատուածը ամիսն է։

Արմատ սպանութիւնները չի նկարագրեր։ Այաշի եւ Չանկըրըի կալանաւորներուն մահուան մասին վկայութիւններ կան, վաւերագրուած են եւ շատ լայնօրէն կը տարածուին, իսկ ասիկա բանաստեղծի կենսագրութիւն է։

Ի՞նչ մնաց

Իր գիրքերը մնացին, ինչ որ երաշխաւորուած չէր։ Ամբողջական երկերը վերահրատարակուեցան Պէյրութի մէջ 1954-ին եւ դարձեալ 1974-ին, Գահիրէի մէջ 1960-ին եւ Անթիլիասի մէջ 1989-ին։ Այս գործը ստանձնեցին սփիւռքեան հրատարակչութիւնները, երբ Կ. Պոլսոյ տպարանները այլեւս չէին կրնար զայն կատարել։ Ընտիր երկերը լոյս տեսան Երեւանի մէջ 1957-ին, իսկ անտիպ գործերու հատոր մը՝ 2002-ին։

Անգլերէնի մէջ ան ներկայ է գլխաւորաբար մէկ գիրքով։ Փիթըր Պալաքեանի եւ Նուարդ Եաղլեանի թարգմանած Bloody News from My Friend-ը, հրատարակուած 1996-ին, Ատանայի շարքը առաջին անգամ անգլերէնի վերածեց։ Ատոր համար է, որ Սիամանթոյի մասին մէկ բան գիտցող անգլիախօս ընթերցողը ճիշդ այդ մէկը գիտէ։ Մնացեալ գործը՝ վաղ շրջանի կոչերը, 1907-ի տարակոյսը, այբուբենի պոէմը, մեծ մասամբ թարգմանուած չէ, ուստի անգլերէն շարադրանքները աւելի նեղ բանաստեղծ մը կը ներկայացնեն, քան հայկականները։

Մնայուն ազդեցութիւնը տողին վրայ է եւ ոչ թէ որեւէ առանձին քերթուածի։ Իրմէ ետք հայ քերթողութիւնը կրնար ազատ չափով տողը գործածել իբրեւ սովորական միջոց, եւ յաջորդ սերունդին բանաստեղծները՝ լեզուին երկու ճիւղերուն մէջ ալ, ժառանգեցին զայն։ Ասիկա իր այն մասն է, որ աւելի երկար ապրեցաւ, քան զինք իբրեւ վկայ կարդալը, եւ այս յօդուածը ջանացած է զայն առջեւը պահել։