Էրեբունի բերդ
Էրեբունին ուրարտական բերդ մըն է Արին բերդի վրայ. այս բլուրը Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրին է, եւ ճիշդ անոր պատճառով քաղաքը իր տարիքը կը հաշուէ Ք.Ա. 782-էն։ Բերդը կառուցած է ուրարտական Արգիշտի Ա. թագաւորը, եւ անոր անունով փորագրուած սեպագիր արձանագրութիւնը կը վկայէ թէ՛ շինութեան, թէ՛ անոր տրուած անունին մասին։ Այսօր այցելուն կը քալէ պեղուած ու մասամբ վերականգնուած հնագիտական վայրի մը մէջ՝ քարէ հիմքեր, հարդակաւէ պատերու ստորին մասեր եւ ընթեռնելի յատակագիծ մը։ Արձանագրութիւնն ու գտածոները բլուրին ստորոտի թանգարանին մէջ են։ Հոս առաջին գործը այս երկուքը՝ բնագիրն ու աւերակը, իրարմէ զատելն է։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 10 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Էրեբունին ուրարտական ամրացուած միջնաբերդ մըն է Արին բերդի բլուրին վրայ, այսօրուան Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրին։ Վայրին մէջ գտնուած սեպագիր արձանագրութիւնը կ՚ըսէ, թէ Մենուայի որդին՝ Արգիշտի Ա., կառուցեց բերդը եւ զայն կոչեց Էրեբունի։ Ք.Ա. 782 թուականը, որ սովորաբար կը կցուի այս դէպքին, քարին վրայ գրուած չէ։ Ան կը ստացուի հիմնադրութիւնը Արգիշտիի թագաւորութեան մէջ տեղաւորելով, իսկ թագաւորութիւնը ինք կը թուագրուի ասորեստանեան աղբիւրներու հետ խաչաձեւ բաղդատութեամբ։ Պարիսպին ետին միջնաբերդը ունէր պալատ, երկու տաճար եւ մթերանոցներու երկար շարքեր. ան Ուրարտուի թագաւորութեան համար Արարատեան դաշտին վարչական, ռազմական ու կրօնական կեդրոնն էր։ Այսօր հոն պեղուած վայր մը կայ, իսկ գտածոները բլուրին ստորոտի թանգարանին մէջ են։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Ուրարտական բերդ եւ հնագիտական վայր՝ մասամբ վերականգնուած
- Ուր կը գտնուի
- Արին բերդի բլուրը, Էրեբունի վարչական շրջան, Երեւանի հարաւ-արեւելք
- Կառուցած է
- Ուրարտուի թագաւոր Արգիշտի Ա.՝ Մենուայի որդին
- Ընդունուած թուականը
- Ք.Ա. 782՝ հիմնադրութեան արձանագրութենէն եւ Արգիշտիի թագաւորութենէն
- Ի՛նչ պահպանուած է
- Միջնաբերդին պարիսպը, պալատը, երկու տաճարը եւ մթերանոցները՝ մեծաւ մասամբ հիմքի մակարդակին
- Վայրին մէջ
- Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը՝ բացուած 1968-ին
Ուր կը գտնուի Էրեբունի բերդը
Էրեբունին Արին բերդի վրայ է. այս ցած բլուրը կը գտնուի Երեւանի հարաւ-արեւելեան եզրին, այն վարչական շրջանին մէջ, որ իր անունը բերդէն առած է։ Բլուրը առանձին կը բարձրանայ հարթ գետինէն, հոն ուր Արարատեան դաշտը կը հանդիպի քաղաքին շէնքերուն։ Այդ պատճառով միջնաբերդէն գլուխի մէկ դարձով կ՚երեւին թէ՛ արտերը, թէ՛ արուարձանը, թէ՛ անոնց ետեւի լեռները։
Տեղը ընտրուեցաւ ոչ թէ իր համար, այլ անկէ հսկուող տարածքին համար։ Գագաթէն դաշտն ու անկէ անցնող ճամբաները հեռուէն կ՚երեւին, իսկ լանջերը երեք կողմէ բաւական զառիթափ են, որ պաշտպանութեան մեծ մասը իրենք կատարեն։ Ասիկա ուրարտական սովորական ընտրութիւն է, եւ նոյն տրամաբանութեամբ նոյն դաշտին նման բարձունքներուն վրայ ալ բերդեր կառուցուեցան։
Արժէ դեռ չհասած զանազանում մը ընել։ Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը բլուրին ստորոտն է եւ կը պահէ արձանագրութիւնն ու գտածոները, իսկ բերդը վերի պեղուած միջնաբերդն է։ Անոնք մէկ այցելութեան երկու մասերն են, բայց երկու տարբեր բաներ, եւ «Էրեբունի» մակագրութեամբ լուսանկար մը կրնայ ցոյց տալ անոնցմէ որեւէ մէկը։
Արգիշտի Ա. եւ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը
Բերդը մէկ թագաւորութեան շրջանին կը պատկանի։ Մենուայի որդին՝ Արգիշտի Ա., Ուրարտուն կառավարեց Ք.Ա. ութերորդ դարու առաջին կէսին։ Անոր օրով ուրարտական իշխանութիւնը տարածուեցաւ ամէնէն հեռու դէպի հիւսիս՝ Արարատեան դաշտով մէկ։ Էրեբունին այդ ընդարձակման պահպանուած նիւթական վկայութիւնն է։
Վկայութիւնը բառացի է։ Ուրարտերէն սեպագիր բնագիր կրող պազալթէ քարաբեկոր մը կը յայտնէ, թէ Մենուայի որդին՝ Արգիշտին, Խալդի աստուծոյ մեծութեամբ կառուցեց այս բերդը, զայն հռչակեց Էրեբունի՝ Բիայնիլի երկրին հզօրութեան համար եւ թշնամի երկիրները երկիւղի մէջ պահելու համար, եւ թէ իր շինարարութենէն առաջ հողը ամայի էր։ Հիմնադրութեան նոյն բնագիրները կ՚արձանագրեն, թէ թագաւորը հոս բնակեցուց վեց հազար վեց հարիւր մարտիկ՝ բերուած երկու նուաճուած երկիրներէ։ Թարգմանութիւնները ձեւակերպումով քիչ մը կը տարբերին։ Ուրարտական արքայական արձանագրութիւններուն ընդունուած հրատարակութիւնը Միրյօ Սալվինիի ժողովածուն է, եւ բնագիրը կը մէջբերուի անկէ, ոչ թէ ցուցափեղկի պիտակէ մը։
Սակայն արձանագրութեան վրայ թուական չկայ։ Ք.Ա. 782-ը կը ստացուի այս հիմնադրութիւնը Արգիշտիի թագաւորութեան մէջ տեղաւորելով. հիմք կը ծառայեն անոր տարեգրութիւնն ու ասորեստանեան աղբիւրներու հետ այն համապատասխանութիւնները, որոնց վրայ կը հենի ուրարտական ժամանակագրութիւնը։ Ասիկա գիտութեան մէջ ընդունուած եւ թանգարան-արգելոցին կողմէ գործածուող վերականգնում է, ոչ թէ քարէն կարդացուած թիւ։ Այս մասին յստակ ըլլալը բան մը չի կորսնցներ եւ կը կանխէ վայրին ամէնէն տարածուած սխալ ընթերցումը։
Էրեբունին եւ Ուրարտուի թագաւորութիւնը
Էրեբունին աստիճանաբար բերդ չդարձաւ. ան բերդ հիմնուեցաւ։ Ուրարտուի թագաւորութիւնը, որուն կեդրոնը Տուշպան էր Վանայ լիճին եզերքը, Մենուայի եւ ապա Արգիշտի Ա.-ի օրով յառաջացաւ դէպի հիւսիս, եւ այդ թագաւորութիւններուն ընթացքին Արարատեան դաշտին վրայ կառուցուած միջնաբերդերը նոյնինքն այդ ընդարձակումն էին։ Բլուրի մը վրայ կը տեղաւորէին կայազօր, հացահատիկի մթերանոց եւ տաճար, ու շրջակայ դաշտը կը կառավարուէր անկէ։
Հիմնադրութեան բնագիրին մէջ բնակեցման մասին տողը նոյն տրամաբանութենէն է։ Նոր բերդին բնակչութիւն պէտք էր, եւ զայն կը բերէին ուրիշ տեղերէ, ոչ թէ կը հաւաքագրէին տեղւոյն վրայ։ Ասիկա ճշգրիտ բան մը կ՚ըսէ ուրարտական պետութեան աշխատելակերպին մասին, ինչպէս նաեւ այն մասին, թէ պետութիւնը ինք առանց ամչնալու ի՛նչ կ՚ըսէր իր մասին։
Էրեբունին խումբի մը մաս էր։ Քանի մը տարուան ընթացքին նոյն դաշտին վրայ, աւելի արեւմուտք, հիմնուեցաւ Արգիշտիխինիլին, իսկ յաջորդ դարուն շրջանին գլխաւոր ուրարտական կեդրոնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին էր՝ ասկէ քանի մը քիլոմեթր անդին։ Էրեբունին Արարատեան դաշտին միակ ուրարտական վայրը նկատելը կը խեղաթիւրէ պատկերը. ան ամբողջ համակարգին մէկ հանգոյցն էր, եւ էականը նոյնինքն համակարգն է։
Պալատ, տաճար եւ մթերանոց
Միջնաբերդը կը հետեւի բլրագագաթին ձեւին եւ շրջապատուած է պաշտպանական պարիսպով։ Պարիսպին քարէ հիմքերուն վրայ կը բարձրանար հարդակաւէ պատ՝ որոշ միջոցներով դրուած որմնայեցուկներով եւ մէկ գլխաւոր մատոյցով։ Մնացեալ ամէն ինչ այդ ուրուագիծին ներսն է, եւ ասիկա կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ յատակագիծը օդէն այդքան յստակ կը կարդացուի, իսկ գետինէն՝ այդքան դժուար։
Պարսպապատ տարածքը կը բաժնուի երեք գործառոյթի միջեւ։ Արքայական սենեակներն ու սիւնաշարով բակը կը կազմեն պալատը։ Խալդիի՝ ուրարտական պետութեան գլխաւոր աստուծոյ տաճարը կը կենար դահլիճի մը քով, որուն պատերը կը կրէին կարմիրով, կապոյտով եւ ճերմակով կատարուած նկարազարդում։ Երկրորդ, աշտարակաձեւ տաճարը, այն տեսակէն, զոր ուրարտական բնագիրները «սուսի» կը կոչեն, նուիրուած էր ուրիշ աստուծոյ մը։ Որմնանկարներուն բեկորները պեղումներու ատեն վերցուեցան ու պահպանուեցան, ուստի այցելուին տեղւոյն վրայ տեսած գոյնը վերականգնում է, ոչ թէ պահպանուած բնագիր։
Չորրորդ գործառոյթը ամէնէն անշուքն է, բայց ամէնէն շատ բան կ՚ըսէ։ Մթերանոցներու երկար շարքերուն մէջ կային գետնին մէջ թաղուած կարասներ՝ հացահատիկի, գինիի ու իւղի համար, եւ անոնց տարողութիւնը շատ աւելի մեծ էր, քան բլուրին վրայ ապրողներուն կարիքը։ Այդ չափի պահեստաւորումը պետութեան մասին կը խօսի, ոչ թէ կայազօրին. դաշտին բերքը հոս կը հաւաքուէր, հոս կը պահուէր եւ ասկէ կը վերաբաշխուէր։
Ուրեմն բերդը միաժամանակ վարչական, ռազմական եւ կրօնական էր, եւ այս երեքը իրարմէ անբաժան էին։ Այս համադրութիւնը ուրարտական սովորական օրինաչափութիւն է, ոչ թէ այս վայրին առանձնայատկութիւնը, եւ բլուրը բարձրանալու ատեն ամէնէն օգտակարը ատիկա միտքի մէջ պահելն է։
Ի՛նչ գտան պեղումները
Բլուրին հնութիւնը ծանօթ էր շատ աւելի առաջ, քան պարզուեցաւ, թէ ան ի՛նչ է, եւ տասնիններորդ դարու վերջը հոն փոքր պեղում մը կատարուեցաւ։ Համակարգուած պեղումները սկսան 1950-ին հնագէտ Կոնստանտին Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ. այդ ատեն ի յայտ եկաւ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը, եւ վայրին նոյնացումը հաստատուեցաւ։ Արշաւախումբերը այդ ատենէն ի վեր շարունակուած են. անոնց կարգին է վերջին տարիներու ֆրանս-հայկական համատեղ ծրագիրը, որուն հրատարակութիւնները վերանայեցին աւելի վաղ ժամանակագրութեան որոշ մասեր։
Պեղումները երկու տեսակ արդիւնք տուին։ Մէկը ճարտարապետութիւնն է՝ պատեր, յատակներ, դռներ, ամբողջ միջնաբերդին յատակագիծը, պահպանուած մեծաւ մասամբ հիմքի մակարդակին։ Միւսը շարժական գտածոներն են՝ խեցեղէն, պրոնզէ իրեր, զէնք ու սաղաւարտ, կնիքներու դրոշմներ, նոր արձանագրութիւններ եւ որմնանկարներու բեկորներ։ Նոյն բլուրին վրայ գտնուեցաւ նաեւ աւելի ուշ շրջաններու նիւթ, եւ վայրին յետագայ կեանքը ճիշդ անկէ ծանօթ է։
Վկայութեան եւ մեկնաբանութեան սահմանը կ՚անցնի անուանումներէն։ Թէ սենեակներու մէկ շարքը պալատ է, իսկ միւսը՝ տաճար, հնագիտական փաստարկ է. ան կը հիմնուի յատակագիծին, պարունակութեան եւ աւելի լաւ պահպանուած ուրարտական միջնաբերդերու հետ բաղդատութեան վրայ։ Ուրարտացիները այդ պիտակները մեզի չեն ձգած։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը վկայութիւն է, սենեակներուն անունները՝ ընթերցում։ Երկուքն ալ լաւ աշխատանք են, բայց նոյն տեսակի պնդում չեն։
Թագաւորութենէն ետք
Ուրարտական պետութիւնը վերջացաւ Ք.Ա. վեցերորդ դարու սկիզբը, բայց Էրեբունիի կարեւորութիւնը անկէ առաջ արդէն նուազած էր. եօթներորդ դարուն դաշտին վարչական ծանրութիւնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինիին վրայ էր։ Պատճառը վիճելի է։ Ազնիւ դիրքը այն է, որ վկայութիւնները աւելի շատ կը խօսին կեդրոնի տեղափոխութեան մը մասին, քան որեւէ մէկ դրամատիկ պատճառի։
Բլուրը չլքուեցաւ թագաւորութեան անկումով։ Միջնաբերդին վրայ շինարարութիւնը շարունակուեցաւ աքեմենեան շրջանին, երբ այս տարածքը պարսկական տէրութեան սատրապութիւն մըն էր, եւ այդ ատեն աւելի վաղ ուրարտական կառոյցներուն վրայ սիւնազարդ դահլիճ մը բարձրացաւ։ Ասիկա է պատճառներէն մէկը, որ վայրը կարեւոր է ոչ միայն ուրարտագէտներուն, այլ շատ աւելի լայն շրջանակի մասնագէտներու համար։ Աւելի ուշ բնակավայրը բլուրէն հեռացաւ, եւ Էրեբունին դարձաւ այն, ինչ որ է այսօր՝ բլրաթումբ մը, որուն տակ պահուած է յատակագիծը։
Ճիշդ հոս է, որ պատմութեան տարածուած տարբերակը սովորաբար կը չափազանցէ։ Էրեբունիի եւ Երեւանի միջեւ շարունակականութիւնը վայրի եւ անունի շարունակականութիւն է նոյն բնաշխարհին մէջ, ոչ թէ այս բլրագագաթին վրայ անընդհատ ապրող քաղաք մը. Արին բերդի վրայ շատ երկար ատենէ ի վեր ոեւէ մէկը չ՚ապրիր։
Էրեբունին, Երեւանը եւ ծննդեան օր մը
Քարին վրայ գրուած անունը Էրեբունի է։ Երեւան անունին անկէ ծագիլը հայ գիտութեան մէջ ընդունուած բացատրութիւն է. ան կը հենի հնչիւնափոխութեան հաւանական շղթայի մը եւ անունին այս տարածքին մէջ պահպանուելուն վրայ։ Բայց ասիկա լեզուաբանական վերականգնում է, ոչ թէ իրար յաջորդող վաւերացուած ուղղագրութիւններ, եւ գիտնականները տարակարծիք եղած են նոյնիսկ ուրարտերէն բառին իմաստին շուրջ։ Ընթերցողը ապահով հողի վրայ է «քաղաքին անունը սովորաբար կը բխեցուի Էրեբունիէն» ձեւակերպումով, իսկ ասկէ աւելի որոշակի որեւէ պնդումով՝ աւելի անկայուն հողի վրայ։
Վայրին այսօրուան դերը աւելի դիւրին է ճշգրտօրէն նկարագրել։ Երեւանը 1968-ին նշեց իր 2750-ամեակը՝ հաշուելով Ք.Ա. 782-էն, եւ բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցը բացուեցաւ ճիշդ այդ տարեդարձին առիթով։ Էրեբունի անունը այսօր կը կրեն քաղաքի վարչական շրջան մը, թանգարան մը եւ ամէնամեայ քաղաքային տօն մը։ Քաղաքին պաշտօնական տարիքը արձանագրութենէ մը հաշուելը որոշում մըն է։ Բայց այս արձանագրութիւնը, ի տարբերութիւն մայրաքաղաքներու հիմնադրութեան առասպելներուն շատ տարրերուն, իրական առարկայ է, որուն կարելի է նայիլ։
Այս երկու կողմն ալ արժէ պահել։ Փաստաթուղթը իսկական է, թուականը՝ գիտական վերականգնում։ Խորհրդանիշը արդի է, իսկ անոր հիմքը կազմող առարկան՝ հնագոյն։ Ոչ մէկ պնդում միւսը կը տկարացնէ։
Ի՛նչ հասկնալ վայրը տեսնելէ առաջ
Առաջին՝ ի՛նչ պահպանուած է։ Ասիկա հիմքերու մակարդակով պահպանուած վայր է, ոչ թէ կանգուն բերդ։ Հետաքրքրութիւնը յատակագիծին, շրջապատին եւ տեսարանին մէջ է։ Այցելուն, որ կը սպասէ պատերու միջեւ քալել, պիտի տեսնէ մէկ մեթրի չափ քար եւ բաւական շատ վերականգնում, եւ միշտ չէ, որ նշուած է, թէ ո՛ւր կը սկսի վերականգնումը։
Երկրորդ՝ առարկաները նոյն վայրին ուրիշ մասին մէջ են։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը, նկարազարդ բեկորները, խեցեղէնն ու պրոնզը բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցին մէջ են, եւ միջնաբերդը առանց թանգարանին տեսնողը այցելութեան միայն կէսը կ՚ունենայ։
Երրորդը այն մօտեցումն է, որ այս յօդուածը կիրարկեց սկիզբէն մինչեւ վերջ. Էրեբունիի մասին կ՚ըլլան չորս տարբեր տեսակի պնդումներ, եւ անոնք հաւասարապէս ամուր չեն։ Արձանագրութիւնը կը վկայէ շինարարին, անունին ու նպատակին մասին։ Հնագիտութիւնը կը վերականգնէ պալատ, տաճարներ եւ մթերումի տնտեսութիւն։ Լեզուաբանութիւնը Երեւանը կը բխեցնէ Էրեբունիէն։ Այսօրուան քաղաքը կը տօնէ ծննդեան օր մը։ Չորսն ալ պաշտպանելի են, բայց միայն առաջինը գրի առնուած է այն ատեն հոն եղողներուն կողմէ։
Կարեւոր թուականներ
782 Ք.Ա.
Արգիշտի Ա.-ի կողմէ Էրեբունիի հիմնադրութեան ընդունուած թուականը։ Հիմնադրութեան արձանագրութիւնը կը վկայէ շինութեան ու անունին մասին. թուականը Արգիշտիի թագաւորութեան հիման վրայ կատարուած վերականգնում է, ոչ թէ բնագիրին մաս։
Ք.Ա. VIII դար
Միջնաբերդը Արարատեան դաշտին վրայ ուրարտական տիրապետութեան վարչական, ռազմական ու կրօնական կեդրոնն է։
Ք.Ա. VII դար
Շրջանին գլխաւոր ուրարտական կեդրոնը Կարմիր բլուրի Թէյշեբաինին է, եւ Էրեբունիի վարչական ծանրութիւնը կը նուազի։
Ք.Ա. VI դար
Ուրարտական թագաւորութիւնը կը վերջանայ, բայց բլուրին վրայ շինարարութիւնը կը շարունակուի. աւելի վաղ միջնաբերդին վրայ կը բարձրանայ աքեմենեան շրջանի սիւնազարդ դահլիճ մը։
1950
Կը սկսին Արին բերդի համակարգուած պեղումները Կոնստանտին Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ, եւ ի յայտ կու գայ հիմնադրութեան արձանագրութիւնը։
1968
Երեւանի 2750-ամեակին առիթով բլուրին ստորոտը կը բացուի Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը։
Ինչու կարեւոր է Էրեբունի բերդը
Էրեբունին այն վայրն է, ուր Հայկական լեռնաշխարհի գրաւոր պատմութիւնը կը դպչի այսօրուան մայրաքաղաքի մը հողին։ Որեւէ քաղաքի խոր անցեալին մասին ըսուածին մեծ մասը եզրակացութիւն է։ Հոս կան թուագրուած թագաւորութիւն, անունով թագաւոր, անոր խօսքերը կրող առարկայ եւ այդ խօսքերուն տակ պեղուած բերդ։ Այս համադրութիւնը այնքան հազուադէպ է, որ վայրը իր վրայ մնացածէն անհամեմատ աւելի մեծ կշիռ ունի։
Ան նաեւ արխիւին ամէնէն պարզ դասն է վկայութիւնները դասաւորելու մասին։ Այցելուին միաժամանակ քանի մը բան կ՚ըսուի՝ թէ քաղաքը գրեթէ երեք հազարամեակ հին է, թէ բերդը պալատ ու տաճար էր, թէ Երեւանը Էրեբունին է։ Այս պնդումները կու գան համապատասխանաբար սեպագիր բնագիրէն, հնագիտական մեկնաբանութենէն, պատմական լեզուաբանութենէն եւ քաղաքային տարեդարձէն։ Զանոնք իրարմէ զատելը վայրին հանդէպ կասկածամտութիւն չէ. ան միակ ձեւն է տեսնելու, թէ որքա՛նը իսկապէս վաւերացուած է։ Եւ կը պարզուի, որ՝ շատ մեծ մասը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Երեւանին պաշտօնական տարիքը տուող արձանագրութիւնը բերդի շինարարութեան վկայագիր է, ոչ թէ քաղաքի կանոնադրութիւն. ան կ՚ըսէ, թէ ո՛վ կառուցեց, ի՛նչ անուն տուաւ եւ ինչո՛ւ։
- 02Ք.Ա. 782 թուականը քարին վրայ ոեւէ տեղ գրուած չէ։ Ան կը ստացուի՝ հաշուելով, թէ հիմնադրութիւնը ո՛ւր կ՚իյնայ Արգիշտի Ա.-ի թագաւորութեան մէջ, իսկ թագաւորութիւնը ինք կը թուագրուի ասորեստանեան աղբիւրներու հետ խաչաձեւ բաղդատութեամբ։
- 03Հիմնադրութեան բնագիրները կ՚արձանագրեն, թէ հոս բնակեցուեցան նուաճուած երկիրներէ բերուած վեց հազար վեց հարիւր մարտիկ. կայազօրը ուրիշ տեղէ փոխադրուեցաւ, ոչ թէ տեղւոյն վրայ հաւաքագրուեցաւ։
- 04Երեւանը իր 2750-ամեակը նշեց 1968-ին, եւ բլուրին ստորոտի թանգարան-արգելոցը բացուեցաւ ճիշդ այդ առիթով։
- 05Որմնանկարները պեղումներու ատեն վերցուեցան միջնաբերդէն ու պահպանուեցան. բլուրին վրայ այսօր երեւցող գոյնը վերականգնում է։
Աղբիւրներ
- Mirjo Salvini. Corpus dei testi urartei — CNR, Istituto di Studi sulle Civiltà dell'Egeo e del Vicino Oriente, Rome, 2008– ISBN 9788878900257The standard edition of the Urartian royal inscriptions, including the Erebuni foundation texts. Cited for what the inscription records — the builder, the name, the purpose and the settling of the garrison — and for the fact that it carries no year.
- Paul E. Zimansky. Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies — Caravan Books, Delmar NY, 1998 ISBN 9780882060910Cited for Urartian chronology and for the reconstruction that places the foundation of Erebuni in 782 BC by way of Argishti I's reign and the Assyrian synchronisms it depends on.
- S. Kroll, C. Gruber, U. Hellwag, M. Roaf and P. Zimansky (eds.). Biainili-Urartu: The Proceedings of the Symposium Held in Munich 12–14 October 2007 — Peeters, Leuven — Acta Iranica 51, 2012 ISBN 9789042924383Thirty scholars on the current state of Urartian archaeology; cited for the fortress system of the Ararat plain, the citadel building types — palace, temple, susi tower, storerooms — and the end of the kingdom.
- Stéphane Deschamps. Erebuni in the context of Urartean fortresses in the Ararat plain: Sources and problems — Quaternary International 395, Elsevier, 2016 Այցելել աղբիւրինReports the Franco-Armenian excavations at Erebuni from 2008 onwards and reconsiders the chronology of the three Urartian fortresses of the plain — Erebuni, Argishtikhinili and Teishebaini. Cited for the excavation history and for what the site's archaeology does and does not establish.
- Boris B. Piotrovsky. The Ancient Civilization of Urartu — Cowles, New York, 1969 Այցելել աղբիւրինPiotrovsky directed the Karmir Blur excavations from 1939 to 1971. Cited here for Teishebaini, the neighbouring fortress that carried the administrative weight of the plain in the seventh century BC.
- Erebuni Historical and Archaeological Museum-Reserve — Erebuni Historical and Archaeological Museum-Reserve, Yerevan, founded 1968 Այցելել աղբիւրինThe institution that holds the foundation inscription and the finds from Arin Berd, and administers the site. Cited for the museum-reserve itself and for the date it uses for the fortress — an institution is a reliable source on its own holdings.
Առնչուող յօդուածներ
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած լեռնային հզօր թագաւորութիւն մըն էր. անոր բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները ձեւաւորեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ, ուր, ըստ աւանդութեան, բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչ։ Բլուրը հին հայկական մայրաքաղաք Արտաշատի տեղն է։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը։ Անոր աւանդութիւնը կը հասնի մինչեւ Հայաստանի քրիստոնէացումը, իսկ կանգուն շէնքը մեծ մասամբ՝ ոչ։