Լաւաշ
Լաւաշը ալիւրէ, ջուրէ եւ աղէ բաղկացած բարակ, կակուղ հաց մըն է, որ երկվայրկեաններու մէջ կը թխուի թոնիրի՝ գետնին մէջ դրուած կաւէ հնոցի տաք պատին։ Ան հայկական տան ամէնօրեայ հացն է եւ միաժամանակ ծիսական կեանք ունեցող առարկայ մը. կը դրուի հարսին ու փեսային ուսերուն, թերթերով կը չորցուի ձմեռուան համար, եւ կը ծառայէ իբրեւ ափսէ, փաթթոց ու գործիք։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ հայկական աւանդութիւնը ընդգրկեց Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ՝ 2014 թուականին, իսկ 2016-ին նոյն անունով ընդգրկեց առանձին, բազմազգ տարր մը։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 6 վայրկեան ընթերցում
Հիմնական իրողութիւններ
- Կերակուրի տեսակը
- Բարակ, անթթխմոր հաց
- Բաղադրիչներ
- Ցորենի ալիւր, ջուր, աղ
- Աւանդական հնոց
- Թոնիր՝ գետնին մէջ դրուած կաւէ հնոց
- Թխումի տեւողութիւն
- Վայրկեանէ մը պակաս
- Կը պահուի
- Չորցուած վիճակի մէջ՝ մինչեւ վեց ամիս
- ԵՈՒՆԵՍՔՕ
- Ներկայացուցչական ցանկ, 2014, թիւ 00985
Կերակուրը մէկ հայեացքով
- Տարածուած բաղադրիչներ
- Ցորենի ալիւր, Ջուր, Աղ
- Աւանդական պատրաստումը
- Խմորը կը շաղուի, կը բաժնուի ու գրտնակով կը բացուի, ապա կը ձգուի մինչեւ շատ բարակ վիճակ, կը փռուի ձուաձեւ բարձի մը վրայ եւ կը սեղմուի թոնիրին տաք պատին, ուր երկվայրկեաններու մէջ կը թխուի ու կ՚առնուի տակաւին կակուղ։
- Առիթներ
- Ամէնօրեայ սեղան, Հարսանիքներ, Աշնանային թխում՝ ձմեռուան պաշարին համար
- Ծանօթ տարածքներ
- Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ՝ ամէն կողմ, Միջին Արեւելքի հայկական գաղութներ, Սփիւռքի տուներ, ուր սովորաբար կը գնուի եւ ոչ թէ կը թխուի
- Մատուցումի աւանդութիւն
- Կը պատռուի ձեռքով եւ կը գործածուի պանիր, կանաչեղէն ու խորոված փաթթելու համար, կամ կը դրուի ուրիշ կերակուրներու տակ՝ հիւթը առնելու. չորցուած թերթերը կը շարուին ու կը վերականգնուին ջուրով։
Ի՞նչ է լաւաշը
Լաւաշը անթթխմոր հաց մըն է՝ շինուած երեք բաղադրիչով՝ ցորենի ալիւր, ջուր եւ աղ։ Զայն կը զանազանէ ոչ թէ խմորը, այլ ձեւաւորումն ու հնոցը։ Խմորը կը շաղուի եւ կը բաժնուի գնտիկներու, իւրաքանչիւրը գրտնակով կը բացուի, ապա կը ձգուի այնքան՝ մինչեւ բարականայ ու լոյս անցընէ, եւ թերթը կը փռուի ձուաձեւ բարձի մը վրայ ու կը զարնուի թոնիրին ներքին պատին։ Ան կը թխուի վայրկեանէ մը պակաս ժամանակի մէջ եւ կ՚առնուի տակաւին կակուղ վիճակի մէջ։
Արդիւնքը հաց մըն է՝ որ բոլորովին այլ կերպ կը գործէ քան բոքոնը։ Թարմ վիճակի մէջ ան ճկուն է եւ կը պատռուի, ոչ թէ կը կտրուի։ Չորցուած՝ կը շարուի հարթ, կը պահուի ամիսներով, եւ դարձեալ կը կակուղնայ երբ վրան ջուր սրսկես ու ձգես կտաւի տակ. ասոր համար ընտանիք մը կրնար մէկ անգամ թխել եւ լաւաշ ուտել ամբողջ ձմեռ։
Բառը կ՚ընդգրկէ հացերու ամբողջ ընտանիք մը, ոչ թէ մէկ հաստատուն արտադրութիւն։ Թերթերը երկարութեամբ, հաստութեամբ եւ գոյնով կը տարբերին գիւղէ գիւղ ու թխողէ թխող, եւ նոյն անունը տարածաշրջանին մէջ կը գործածուի այնպիսի հացերու համար՝ որոնք հայ թխողը միշտ չէ որ իրենը պիտի ճանչնար։
Տեղը հայկական կենցաղին մէջ
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի թղթածրարը լաւաշ թխելը կը նկարագրէ իբրեւ աշխատանք՝ որ տունը կը միացնէ։ Կը թխեն կիները, պզտիկ աղջիկները կը սորվին՝ օգնելով. այրերը կը կառուցեն հնոցները եւ կը շինեն այն բարձերը՝ որոնց վրայ կը ձգուի խմորը, եւ իրենց հմտութիւնն ալ կը փոխանցեն յաջորդներուն։ Թխումի օրերը ըստ էութեան հաւաքական են. թոնիրը վառելէ ետք աշխատանքը արագ է, տաք եւ անընդհատ։
Հացը կը կրէ նաեւ իմաստներ՝ որոնք ուտելու հետ կապ չունին։ Ամէնէն լաւ վաւերացուածը նոյն թղթածրարին մէջ արձանագրուած հարսանեկան սովորութիւնն է, ուր լաւաշը կը դրուի նորապսակներուն ուսերուն՝ իբրեւ բարեկեցութեան ու զաւակներու մաղթանք։ Սմիթսոնեան հաստատութեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագիրը 2018 թուականին նոյնինքն թոնիրը նկարագրեց իբրեւ աւանդական տան ամէնէն սրբազան տեղերէն մէկը՝ տան կեդրոնը գտնուող գետնափոր օճախ մը, որ քանի մը գիւղի մէջ ամուսնութիւնը սրբագործելու ատեն կը փոխարինէր եկեղեցին։
Սփիւռքի այն գաղութներուն մէջ՝ ուր թոնիր չկայ, լաւաշը կը գնուի եւ ոչ թէ կը թխուի, եւ ծիսական գործածութիւնը աւելի լաւ կը պահպանուի քան արհեստը։ Ասիկա այս բաժինին յաճախակի պատկերն է. իմաստը աւելի դիւրութեամբ կը ճամբորդէ քան ձեւը։
Վաւերացուած նախապատմութիւն
Թոնիրը պատմութեան ամէնէն հին ստուգելի բաղադրիչն է։ Այսպիսի գետնափոր կաւէ հնոցները վաղուց հաստատուած մաս են Հայկական լեռնաշխարհի եւ աւելի լայն տարածաշրջանի բնակարաններուն, եւ հացը անբաժան է այն հնոցէն՝ որ զայն կը ձեւաւորէ. ուղղահայեաց պատին զարնուող բարակ հացը ճիշդ այն է՝ ինչ որ այդ հնոցը կրնայ տալ։
Լաւաշին՝ իբրեւ անուանուած աւանդութեան, գրաւոր յիշատակութիւնը նոր է եւ հաստատութենական, ոչ թէ հնագոյն։ 2014 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ ներկայացուցչական ցանկին մէջ ընդգրկեց «Լաւաշը՝ աւանդական հացի պատրաստութիւնը, իմաստը եւ երեւոյթը իբրեւ մշակոյթի արտայայտութիւն Հայաստանի մէջ»՝ Հայաստանի ներկայացումով։ 2016 թուականին նոյն կազմակերպութիւնը ցանկին մէջ առաւ «Բարակ հաց պատրաստելու եւ բաժնեկցելու մշակոյթը՝ լաւաշ, քաթրմա, ճուփքա, եուֆքա»՝ ներկայացուած Ազրպէյճանի, Իրանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի եւ Թուրքիոյ կողմէ միասնաբար։
Երկու ընդգրկումները արժէ միասին կարդալ, որովհետեւ անոնք յաճախ առանձին կը մէջբերուին՝ հակառակ բաներ ապացուցելու համար։ Ոչ մէկը հացին սեփականութիւնը կը շնորհէ։ Իւրաքանչիւրը կ՚արձանագրէ կենդանի աւանդութիւն մը որոշ գաղութներու մէջ, եւ այն որ նոյն անունը երկու անգամ կ՚երեւի, կը վկայէ թէ որքա՛ն լայնօրէն կը պատրաստուի հացը, եւ հակասութիւն չէ։
Բաղադրիչներ եւ պատրաստութիւն
Խմորը ալիւր է, ջուր եւ աղ՝ շաղուած մինչեւ որ ողորկ դառնայ, ապա հանգչած։ Բաժինները գրտնակով կը բացուին, ապա կը ձգուին՝ ձեռքերու թիկունքին վրայ կամ տախտակին, մինչեւ որ թերթը դառնայ շատ բարակ եւ գրտնակելէ ետք եղածէն զգալիօրէն աւելի լայն։ Ան կը փոխադրուի ձուաձեւ բարձի մը վրայ, եւ բարձով թերթը ամուր կը սեղմուի թոնիրին պատին։
Մնացեալը կ՚ընէ հնոցը։ Թոնիրը կը պահէ ուժեղ, չոր ջերմութիւն, եւ հացը երկվայրկեաններու մէջ կ՚ուռի ու կը պնդանայ. թխողը կ՚որոշէ աչքով եւ կ՚առնէ կեռ գործիքով։ Պահելու համար նախատեսուած թերթերը կը շարուին ու կը չորցուին, եւ ապա կը վերականգնուին ջուրով։
Տարածուած հայկական տարբերակը ընդհանրապէս թթխմոր չի գործածեր, եւ թխողներէն շատեր այդ երեք բաղադրիչէն զատ ոչինչ չեն աւելցներ։ Հարստացուած ու թթխմորով տարբերակներ ալ կան, իսկ կազի կամ մետաղէ հնոցները այժմ լայն տարածում ունին. անոնց մէջ թխուած հացը ճանչնալիօրէն լաւաշ է եւ նուազ արժէքաւոր բան չի սեպուիր։
Առիթներ եւ աւանդութիւններ
Լաւաշը տօնական հաց չէ։ Ան կը պատկանի սովորական օրերուն, եւ ճիշդ ասիկա է որ իրեն կու տայ իր կշիռը. ան միշտ սեղանին եղած բանն է եւ առաջին բանը՝ որ կ՚առաջարկուի հիւրին։ Աշնանային թխումը, երբ թերթերը կը պատրաստուին մեծ քանակով եւ կը չորցուին ձմեռուան համար, ամէնէն մօտն է սեփական դէպք մը ունենալուն։
Անոր ծիսական երեւոյթները փոխ առնուած են ճիշդ այդ սովորականութենէն։ Հարսանիքին ան կը ներկայացնէ այն տունը՝ որուն կը միանայ զոյգը. սեղանին՝ հիւրասիրութիւնը։ Շատ ընտանիքներ կը պահեն հացը անհոգ չդնելու եւ չնետելու սովորութիւնը, եւ նոյն յարգանքը կը տարածուի յատկապէս լաւաշին վրայ։
Տարածաշրջանային տարբերութիւններ
Հայաստանի ներսը տարբերութիւնները մեծ մասամբ չափի ու մշակումի ձեւի են. քանի մը գիւղի մէջ մէկ մեթր երկարութեամբ թերթեր, ուրիշ տեղ՝ աւելի կարճ ու հաստ, եւ ալիւրին համապատասխան քիչ մը աւելի կակուղ կամ կարծր խմոր։
Աւելի լայն տարածաշրջանին մէջ լաւաշ կոչուող հացերը կը տատանին հայկական շատ բարակ թերթէն մինչեւ աւելի հաստ, ծամելի հացեր՝ որոնք կը ծալուին եւ ոչ թէ կ՚ոլորուին։ Միջին Արեւելքի հայկական գաղութներուն մէջ առեւտրական հացատուները զգալիօրէն միօրինակացուցած են արտադրութիւնը։
Քանի մը տեղ նոյն թոնիրը նոյն օրը կը գործածուի ուրիշ հացերու համար, եւ լաւաշը առաջինը կը թխուի, որովհետեւ իրեն է որ պէտք է ամէնէն ուժեղ ջերմութիւնը։
Կարեւոր թուականներ
2014
ԵՈՒՆԵՍՔՕ հայկական լաւաշի աւանդութիւնը կ՚ընդգրկէ Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ՝ թիւ 00985։
2016
Նոյն անունով առանձին տարր մը կ՚ընդգրկուի ցանկին մէջ՝ Ազրպէյճանի, Իրանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի եւ Թուրքիոյ ներկայացումով։
2018
Լաւաշի թխումը կը ցուցադրուի Ուաշինկթընի մէջ՝ Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագրի ծիրէն ներս։
Ինչո՞ւ կարեւոր է լաւաշը
Լաւաշը այս բաժինին ամէնէն պարզ պարագան է այն կերակուրին՝ որ միաժամանակ նաեւ արհեստագիտութիւն մըն է եւ ընկերային կարգ մը։ Հացը կարելի չէ զատել թոնիրէն, իսկ թոնիրը՝ այն տունէն որ զայն կը կառուցէ, կը տաքցնէ եւ անոր շուրջ կ՚աշխատի. ճիշդ ասոր համար ժառանգութեան ցանկը կ՚արձանագրէ աւանդութիւն մը եւ ոչ թէ արտադրութիւն մը։
Ան նաեւ օգտակար սրբագրութիւն մըն է այն մտքին՝ թէ կերակուրը կը պատկանի մէկ ժողովուրդի։ Նոյն հացին անունը նոյն կազմակերպութիւնը ցանկին մէջ ընդգրկած է երկու անգամ՝ վեց պետութեան գաղութներու համար։ Ասիկա չի նուազեցներ հայկական աւանդութիւնը. զայն կը տեղադրէ ճշգրտօրէն՝ իբրեւ ընդհանուր տարածաշրջանային սննդամշակոյթի ներսը լաւ վաւերացուած աւանդութիւն մը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Խմորը կը ձգուի ձուաձեւ բարձի մը վրայ եւ կը զարնուի հնոցին պատին. թերթը կը թխուի վայրկեանէ մը պակաս ժամանակի մէջ։
- 02Չորցուած լաւաշը կը պահուի մինչեւ վեց ամիս եւ դարձեալ կը կակուղնայ քիչ մը ջուր սրսկելէ ետք։
- 03ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի թղթածրարը կ՚արձանագրէ հարսին ու փեսային ուսերուն լաւաշ դնելու սովորութիւնը՝ իբրեւ բարեկեցութեան մաղթանք։
- 04Նոյն հացին անունը կը կրէ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի երկու առանձին ընդգրկում՝ Հայաստանինը 2014 թուականին, եւ հինգ երկրինը՝ 2016-ին։
- 05Թղթածրարին մէջ թխելը նկարագրուած է իբրեւ կիներու աշխատանք, մինչ այրերը կը կառուցեն հնոցներն ու կը շինեն բարձերը, եւ երկուքն ալ հմտութիւնը կը փոխանցեն աշակերտներու։
Աղբիւրներ
- Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia — UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, no. 00985, inscribed 2014 Այցելել աղբիւրինSubmitted by Armenia. The nomination file is the source for the tonir method, the six-month keeping and the wedding practice.
- Flatbread making and sharing culture: Lavash, Katyrma, Jupka, Yufka — UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, no. 01181, inscribed 2016 Այցելել աղբիւրինA separate, multinational inscription submitted by Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Turkey — cited here because the same bread name is inscribed twice, for different communities.
- Levon Abrahamian and Nancy Sweezy (eds.). Armenian Folk Arts, Culture, and Identity — Indiana University Press, Bloomington, 2001 ISBN 9780253337047Hripsime Pikichian's chapter on festival and feast is the ethnographic source used across this section.
- Armenia: Creating Home — The Hearth — Smithsonian Folklife Festival, Center for Folklife and Cultural Heritage, 2018 Այցելել աղբիւրինThe 2018 Festival programme's description of the tonir, its dimensions and its place in the house.
Առնչուող յօդուածներ
Խորոված
Բաց կրակի կարմրած ածուխներուն վրայ խորոված միս եւ անոր շուրջ կազմուող ընկերային առիթը. ո՛վ կը վառէ կրակը, ո՛վ կը հսկէ զայն, եւ ինչո՛վ կը տարբերի ան մատաղի հաւաքական ճաշէն։
Տոլմա
Որթատունկի տերեւներ եւ պարպուած բանջարեղէն՝ լեցուած բրինձով, կանաչեղէնով եւ յաճախ միսով. կերակուր մը՝ որ կը պատրաստուի ամբողջ տարածաշրջանին մէջ եւ ամէնէն պարզ օրինակներէն է թէ ինչո՛ւ այս բաժինը կերակուրները մէկ տիրոջ չի վերագրեր։
Հարիսա
Ցորեն եւ միս՝ որոնք ժամերով կը խառնուին մինչեւ մէկ նիւթ դառնան. կերակուր մը՝ արձանագրուած Պաղտատի տասներորդ դարու խոհարարական ժողովածուի մը մէջ, եւ որուն շուրջ ամէն Սեպտեմբեր կը յիշատակուի Մուսա լերան դիմադրութիւնը։
