Էրեբունի բերդ
Էրեբունին ուրարտական բերդ մըն է Արին բերդի վրայ՝ Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրին գտնուող բլուր մը, եւ ճիշդ անոր պատճառով է որ քաղաքը իր տարիքը կը հաշուէ Ք.Ա. 782-էն։ Բերդը կառուցեց ուրարտական Արգիշտի Ա. թագաւորը, եւ իր անունով փորագրուած սեպագիր արձանագրութիւնը կ՚արձանագրէ թէ՛ շինութիւնը, թէ՛ անոր տրուած անունը։ Այն՝ որուն մէջէն կ՚անցնի այցելուն այսօր, պեղուած եւ մասամբ վերականգնուած հնագիտական վայր մըն է՝ քարէ հիմքեր, հարդակաւէ պատերու կոճղեր եւ ընթեռնելի յատակագիծ մը, մինչ արձանագրութիւնն ու գտածոները բլուրին ստորոտի թանգարանին մէջ են։ Այս երկուքը՝ բնագիրը եւ աւերակը, իրարմէ բաժնելը հոս ընելիք առաջին բանն է։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 10 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Էրեբունին ուրարտական ամրացուած միջնաբերդ մըն է Արին բերդի բլուրին վրայ՝ ներկայ Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրին։ Վայրին մէջ գտնուած սեպագիր արձանագրութիւնը կ՚արձանագրէ թէ Մենուայի որդին՝ Արգիշտի Ա., կառուցեց բերդը եւ անոր տուաւ Էրեբունի անունը։ Այդ արարքին սովորաբար կցուած թուականը՝ Ք.Ա. 782, քարին վրայ գրուած չէ. ան կու գայ հիմնադրութիւնը Արգիշտիի թագաւորութեան մէջ տեղաւորելէ, իսկ թագաւորութիւնը ինք կը թուագրուի ասորեստանեան աղբիւրներու հետ խաչաձեւ բաղդատութեամբ։ Պարիսպին ետին միջնաբերդը ունէր պալատ, երկու տաճար եւ մթերանոցներու երկար շարքեր, եւ ան ուրարտական թագաւորութեան կը ծառայէր իբրեւ Արարատեան դաշտին վարչական, ռազմական ու կրօնական կեդրոնը։ Այսօր կեցածը պեղուած վայր մըն է, իսկ գտածոները՝ բլուրին ստորոտի թանգարանին մէջ։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Ուրարտական բերդ եւ հնագիտական վայր՝ մասամբ վերականգնուած
- Ուր կը գտնուի
- Արին բերդի բլուրը, Էրեբունի վարչական շրջան, Երեւանի հարաւ-արեւելք
- Կառուցած է
- Ուրարտուի թագաւոր Արգիշտի Ա.՝ Մենուայի որդին
- Ընդունուած թուականը
- Ք.Ա. 782՝ հիմնադրութեան արձանագրութենէն եւ Արգիշտիի թագաւորութենէն
- Ի՛նչ պահպանուած է
- Միջնաբերդին պարիսպը, պալատը, երկու տաճարը եւ մթերանոցները՝ մեծաւ մասամբ հիմքի մակարդակին
- Վայրին մէջ
- Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը՝ բացուած 1968-ին
Ուր կը գտնուի Էրեբունի բերդը
Էրեբունին կեցած է Արին բերդի վրայ՝ Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրի ցած բլուր մը, այն վարչական շրջանին մէջ որ իր անունը առած է բերդէն։ Բլուրը առանձին կը բարձրանայ հարթ գետինէն հոն՝ ուր Արարատեան դաշտը կը հանդիպի կառուցապատուած քաղաքին, ուստի միջնաբերդէն գլուխի մէկ դարձով կ՚երեւին թէ՛ արտերը, թէ՛ արուարձանը, թէ՛ անոնց ետեւի լեռները։
Տեղը ընտրուեցաւ ո՛չ թէ իր եղածին համար, այլ իր հսկածին համար։ Գագաթէն դաշտն ու անկէ անցնող ճամբաները կ՚երեւին հեռու տարածութեան վրայ, իսկ լանջերը երեք կողմէ բաւական զառիթափ են՝ պաշտպանական աշխատանքին մեծ մասը իրենք կատարելու համար։ Ասիկա ուրարտական սովորական ընտրութիւնն է, եւ նոյն դատողութիւնը նոյն դաշտին նմանօրինակ ելուստներուն վրայ բերդեր դրաւ։
Զանազանում մը արժէ ընել դեռ հասնելէ առաջ։ Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը կեցած է բլուրին ստորոտը եւ կը պահէ արձանագրութիւնն ու գտածոները. բերդը այն պեղուած միջնաբերդն է որ վերն է։ Անոնք մէկ այցելութեան երկու մասն են եւ երկու տարբեր բան, եւ «Էրեբունի» մակագրութեամբ լուսանկար մը կրնայ ցոյց տալ անոնցմէ որեւէ մէկը։
Արգիշտի Ա. եւ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը
Բերդը կը պատկանի մէկ թագաւորութեան։ Մենուայի որդին՝ Արգիշտի Ա., Ուրարտուն կառավարեց Ք.Ա. ութերորդ դարու առաջին կէսին եւ այն թագաւորն է որուն օրով ուրարտական իշխանութիւնը հասաւ ամէնէն հիւսիս՝ Արարատեան դաշտով մէկ։ Էրեբունին այդ հասածին պահպանուած նիւթական վկայութիւնն է։
Վկայութիւնը բառացի է։ Պազալթէ քարաբեկոր մը՝ որ կը կրէ ուրարտերէն սեպագիր բնագիր, կը յայտնէ թէ Մենուայի որդին՝ Արգիշտին, Խալդի աստուծոյ մեծութեամբ կառուցեց այս բերդը, զայն հռչակեց Էրեբունի՝ Բիայնիլի երկրին հզօրութեան համար եւ թշնամի երկիրները երկիւղի մէջ պահելու համար, եւ թէ իր շինարարութենէն առաջ հողը ամայի էր։ Նոյն հիմնադրութեան բնագիրները կ՚արձանագրեն թէ թագաւորը հոս բնակեցուց վեց հազար վեց հարիւր մարտիկ՝ բերուած երկու նուաճուած երկիրներէ։ Թարգմանութիւններուն ձեւակերպումները փոքր ինչ կը տարբերին, եւ ուրարտական արքայական արձանագրութիւններուն հրատարակուած ստանդարտ հրատարակութիւնը Միրյօ Սալվինիի ժողովածուն է. բնագիրը կը մէջբերուի անկէ, եւ ոչ թէ ցուցափեղկի պիտակէ մը։
Այն՝ ինչ որ արձանագրութիւնը չի կրեր, թուականն է։ Ք.Ա. 782-ը կու գայ այս հիմնադրութիւնը Արգիշտիի թագաւորութեան մէջ տեղաւորելէ՝ գործածելով իր սեփական տարեգրութիւնն ու ասորեստանեան աղբիւրներուն հետ այն համապատասխանութիւնները՝ որոնց վրայ կը հենի ուրարտական ժամանակագրութիւնը. ասիկա գիտութեան մէջ ընդունուած եւ թանգարան-արգելոցին կողմէ գործածուած վերականգնում մըն է, եւ ոչ թէ քարէն կարդացուած թիւ մը։ Ասիկա յստակ ըսելը ոչինչ կ՚արժէ եւ կ՚արգիլէ վայրին ամէնէն տարածուած սխալ ընթերցումը։
Էրեբունին եւ Ուրարտուի թագաւորութիւնը
Էրեբունին չաճեցաւ ու դարձաւ բերդ. ան հիմնուեցաւ իբրեւ բերդ։ Ուրարտուի թագաւորութիւնը, որուն կեդրոնը Տուշպան էր Վանայ լիճին եզերքը, Մենուայի եւ ապա Արգիշտի Ա.-ի օրով յառաջացաւ դէպի հիւսիս, եւ այդ թագաւորութիւններուն ընթացքին Արարատեան դաշտին վրայ բարձրացուած միջնաբերդերը հէնց այդ ընդարձակումն էին։ Բլուրի մը վրայ կը դրուէին կայազօր, հացահատիկի մթերանոց եւ տաճար, եւ շրջակայ դաշտը կը կառավարուէր անկէ։
Հիմնադրութեան բնագիրին բնակեցումի մասին դրոյթը կը պատկանի նոյն տրամաբանութեան։ Նոր բերդի մը բնակչութիւն պէտք էր, եւ բնակչութիւնը կը փոխադրուէր եւ ոչ թէ կը հաւաքագրուէր տեղւոյն վրայ. ասիկա ընթերցողին ճշգրիտ բան մը կ՚ըսէ ուրարտական պետութեան աշխատելակերպին մասին, եւ այն՝ ինչ որ պետութիւնը ինք կ՚ըսէր իր մասին առանց ամչնալու։
Էրեբունին խումբի մը մասն էր։ Արգիշտիխինիլին հիմնուեցաւ նոյն դաշտին վրայ աւելի արեւմուտք՝ քանի մը տարուան ընթացքին, իսկ յաջորդ դարուն տարածաշրջանին գլխաւոր ուրարտական կեդրոնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին էր՝ ասկէ քանի մը քիլոմեթր անդին։ Էրեբունին իբրեւ Արարատեան դաշտին միակ ուրարտական վայրը ընթերցելը կը շրջէ պատկերը. ան հանգոյց մըն էր անոնց դրութեան մէջ, եւ հէնց դրութիւնն է էականը։
Պալատ, տաճար եւ մթերանոց
Միջնաբերդը կը հետեւի բլրագագաթին ձեւին՝ պաշտպանական պարիսպի մը ներսը, որուն քարէ հիմքերուն վրայ կը բարձրանար հարդակաւէ պատ՝ որոշ հեռաւորութեամբ դրուած որմնայեցուկներով եւ մէկ գլխաւոր մատոյցով։ Մնացեալ ամէն բան կը գտնուի այդ ուրուագիծին ներսը, ինչ որ կը բացատրէ թէ ինչո՛ւ յատակագիծը այդքան յստակ կը կարդացուի օդէն եւ այդքան գէշ՝ գետինէն։
Պարսպապատ տարածքը կը բաժնեն երեք գործառոյթ։ Արքայական սենեակներն ու սիւնաշարով բակը կը կազմեն պալատը. Խալդիի՝ ուրարտական պետութեան գլխաւոր աստուծոյ տաճարը կեցած էր դահլիճի մը քով, որուն պատերը կը կրէին կարմիրով, կապոյտով եւ ճերմակով կատարուած նկարազարդում. իսկ երկրորդ՝ աշտարականման տաճարը, այն տեսակին որ ուրարտական բնագիրները կ՚անուանեն «սուսի», նուիրուած էր ուրիշ աստուծոյ մը։ Որմնանկարներուն բեկորները պեղումներու ընթացքին վերցուեցան եւ պահպանուեցան, ուստի այցելուին տեղւոյն վրայ տեսած գոյնը վերականգնում է եւ ոչ թէ պահպանուած բնագիր։
Չորրորդ գործառոյթը ամէնէն անշուքն է եւ ամէնէն շատ բան ըսողը։ Մթերանոցներու երկար շարքերուն մէջ կային հացահատիկի, գինիի ու իւղի համար գետնին մէջ խրուած կարասներ, եւ անոնց ծաւալը շատ աւելի է քան ինչ որ բլուրին վրայ ապրողները կրնային սպառել։ Այդ չափի պահեստաւորումը յայտարարութիւն մըն է պետութեան եւ ոչ թէ կայազօրին մասին. դաշտին բերքը կը հաւաքուէր հոս, կը պահուէր հոս եւ կը վերաբաշխուէր ասկէ։
Ուստի բերդը միաժամանակ վարչական, ռազմական եւ կրօնական էր, եւ այդ երեքը անբաժանելի էին։ Այս համադրութիւնը ուրարտական սովորական օրինաչափութիւնն է եւ ոչ թէ այս վայրին իւրայատկութիւնը, եւ հէնց ասիկա է ամէնէն օգտակար բանը՝ բլուր բարձրանալու ատեն։
Ի՛նչ գտան պեղումները
Ծանօթ էր թէ բլուրը հին է, դեռ շատ առաջ քան պարզուէր թէ ի՛նչ է ան, եւ տասնիններորդ դարու վերջը հոն փոքր փորում մը կատարուեցաւ։ Համակարգուած պեղումները սկսան 1950-ին, երբ ի յայտ եկաւ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը եւ նոյնացումը դարձաւ հաստատ, հնագէտ Կոնստանտին Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ. արշաւախումբերը այդ ատենէն ի վեր շարունակուեցան, ասոնց կարգին վերջին տարիներու ֆրանս-հայկական համատեղ ծրագիրը՝ որուն հրատարակութիւնները վերատեսութեան ենթարկեցին աւելի վաղ ժամանակագրութեան մասերը։
Փորածին արդիւնքը երկու տեսակի է։ Կայ ճարտարապետութիւն՝ պատեր, յատակներ, դռներ, ամբողջ միջնաբերդին յատակագիծը, պահպանուած մեծաւ մասամբ հիմքի մակարդակին, եւ կան շարժական գտածոներ՝ խեցեղէն, պրոնզէ իրեր, զէնք ու սաղաւարտ, կնիքներու դրոշմներ, նոր արձանագրութիւններ եւ որմնանկարներու բեկորներ։ Նոյն բլուրին վրայ գտնուեցաւ նաեւ աւելի ուշ ժամանակաշրջաններու նիւթ, եւ հէնց անկէ ծանօթ է վայրին յետագայ կեանքը։
Վկայութեան եւ մեկնաբանութեան միջեւ սահմանը կ՚անցնի անուանումներուն մէջէն։ Այն որ սենեակներու մէկ շարքը պալատ է եւ միւսը՝ տաճար, հնագիտական փաստարկ մըն է՝ կառուցուած յատակագիծէն, պարունակութենէն եւ աւելի լաւ պահպանուած ուրարտական միջնաբերդերու հետ բաղդատութենէն, եւ ոչ թէ բան մը որ ուրարտացիները մեզի համար պիտակեցին։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը վկայութիւն է. սենեակներուն անունները՝ ընթերցում։ Երկուքն ալ լաւ աշխատանք են, եւ նոյն տեսակի պնդում չեն։
Թագաւորութենէն ետք
Ուրարտական պետութիւնը վերջացաւ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, իսկ Էրեբունիի սեփական կարեւորութիւնը արդէն անկէ առաջ նուազած էր. եօթներորդ դարուն դաշտին վարչական ծանրութիւնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինիին վրայ էր։ Թէ ինչո՛ւ՝ վիճելի է, եւ ազնիւ դիրքը այն է թէ վկայութիւնը աւելի լաւ կը հիմնաւորէ կեդրոնի տեղափոխում մը՝ քան որեւէ մէկ դրամատիկ պատճառ։
Բլուրը չլքուեցաւ թագաւորութեան անկումին հետ։ Միջնաբերդին վրայ շինարարութիւնը շարունակուեցաւ աքեմենեան ժամանակաշրջանին, երբ այս տարածքը պարսկական տէրութեան սատրապութիւն մըն էր, եւ այդ ատենի սիւնազարդ դահլիճ մը բարձրացաւ աւելի վաղ ուրարտական կառոյցներուն վրայ. ասիկա այն պատճառներէն մէկն է որ վայրը կարեւոր է մասնագէտներուն համար ուրարտագիտութենէն շատ անդին։ Աւելի ուշ շրջանին բնակավայրը հեռացաւ բլուրէն, եւ Էրեբունին դարձաւ ինչ որ այսօր է՝ բլրաթումբ մը՝ յատակագիծը տակը։
Հէնց հոս է որ պատմութեան տարածուած տարբերակը սովորաբար չափէն կ՚անցնի։ Էրեբունիի եւ Երեւանի միջեւ շարունակականութիւնը վայրի եւ անունի շարունակականութիւն է բնաշխարհի մը մէջ, եւ ոչ թէ անընդհատ քաղաք մը այս բլրագագաթին. Արին բերդի վրայ շատ երկար ատեն ոեւէ մէկը չ՚ապրիր։
Էրեբունին, Երեւանը եւ ծննդեան օր մը
Քարին վրայ գրուած անունը Էրեբունի է։ Երեւանի՝ անկէ ծագիլը ընդունուած բացատրութիւնն է, որ ընդունուած է հայ գիտութեան մէջ եւ կը հենի հնչիւնափոխութեան հաւանական շղթայի մը եւ այս տարածքին մէջ անունին պահպանուելուն վրայ. ան լեզուաբանական վերականգնում մըն է եւ ոչ թէ ուղղագրութիւններու վաւերացուած յաջորդականութիւն, եւ գիտնականները տարակարծիք եղած են հէնց ուրարտերէն բառին իմաստին մասին։ Ընթերցողը ապահով հողի վրայ է «քաղաքին անունը սովորաբար կը բխեցուի Էրեբունիէն» ձեւակերպումով, եւ աւելի բարակ հողի վրայ՝ ասկէ աւելի որոշակի որեւէ բանով։
Վայրին ներկայ գործածութիւնը աւելի դիւրին է ճշգրիտ ըսել։ Երեւանը 1968-ին նշեց իր 2750-ամեակը՝ հաշուելով Ք.Ա. 782-էն, եւ բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցը բացուեցաւ հէնց այդ տարեդարձին համար. Էրեբունի անունը այսօր կը պատկանի քաղաքային վարչական շրջանի մը, թանգարանի մը եւ ամէնամեայ քաղաքային տօնի մը։ Քաղաքին պաշտօնական տարիքը արձանագրութենէ մը հաշուելու որոշում մըն է, եւ արձանագրութիւնը, ի տարբերութիւն շատ բանի՝ որուն վրայ կը կառուցուի մայրաքաղաքի մը հիմնադրութեան առասպելը, իրական առարկայ մըն է որուն կարելի է նայիլ։
Այս երկու կէսն ալ արժէ պահել։ Փաստաթուղթը իսկական է, իսկ թուականը՝ գիտական վերականգնում. խորհրդանիշը ներկայ ատենի է, իսկ առարկան՝ որուն վրայ կը հենի, հնագոյն։ Ոչ մէկ պնդում միւսը կը տկարացնէ։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Առաջինը այն է թէ ի՛նչ պահպանուած է։ Ասիկա հիմքի մակարդակի վայր մըն է եւ ոչ թէ կանգուն բերդ. հետաքրքրութիւնը յատակագիծին, շրջապատին եւ տեսարանին մէջ է, եւ այցելուն որ կը սպասէ պատերու արանքէն քալել, պիտի տեսնէ մէկ մեթր քար եւ բաւական շատ վերականգնում։ Թէ ուր կը սկսի վերականգնումը, միշտ չէ որ նշուած է։
Երկրորդը այն է որ առարկաները նոյն վայրին ուրիշ մասին մէջ են։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը, նկարազարդ բեկորները, խեցեղէնն ու պրոնզը բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցին մէջ են, եւ միջնաբերդը առանց անոր տեսնելը կու տայ այցելութեան կէսը։
Երրորդը այն սովորութիւնն է որ այս յօդուածը ամբողջ ընթացքին կիրարկեց. Էրեբունիի մասին կ՚ըլլայ չորս տարբեր տեսակի պնդում, եւ անոնք հաւասարապէս ամուր չեն։ Արձանագրութիւնը կ՚արձանագրէ շինարար, անուն եւ նպատակ։ Հնագիտութիւնը կը վերականգնէ պալատ, տաճարներ եւ մթերումի տնտեսութիւն։ Լեզուաբանութիւնը Երեւանը կը բխեցնէ Էրեբունիէն։ Ներկայ քաղաքը կը պահէ ծննդեան օր մը։ Չորսն ալ պաշտպանելի են. միայն առաջինը գրի առնուած է հոն եղողներուն կողմէ։
Կարեւոր թուականներ
782 Ք.Ա.
Արգիշտի Ա.-ի կողմէ Էրեբունիի հիմնադրութեան ընդունուած թուականը։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը կ՚արձանագրէ շինութիւնն ու անունը. թուականը Արգիշտիի թագաւորութենէն կատարուած վերականգնում մըն է եւ ոչ թէ բնագիրին մասը։
Ք.Ա. VIII դար
Միջնաբերդը կը գործէ իբրեւ Արարատեան դաշտին ուրարտական հսկողութեան վարչական, ռազմական ու կրօնական կեդրոն։
Ք.Ա. VII դար
Տարածաշրջանին գլխաւոր ուրարտական կեդրոնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին է, եւ Էրեբունիի վարչական ծանրութիւնը կը նուազի։
Ք.Ա. VI դար
Ուրարտական թագաւորութիւնը կը վերջանայ, բայց բլուրին վրայ շինարարութիւնը կը շարունակուի. աւելի վաղ միջնաբերդին վրայ կը բարձրանայ աքեմենեան ժամանակաշրջանի սիւնազարդ դահլիճ մը։
1950
Արին բերդի համակարգուած պեղումները կը սկսին Կոնստանտին Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ, եւ ի յայտ կու գայ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը։
1968
Բլուրին ստորոտը կը բացուի Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը, երբ Երեւանը կը նշէ իր 2750-ամեակը։
Ինչու կարեւոր է Էրեբունի բերդը
Էրեբունին այն վայրն է ուր Հայկական լեռնաշխարհի գրաւոր պատմութիւնը կը դպչի ներկայ մայրաքաղաքի մը հողին։ Այն՝ ինչ որ կը պնդուի որեւէ քաղաքի խոր անցեալին մասին, մեծաւ մասամբ եզրակացութիւն է. հոս կայ թուագրուած թագաւորութիւն մը, անունով թագաւոր մը, իր խօսքերը կրող առարկայ մը եւ այդ խօսքերուն տակ պեղուած բերդ մը։ Այս համադրութիւնը այնքան հազուադէպ է որ վայրը կը կրէ իր վրայ կեցածին բոլորովին անհամապատասխան ծանրութիւն մը։
Ան նաեւ արխիւին ամէնէն պարզ դասն է վկայութիւնը դասաւորելու մասին։ Այցելուին միանգամէն կ՚ըսուին քանի մը բան՝ թէ քաղաքը գրեթէ երեք հազարամեակ հին է, թէ բերդը պալատ ու տաճար էր, թէ Երեւանը Էրեբունին է, եւ այդ պնդումները կու գան համապատասխանաբար սեպագիր բնագիրէ, հնագիտական մեկնաբանութենէ, պատմական լեզուաբանութենէ եւ քաղաքային տարեդարձէ։ Զանոնք իրարմէ բաժնելը վայրին հանդէպ կասկածամտութիւն չէ։ Ան միակ ձեւն է տեսնելու թէ որքա՛նը իրապէս վաւերացուած է, եւ կը պարզուի՝ շատ մեծ մասը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Այն արձանագրութիւնը որ Երեւանին կու տայ իր պաշտօնական տարիքը, բերդ կառուցելու վկայագիր մըն է եւ ոչ թէ քաղաքի կանոնադրութիւն. ան կը նշէ թէ ո՛վ կառուցեց, ի՛նչ անուանեց եւ ինչո՛ւ։
- 02Ք.Ա. 782 թուականը քարին վրայ ոչ մէկ տեղ կայ։ Ան կու գայ անկէ թէ հիմնադրութիւնը ո՛ւր կ՚իյնայ Արգիշտի Ա.-ի թագաւորութեան մէջ, որ ինք ալ կը թուագրուի ասորեստանեան աղբիւրներու հետ խաչաձեւ բաղդատութեամբ։
- 03Հիմնադրութեան բնագիրները կ՚արձանագրեն թէ հոս նուաճուած երկիրներէ բնակեցուեցաւ վեց հազար վեց հարիւր մարտիկ. կայազօրը փոխադրուեցաւ եւ ոչ թէ հաւաքագրուեցաւ տեղւոյն վրայ։
- 04Երեւանը 1968-ին նշեց իր 2750-ամեակը, եւ բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցը բացուեցաւ հէնց այդ առիթով։
- 05Որմնանկարները պեղումներու ընթացքին վերցուեցան միջնաբերդէն եւ պահպանուեցան. բլուրին վրայ այսօր տեսանելի գոյնը վերականգնում է։
Աղբիւրներ
- Mirjo Salvini. Corpus dei testi urartei — CNR, Istituto di Studi sulle Civiltà dell'Egeo e del Vicino Oriente, Rome, 2008– ISBN 9788878900257The standard edition of the Urartian royal inscriptions, including the Erebuni foundation texts. Cited for what the inscription records — the builder, the name, the purpose and the settling of the garrison — and for the fact that it carries no year.
- Paul E. Zimansky. Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies — Caravan Books, Delmar NY, 1998 ISBN 9780882060910Cited for Urartian chronology and for the reconstruction that places the foundation of Erebuni in 782 BC by way of Argishti I's reign and the Assyrian synchronisms it depends on.
- S. Kroll, C. Gruber, U. Hellwag, M. Roaf and P. Zimansky (eds.). Biainili-Urartu: The Proceedings of the Symposium Held in Munich 12–14 October 2007 — Peeters, Leuven — Acta Iranica 51, 2012 ISBN 9789042924383Thirty scholars on the current state of Urartian archaeology; cited for the fortress system of the Ararat plain, the citadel building types — palace, temple, susi tower, storerooms — and the end of the kingdom.
- Stéphane Deschamps. Erebuni in the context of Urartean fortresses in the Ararat plain: Sources and problems — Quaternary International 395, Elsevier, 2016 Այցելել աղբիւրինReports the Franco-Armenian excavations at Erebuni from 2008 onwards and reconsiders the chronology of the three Urartian fortresses of the plain — Erebuni, Argishtikhinili and Teishebaini. Cited for the excavation history and for what the site's archaeology does and does not establish.
- Boris B. Piotrovsky. The Ancient Civilization of Urartu — Cowles, New York, 1969 Այցելել աղբիւրինPiotrovsky directed the Karmir Blur excavations from 1939 to 1971. Cited here for Teishebaini, the neighbouring fortress that carried the administrative weight of the plain in the seventh century BC.
- Erebuni Historical and Archaeological Museum-Reserve — Erebuni Historical and Archaeological Museum-Reserve, Yerevan, founded 1968 Այցելել աղբիւրինThe institution that holds the foundation inscription and the finds from Arin Berd, and administers the site. Cited for the museum-reserve itself and for the date it uses for the fortress — an institution is a reliable source on its own holdings.
Առնչուող յօդուածներ
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած հզօր լեռնային թագաւորութիւն մըն էր, որուն բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները կերտեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը՝ Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ ուր՝ ըստ աւանդութեան՝ բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ կեցած Արտաշատի՝ հին հայկական մայրաքաղաքի տեղը։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը՝ վայր մը որուն աւանդութիւնը կը հասնի Հայաստանի քրիստոնէացումին, իսկ կանգուն շէնքը՝ մեծ մասամբ ոչ։