Սեւանայ լիճ
Սեւանայ լիճը փռուած է արեւելեան Հայաստանի բարձր աւազանի մը մէջ՝ ամէն կողմէ լեռներով պատուած, եւ այնքան մեծ է՝ որ հայերէնը սովորաբար ծով կը կոչէ զայն, ոչ թէ լիճ։ Իր երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձրութեան վրայ է, բան մը որ զայն կը դարձնէ աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճերէն մէկը եւ երկրին գլխաւոր բնական երեսակը։ Սակայն հէնց այդ թիւն է Սեւանի մասին այն միակ բանը՝ որ կարելի չէ հանգիստ արձանագրել։ Մինչեւ քսաներորդ դարը ջուրը կը կենար մօտ 1916 մեթրի վրայ, եւ այն ամէնը՝ ինչ այցելուն այսօր կը տեսնէ ափին՝ վանք տանող ցամաքի շերտը, ջուրին տակ մնացած ու ջուրէն դուրս ելած ծառերու կոճղերը, լողափերուն լայնութիւնը, այդ երկու թիւերուն տարբերութեան հետեւանքն է։ Լիճը բնական մարմին մըն է՝ նախագծուած ջուրի մակարդակով, եւ այս երկու իրողութիւնները միասին պահելը հոս ընելիք առաջին գործն է։
- Հեղինակ
- Արմատ խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 15 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Սեւանայ լիճը Հայաստանի ամէնէն մեծ ջրային մարմինն է եւ աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճերէն մէկը՝ փակ աւազանի մը մէջ, Գեղարքունիքի մարզին, ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձրութեան վրայ։ Հէնց այդ բարձրութիւնն է ամբողջ նիւթը. մինչեւ քսաներորդ դարը ջուրին երեսը կը կենար մօտ 1916 մեթրի վրայ, եւ 1933-ին սկսած խորհրդային ճարտարագիտական ծրագիրը գիտակցաբար իջեցուց լիճը՝ ելեկտրականութիւն արտադրելու եւ վարի դաշտը ոռոգելու համար՝ ջուրը իջեցնելով մօտ տասնինը մեթրով եւ Սեւանավանքի կղզին դարձնելով թերակղզի։ Անկէ ետք թունէլները ջուրը ետ բերին՝ առաջինը Արփայէն 1981-ին, եւ մակարդակը քանի մը մեթրով բարձրացաւ։ Այցելուին տեսած լիճը ճարտարագիտական գործ մըն է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճ, ազգային պարկ եւ գետաւազան
- Ո՛ւր
- Գեղարքունիքի մարզ, արեւելեան Հայաստան
- Երեսին մակարդակը
- Ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր՝ կառավարուող, ոչ թէ հաստատուն թիւ
- Ջուրը՝ ներս եւ դուրս
- Կը սնանի մօտ 28 գետով ու վտակով, դուրս կը հոսի միայն Հրազդանը
- Պաշտպանութիւն
- Սեւան ազգային պարկ՝ 1978-էն, Ռամսարի միջազգային կարեւորութեան խոնաւ տարածք՝ 1993-էն
- Ձուկը՝ որով ծանօթ է
- Էնտեմիք իշխանը՝ ներմուծուած սիկի եւ խեցգետինի քով
Ո՛ւր կը գտնուի Սեւանայ լիճը
Սեւանայ լիճը կը գրաւէ Հայաստանի արեւելքի Գեղարքունիքի մարզին մեծ մասը՝ Երեւանէն մօտ մէկ ժամ հեռաւորութեան վրայ՝ Սեւան քաղաքի լեռնանցքով։ Ան Հայկական լեռնաշխարհի ամէնէն մեծ լիճն է եւ Կովկասի ամէնէն մեծ քաղցրահամ ջրային մարմինը, եւ Հայաստանի չափի երկրի մը մէջ կարելի չէ զայն նկատել շրջանային երեսակ. լիճը կը պարունակէ հանրապետութեան մակերեսային քաղցրահամ ջուրին ճնշող մեծամասնութիւնը, իսկ իր աւազանը կը ծածկէ երկրին տարածքին մօտաւորապէս մէկ վեցերորդը։
Երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձրութեան վրայ է՝ Կարպատներու կամ Շոտլանտական լեռնաշխարհի կատարներուն մեծ մասէն վեր, եւ հէնց այդ բարձրութիւնն է որ կը կառավարէ մնացեալ ամէն բան։ Ջուրը պաղ է, շուրջի բուսականութեան շրջանը կարճ է, օդը այնքան նօսր ու մաքուր է՝ որ լիճը ժամէ ժամ գոյն կը փոխէ, եւ ամբողջ աւազանը ձմեռը կարծր կը սառի, թէեւ բաց լիճին խորունկ ջուրը սովորաբար չի սառիր։
Յիշելիք թիւը այն է՝ որ իջեցումէն առաջ երեսը մօտ 1916 մեթրի վրայ էր, եւ քսաներորդ դարու կէսէն առաջ տպուած որեւէ քարտէսի ափագիծը գծուած է այդ աւելի բարձր գիծով։ Հին քարտէսները, հին լուսանկարներն ու լիճին հին նկարագրութիւնները, հետեւաբար, չեն նկարագրեր այն նոյն ափը՝ որուն վրայ այսօր կը կենայ այցելուն, եւ Սեւանի շուրջ շփոթութեան զգալի մասը կու գայ այդ երկուքը իբրեւ նոյնը բաղդատելէն։
Աւազանը եւ շուրջի լեռները
Սեւանը նստած է թեքթոնիք իջուածքի մը մէջ՝ ամէն կողմէ լեռներով փակուած. հիւսիս-արեւելքէն՝ Արեգունի եւ Սեւանի լեռնաշղթաները, հարաւէն՝ Վարդենիսի լեռնաշղթան, արեւմուտքէն՝ Գեղամայ լեռները։ Աւազանը իսկական աման մըն է, եւ հէնց ատոր համար լիճը գոյութիւն ունի. ջուրը կը հաւաքուի իջուածքի մը մէջ՝ որ ունի միայն մէկ ցած ելք, այնպիսի բարձրութեան վրայ՝ ուր միայն գոլորշիացումը զայն պիտի չպարպէր։
Լիճը պայմանականօրէն կը կարդացուի իբրեւ երկու մաս, եւ անոնք շատ տարբեր կը վարուին։ Փոքր Սեւանը՝ հիւսիսային ու հիւսիս-արեւմտեան թեւը, նեղ է եւ խորունկ՝ հասնելով մօտ ութսուն մեթրի։ Մեծ Սեւանը՝ շատ աւելի ընդարձակ հարաւային ու արեւելեան մարմինը, լայն է եւ ծանծաղ։ Լիճին ծաւալին գրեթէ ամբողջը փոքր խորունկ մասին մէջ է, իսկ երեսին գրեթէ ամբողջը՝ մեծ ծանծաղ մասին, որուն պատճառով մակարդակի անկումը Մեծ Սեւանէն շատ աւելի մեծ տարածք կը խլէ քան Փոքր Սեւանէն, եւ որուն պատճառով իջեցումը այդքան կտրուկ փոխեց լիճին քարտէսը իր հարաւային ծայրին։
Ափին շուրջ հողը կը բարձրանայ արօտավայրերով ու կոպիտ խոտհարքներով դէպի հրաբխային բարձրաւանդակներ, եւ մարդկային աշխարհագրութիւնը կը հետեւի ջուրին. Սեւան, Գաւառ, Մարտունի եւ Վարդենիս քաղաքները նստած են ափին կամ ափին մօտ, իսկ դարերով մշակուած արտերը փռուած են լեռներուն ու լիճին միջեւ ինկած շերտին վրայ։ Ասիկա բնակուած երկրագործական բնանկար մըն է, ոչ թէ անմարդաբնակ վայրի բնութիւն, եւ այդ տարբերութիւնը կարեւոր է՝ երբ լիճը միանգամայն ճիշդ կերպով կը նկարագրուի իբրեւ ազգային պարկ։
Ինչպէ՛ս կը շարժի ջուրը
Քսանութ գետ ու վտակ կը թափի Սեւանայ լիճ, եւ ուղիղ մէկը դուրս կը հոսի։ Ներհոսքերը կարճ լեռնային գետեր են՝ որոնք կը ջրահեռացնեն աւազանին շուրջի լեռնաշղթաները՝ անոնց մէջ Արգիճին, Վարդենիսը, Մարտունին եւ Աստղաձորը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ իր գետաբերանի բնակավայրին անունը կամ կը բաժնէ զայն անոր հետ, եւ անոնցմէ ոչ մէկը մեծ է մայրցամաքային գետի չափանիշով։ Միակ արտահոսքը Հրազդանն է, որ դուրս կ՚ելլէ հիւսիս-արեւմտեան անկիւնէն, կ՚իջնէ Երեւանի քովէն եւ կը միանայ Արաքսին։
Այդ դասաւորութեան թուաբանութիւնն է ամբողջ լիճին պատմութեան բանալին, եւ ան առաջին տպաւորութեան հակառակ է։ Սեւան հասնող ջուրին միայն մօտ մէկ տասներորդը կը հեռանայ Հրազդանով. միւս ինը տասներորդը կը հեռանայ ուղիղ վեր՝ իբրեւ գոլորշիացում շատ մեծ երեսէ մը՝ նօսր, չոր, արեւոտ լեռնային օդին մէջ։ Հետեւաբար Սեւանը գետ մը չէ՝ որուն վրայ լայն տեղ մը կայ։ Ան աւազան մըն է՝ որուն կորուստները մեծաւ մասամբ մթնոլորտային են, եւ իր մակարդակը կ՚որոշուի լեռներուն բերածին ու երկինքին առածին հաւասարակշռութեամբ։
Հէնց այդ հաւասարակշռութիւնն ալ որոշ տեսակի ճարտարագէտի մը աչքին լիճը կը դարձնէր վատնում։ Բարձր երեսէ գոլորշիացող ջուրը ոչ մէկ գործ կը կատարէ եւ ճամբուն վրայ ոչինչ կ՚ոռոգէ։ Վարը նկարագրուած ամբողջ քսաներորդ դարու ծրագիրը կը բխի այն դիտարկումէն՝ որ եթէ ելքը ընդարձակուի եւ երեսը պզտիկնայ, նոյն տեղումները կրնան ստիպուիլ ելեկտրականութիւն արտադրելու ու արտեր ջրելու՝ օդին մէջ չքանալու փոխարէն։ Այդ փաստարկը թուաբանօրէն ճիշդ էր, եւ պարզուեցաւ որ թուաբանութենէն շատ աւելին էր։
Ի՛նչ կ՚ապրի անոր մէջ
Այն ձուկը՝ որով Սեւանը ծանօթ է, իշխանն է՝ սեւանեան կարմրախայտը, որուն անունը ինքնին իշխան կը նշանակէ. տեսակ մը՝ որ բնական վիճակի մէջ կը հանդիպի այս լիճին մէջ եւ աշխարհի ուրիշ ոչ մէկ տեղ։ Ան մէկ միասնական ձուկ չէր, այլ առանձին ձեւերու խումբ մը՝ որոնք կը ձուադրէին տարբեր տեղեր ու տարբեր եղանակներու. ոմանք կը բարձրանային ներհոսող գետերով, ուրիշներ կը ձուադրէին հէնց լիճին խիճաքարային մակերեսներուն վրայ։ Հէնց այդ բաժանումն է պատճառը՝ որ իշխանին պատմութիւնը պարզ չէ։
Լիճին իջեցումը հարուածեց ձեւերուն առանձին եւ անհաւասար։ Իջնող ջուրը մերկացուց լիճին մէջ ձուադրողներուն խիճաքարային ձուադրավայրերը, եւ գետերու մէջ ձուադրողներուն գետաբերանները ձգեց նոր ափագիծէն վեր կախուած կամ բոլորովին չորցած։ Այն ձուկը՝ որ կը բազմանայ բնակավայրի մէկ նեղ շերտի մէջ, բանակցելու տեղ չունի՝ երբ այդ շերտը կը հանուի, եւ իշխանին ամառնային ու ձմեռնային ձեւերը այժմ տարբեր կերպով անհետացած են, ենթադրաբար անհետացած, կամ կը գոյատեւեն միայն արհեստական բազմացումով. հէնց իւրաքանչիւր ձեւին կարգավիճակն է այն՝ ինչ չափազանց վստահ կերպով կը շարադրուի տարածուած նկարագրութիւններուն մէջ։
Ուրիշ ձուկեր ներմուծուեցան գիտակցաբար՝ մեծաւ մասամբ կորսուողը փոխարինելու համար, եւ անոնք իրենց կարգին փոխեցին լիճը։ Լատոկայէն բերուած սիկը այնքան յաջող հաստատուեցաւ՝ որ շրջան մը գերիշխեց առեւտրական որսին մէջ. խեցգետինը ներմուծուեցաւ ու լայնօրէն տարածուեցաւ, յայտնուեցան նաեւ կարասն ու ոսկեձուկը։ Բարգաւաճող ներմուծուած տեսակ մը վնասին նորոգութիւնը չէ. ան երկրորդ, առանձին փոփոխութիւն մըն է՝ առաջինին վրայ շերտաւորուած։
Ձուկերէն զատ՝ լիճն ու իր խոնաւ տարածքները մեծ թիւով թռչուններու կանգառի ու բազմացումի վայր են, անոնց մէջ՝ հայկական որորին, որ կղզիներուն ու ծանծաղուտներուն վրայ կը բազմանայ մեծ գաղութներով։ Հէնց այդ խոնաւ տարածքի գործառոյթն է, ոչ թէ բնանկարը, որ Ռամսարի դաշնագիրը ճանչցաւ լիճը ցուցակագրելով. նշանակում մը՝ որ կը վերաբերի կատարուող բնապահպանական գործին, ոչ թէ անոր՝ թէ ինչպէս կ՚երեւի վայրը ճամբէն։
Մարդիկը եւ լիճը
Աւազանը բնակուած է այնքան վաղ՝ որքան լեռնաշխարհի որեւէ ուրիշ վայր, եւ պատճառը նոյնն է՝ ինչ այն որ այսօր տպաւորիչ կը դարձնէ զայն. մեծ մշտական ջրային մարմին մը բարձր, չոր երկրի մը մէջ, շուրջը արօտավայրերով եւ քանի մը ուղղութեամբ դուրս տանող լեռնանցքներով։ Բրոնզի դարու բնակավայրերն ու դամբարանադաշտերը կը շրջապատեն լիճը, իսկ ափէն վեր բարձունքներուն կիկլոպեան ամրոցները կը պատկանին այս աւազանին մէջ շինարարութեան երկար աւանդոյթի մը՝ դեռ նախքան որեւէ պետութիւն՝ զոր կրնանք անուանել, տիրէր անոր։
Ուրարտուի թագաւորութիւնը հասաւ Սեւանի աւազան իր՝ շատ աւելի հարաւ-արեւմուտք ինկած կեդրոնէն եւ ձգեց ամէնէն պարզ վաղ վկայութիւնը այն մասին՝ թէ ո՛վ եղած է հոս. սեպագիր արքայական արձանագրութիւններ՝ որոնք կ՚արձանագրեն արշաւանքներ ու շինարարութիւն այս գաւառին մէջ։ Ուրարտուն Վանայ լիճի տէրութիւն էր, եւ տարբերութիւնը կարեւոր է. Սեւանը տարածք էր՝ զոր ան գրաւեց ու կայազօրեց, ոչ թէ այն միջուկը՝ որմէ աճեցաւ, եւ երկու լիճերը շփոթելը վաղ հայկական աշխարհագրութեան մասին ըրուած ամէնէն տարածուած սխալն է։
Հայաստանի պատմական աշխարհագրութեան մէջ աւազանը կը կազմէր Սիւնիքի նահանգն ու Գեղարքունիք գաւառը, որուն անունը տակաւին կը կրէ ժամանակակից մարզը։ Միջնադարեան դարերուն ան սահմանային երկրամաս էր եւ բազմիցս պայքարի առարկայ, իսկ լիճը օգտակար էր հէնց այնպէս՝ ինչպէս օգտակար է կղզի մը. տեղ մը՝ ուր կարելի է դնել այն՝ ինչ պէտք չէ առնուի։ Գանձարանները, մասունքներն ու մարդիկը կը փոխադրուէին ջուրին վրայ՝ երբ շուրջի ցամաքը ապահով չէր։
Լիճը նաեւ կը կերակրէր մարդիկը, եւ ատիկա կ՚ընէր այնպիսի կարգերու շրջագիծին մէջ՝ որոնք իրենք ալ հին էին։ Ձկնորսութեան իրաւունքները, եղանակային որսն ու գետերով բարձրացող իշխանին վազքը կը կարգաւորուէին սովորոյթով եւ վանքերուն կողմէ շատ աւելի կանուխ՝ քան նախարարութեան մը կողմէ, եւ քսաներորդ դարուն ձկնային տնտեսութեան փլուզումը զգացուեցաւ իբրեւ շատ երկար պատմութիւն ունեցող ապրուստի կորուստ, ոչ թէ պարզապէս իբրեւ բնապահպանական վիճակագրութիւն։
Ի՛նչ կը կենայ ափին վրայ
Այն շէնքը՝ զոր բոլորը կը լուսանկարեն, Սեւանավանքն է՝ լիճին հիւսիս-արեւմտեան ծայրի թերակղզիին վրայ։ Ան հիմնուեցաւ 874-ին Մարիամ իշխանուհիին կողմէ, եւ հոն պահպանուած երկու եկեղեցիները կը կենան ժայռի մը վրայ՝ որ հազարէ աւելի տարի կղզի էր՝ նաւակով հասանելի եւ ընտրուած հէնց ատոր համար՝ որ դժուար հասանելի էր։ Ջուրէն վեր բարձրացող սանդուխներուն գլուխը իր դիրքը Հայաստանի ամէնէն շատ վերարտադրուած տեսարանն է։
Կղզին թերակղզի դարձաւ՝ որովհետեւ ջուրը իջաւ։ Այն ցամաքի շերտը՝ որմէ այցելուն այժմ կ՚անցնի, գոյութիւն չունէր՝ երբ վանքը կը կառուցուէր, ոչ ալ իր գործող կեանքին որեւէ պահուն, եւ փոփոխութիւնը երկրաբանական հետաքրքրութիւն մը չէ, այլ վարը նկարագրուած իջեցումին ուղղակի հետեւանքը։ Վանքին հետ ոչինչ շարժեցաւ. լիճն է որ շարժեցաւ եւ զայն ձգեց ափին կցուած։
Սեւանավանքը ամէնէն ծանօթն է, բայց ոչ միակ յուշարձանը ջուրին վրայ։ Հայրաւանքը կը կենայ արեւմտեան ափին, իսկ Նորատուսի մէջ՝ քիչ մը ներս, փռուած է աշխարհի պահպանուած խաչքարերու ամէնէն մեծ դաշտը՝ դարերու ընթացքին կուտակուած քանդակուած կոթողներու գերեզմանատուն մը։ Այս հաստատութիւններէն քանի մը հատը նուիրաբերուեցան ու կառուցուեցան Բագրատունեաց թագաւորութեան օրով, որ այն քաղաքական շրջագիծն է՝ որուն մէջ լիճին շուրջ վանական շինարարութիւնը իմաստ կը ստանայ, եւ անոնց մնալը մեծապէս պարտական է հէնց այն նոյն հեռաւորութեան՝ որ աւազանը կը դարձնէր պաշտպանելի։
Լիճը իջեցնելու ծրագիրը
Սեւանայ լիճը ցամքեցնելու գաղափարը Խորհրդային Միութենէն հին է եւ սկսաւ իբրեւ վատնումի մասին փաստարկ մը։ 1910-ին ճարտարագէտ Սուքիաս Մանասերեան հրատարակեց գոլորշիացումի թիւին վրայ կառուցուած առաջարկ մը. լիճին ջուրին ճնշող մեծամասնութիւնը կը կորսուէր օդին մէջ, եւ եթէ երեսը պզտիկնար, խնայուած ջուրը կրնար ոռոգել Արարատեան դաշտը ու Հրազդանով իջնելով ելեկտրականութիւն արտադրել։ Ան կ՚առաջարկէր լիճը իջեցնել մօտ յիսուն մեթրով՝ ձգելով միայն խորունկ հիւսիսային մասը։
Արժէ արդար ըլլալ այդ դատողութեան հանդէպ։ Մանասերեան աւերում չէր առաջարկեր, ան կ՚առաջարկէր կորուստը վերածել աղբիւրի՝ աղքատ ու մեծաւ մասամբ երկրագործական երկրի մը մէջ, ուր ոռոգումի ջուրը կապող սահմանն էր անոր՝ թէ որքան մարդ կրնար կերակրել հողը։ Ծրագիրը թուաբանօրէն համահունչ էր եւ, այն պայմաններուն մէջ՝ որոնցմով կը ներկայացուէր, համոզիչ։ Ինչ որ անոր մէջ չկար, լիճը իբրեւ ջրամբարէ՝ տանիքին մէջ ծակ ունեցող, տարբեր որեւէ բանի ընկալումն էր։
Խորհրդային կառավարութիւնը որդեգրեց այդ տրամաբանութիւնը եւ սկսաւ գործել 1933-ին, երբ աշխատանք սկսաւ ելքին խորացումին ուղղութեամբ՝ որպէսզի Հրազդանով աւելի շատ ջուր կարելի ըլլար դուրս բերել։ Գետին վարի հատուածին նախագծուեցաւ ջրաելեկտրական կայաններու շարք մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կ՚օգտագործէր նոյն ջուրը կարգով, իսկ դաշտին ոռոգումի ցանցը նախագծուեցաւ սպասուող հոսքին շուրջ։ Ծրագրային թուղթերուն մէջ լիճը մուտքային աղբիւր մըն էր։
Ամբողջական ծրագիրը բնաւ չիրագործուեցաւ, եւ կարեւոր է ատիկա ըսել՝ որովհետեւ լիճը այնպէս՝ ինչպէս կայ, կիսատ կանգնեցուած ծրագրի մը արդիւնքն է։ Սկզբնական առաջարկին յիսուն մեթրը գրեթէ ամբողջովին պիտի վերցնէր Մեծ Սեւանը եւ պիտի ձգէր աւելի շուտ խորունկ լեռնային ջրափոս մը յիշեցնող բան մը։ Իրականութեան մէջ իրագործուածը ատոր մասնիկն էր, եւ նոյնիսկ այդ մասնիկը բաւական եղաւ լիճը մշտապէս փոխելու համար։
Ի՛նչ ըրաւ իջեցումը
Ելքին թունէլը գործածութեան յանձնուեցաւ 1949-ին, եւ այդ պահէն մակարդակը արագ ինկաւ՝ իջեցումին գագաթնակէտին տարեկան մէկ մեթրէ աւելի։ Ով դիտած է թէ ինչպէս կ՚իջնէ ջրամբար մը չոր ամրան, տեսած է այդ երեւոյթը պզտիկ չափով. հոս ան շարունակուեցաւ տարուէ տարի, եւ ափագիծը նահանջեց ծանծաղ հարաւային հարթութիւններով այնպիսի արագութեամբ՝ որ վերագծեց գաւառին քարտէսը։
Երբ 1962-ին անկումը կասեցուեցաւ, երեսը իջած էր մօտ տասնինը մեթրով։ Հետեւանքները չսահմանափակուեցան ջուրին եզրով։ Մերկացած լիճի յատակը՝ տասնեակ հազարաւոր հեկտարներ, պարզուեցաւ աղքատ, փոշոտ հող՝ որ ո՛չ լաւ կը մշակուէր, ո՛չ ալ արագ կը բուսածածկուէր, եւ դարձաւ փոշիի փոթորիկներու աղբիւր։ Ջուրին որակը վատթարացաւ ծաւալին պզտիկնալուն զուգահեռ. աւելի պզտիկ, աւելի տաք ու աւելի ծանծաղ լիճը խտացուց իր սննդանիւթերը, եւ խորունկ ջուրը սկսաւ տառապիլ թթուածինի պակասէն ու ջրիմուռներու ծաղկումէն՝ որոնք երբեք չէին անհանգստացուցած զայն նախապէս։
Ձկնային տնտեսութիւնը փլուզուեցաւ, եւ իշխանը կրեց ամէնէն ծանր հարուածը՝ վերը նշուած կառուցուածքային պատճառով. իր ձուադրավայրերը այն առաջին բանն էին՝ որ իջնող ջուրը վերցուց։ Սեւանավանքը դադրեցաւ կղզի ըլլալէ։ Հին ջրագիծին տնկուած կամ աճած ծառերը մնացին ցամաքին վրայ, իսկ ջուրին տակ մնացած կոճղերը դարձեալ երեւցան։ Ժամանակակից ափագիծին շուրջ գրեթէ ամէն տեսողական տարօրինակութիւն կը թուագրուի այս շրջանով։
Երբ Ռաֆայէլ Յովհաննիսեան եւ Հարրի Բրոնոզեան 1994-ին հրատարակեցին վերականգնումի հարցին իրենց գնահատականը, կացութիւնը պարզ էր ու ոչ գրաւիչ. ճարտարագիտութիւնը տուած էր իրական ոռոգում եւ իրական ելեկտրականութիւն, եւ միաժամանակ ստեղծած էր այլասերած լիճ մը՝ որուն նորոգութիւնը շատ աւելի երկար պիտի տեւէր՝ քան տեւած էր վնասը։ Իրենց յօդուածը վկայութիւն է իննսունականներու կէսին փաստարկին վիճակին մասին, եւ հոս կը մէջբերուի հէնց իբրեւ այդպիսին, ոչ թէ իբրեւ ընթացիկ նկարագրութիւն։
Ջուրը ետ բերելը
Ետդարձը ինքնին ճարտարագիտական ծրագիր մըն էր, եւ հէնց ատիկա է այս պատմութեան կեդրոնի հեգնանքը. նոյն բնազդները՝ որոնք իջեցուցին լիճը, ուղղուեցան զայն բարձրացնելու։ Պարզապէս աւելի քիչ ջուր առնելու փոխարէն ընդունուած լուծումը այն էր՝ որ աւելի շատ ջուր բերուի աւազանէն դուրսէն՝ լեռներուն մէջէն թունէլներ փորելով եւ ուրիշ գետեր Սեւան դարձնելով։
Ասոնցմէ առաջինը Արփա-Սեւան թունէլն էր՝ որ տասնեակ քիլոմեթրերով անցաւ Վարդենիսի լեռնաշղթային տակէն՝ Արփայի ջուրերը հիւսիս՝ լիճ բերելու համար։ Ան գործածութեան յանձնուեցաւ 1981-ին։ Իր ազդեցութիւնը իրական էր, բայց համեստ՝ կորուստին չափին բաղդատմամբ՝ մօտ մէկ մեթր բարձրացում, բան մը որ ամբողջ պատմութեան ամէնէն ուսուցողական իրողութիւնն է. այդ երկարութեան ու գինի թունէլ մը ետ գնեց չափազանց պզտիկ մասը այն ամէնուն՝ որ ընդարձակուած ելքը արձակած էր։
Երկրորդ դարձումը՝ Որոտանէն Արփա եւ անկէ Սեւան, սկսաւ հոսքը աւելցնելու համար եւ գործածութեան յանձնուեցաւ 2004-ին՝ երկար ձգձգումներէ ետք եւ այնպիսի աշխատանքային կեանքով՝ որ անկէ ի վեր ընդհատուած է նորոգութիւններով։ Միաժամանակ փոխուեցաւ իրաւական հիմքը. անկախ Հայաստանը յատուկ օրէնսդրութիւն ընդունեց լիճին համար, եւ 2001-ին Սեւանայ լիճի մասին օրէնքը սահմանեց նպատակային մակարդակ մը եւ պահանջեց տարեկան ծրագիրներ՝ անոր հասնելու համար հարկաւոր միջոցառումներուն մասին։
Մակարդակը իր ամէնէն ցած կէտէն բարձրացած է քանի մը մեթրով, եւ բարձրացումը բերած է իր սեփական հարցերը, բան մը որ հազուադէպօրէն կը յիշուի այն նկարագրութիւններուն մէջ՝ որոնք վերականգնումը կը նկատեն միանշանակ բարիք։ Տասնամեակներ չոր մնացած հողին վրայէն վերադարձող ջուրը ողողած է ճամբաներ, ափամերձ շինութիւններ, ստորգետնեայ ենթակառոյց եւ մերկացած յատակին տնկուած ծառաստաններ, իսկ ծանծաղուտներուն մէջ քայքայուող ջրածածկ բուսականութիւնը իր կարգին ազդած է ջուրին որակին վրայ։ Լիճ մը ետ դնելը նոյն գործողութիւնը չէ՝ ինչ զայն չհեռացնելը։
Ի՛նչ հասկնալ զայն տեսնելէ առաջ
Առաջինը այն է՝ որ ափագիծը մշտական երեսակ մը չէ եւ պէտք չէ այդպէս կարդացուի։ Լիճը հէնց ատոր համար կը դիտուի ուղեծիրէն. ափ մը՝ որ պէտք է վերաչափագրուի ջուրին բարձրանալուն զուգահեռ, հին քարտէսի ափագիծէն տարբեր տեսակի առարկայ մըն է, եւ լողափ մը, նաւամատոյց մը կամ ափամերձ շէնք մը կրնան քանի մը տասնամեակի հնութիւն ունենալ ու մէկ սերունդի ընթացքին դարձեալ ջուրին տակ իյնալ։
Երկրորդը Սեւանավանք տանող ցամաքի շերտն է։ Չոր հողով վանք քալելը վկայութեան վրայէն քալել է. այդ գետինը մերկացած լիճի յատակ է, եւ սանդուխներէն բացուող այն տեսարանը՝ որ կը յայտնուի Հայաստանի ամէն լուսանկարի մէջ, տեսարան մըն է՝ որ շէնքին գոյութեան առաջին հազար տարուան ընթացքին ոչ ոք տեսած է։ Ասիկա աշխարհի ամէնէն մատչելի պատկերացումն է այն մասին՝ թէ ի՛նչ ըրաւ իջեցումը։
Երրորդը այն է՝ որ հիւսիս-արեւմտեան ափին հանգիստի գօտին լիճը չէ։ Սեւանը գործող ազգային պարկ է, վերականգնումի ընթացքին գտնուող ձկնային տնտեսութիւն, երկրին քաղցրահամ ջուրին մեծ մասին աղբիւրը եւ վիճարկուող ճարտարագիտական պատմութեան կտոր մը, իսկ մայրուղիին մօտ գտնուող լողափերը ատոր ամէնէն պզտիկ ու ամէնէն նոր մասն են։ Ափագիծին այն հատուածները՝ ուր ատոնցմէ ոչինչ կ՚երեւի, հէնց հոն են՝ ուր լիճը իրականութեան մէջ կը գտնուի։
Կարեւոր թուականներ
874
Մարիամ իշխանուհին կը հիմնէ Սեւանավանքը լիճին հիւսիս-արեւմտեան ծայրի կղզիին վրայ, ուր հասնիլ կարելի էր միայն նաւակով։
1910
Սուքիաս Մանասերեան կը հրատարակէ լիճը իջեցնելու առաջարկը՝ պնդելով որ իր երեսէն գոլորշիացող ջուրը պէտք է փոխարէնը ոռոգէ դաշտը եւ ելեկտրականութիւն արտադրէ։
1933
Կը սկսի Հրազդան տանող ելքին ընդարձակումին աշխատանքը, եւ իջեցումի ծրագիրը կը սկսի իրագործուիլ խորհրդային ծրագիրին ներքեւ։
1949
Ելքին թունէլը կը յանձնուի գործածութեան, եւ մակարդակը կը սկսի իջնիլ տարեկան մէկ մեթրէ աւելի։
1962
Անկումը կը կասեցուի այն ետք՝ երբ երեսը իջած է մօտ տասնինը մեթրով՝ մերկացած յատակը, կործանած ձկնային տնտեսութիւնը եւ կղզիին կորուստը արդէն կատարուած իրողութիւն են։
1978
Կը ստեղծուի Սեւան ազգային պարկը՝ լիճը եւ իր շուրջի հողերը մէկ պաշտպանական կարգի ներքեւ բերելով։
1981
Արփա-Սեւան թունէլը կը յանձնուի գործածութեան՝ առաջին անգամ ըլլալով աւազանէն դուրս ջուրը դարձնելով դէպի լիճ։
1993
Լիճն ու իր աւազանը Ռամսարի դաշնագիրին ներքեւ կը ճանչցուին իբրեւ միջազգային կարեւորութեան խոնաւ տարածք։
2001
Անկախ Հայաստանը կ՚ընդունի Սեւանայ լիճի մասին օրէնքը՝ սահմանելով նպատակային մակարդակ եւ պահանջելով տարեկան վերականգնումի ծրագիրներ։
2004
Գործածութեան կը յանձնուի Որոտան-Արփա դարձումը՝ աւազան ջուրի երկրորդ արտաքին փոխանցումը աւելցնելով։
Ինչո՛ւ Սեւանայ լիճը կարեւոր է
Սեւանը Հայաստանի ամէնէն մեծ բանն է եւ կը պարունակէ իր քաղցրահամ ջուրին գրեթէ ամբողջը, ուստի ինչ որ կը պատահի լիճին, երկրին ջուրին, ելեկտրականութեան ու սնունդին մասին հարց է, ոչ թէ բնանկարի մասին։ Ան նաեւ ամէնէն պարզ պարագան է աշխարհի մէջ՝ ուր ազգային աղբիւր մը գիտակցաբար ծախսուած է. իջեցումը ո՛չ պատահար էր, ո՛չ արտահոսք, ո՛չ ալ արտաքին պարտադրանք, այլ որոշում մը՝ առնուած յայտարարուած հիմքերով, իրագործուած տասնամեակներու ընթացքին, եւ ապա ետ դարձուած աւելի մեծ գինով՝ քան խնայած էր։
Ատիկա լիճը կը դարձնէ անսովոր արժէքաւոր՝ իբրեւ մտածելու առարկայ։ Ան կ՚արձանագրէ այնպիսի չափով՝ որ այցելուն կրնայ ոտքով անցնիլ զայն, թէ ի՛նչ կը նշանակէ կենդանի դրութիւն մը նկատել ծրագրի մը մուտքային աղբիւր, եւ հաւասարապէս՝ զայն լեցնելու համար փորուած թունէլներուն ու զայն պաշտպանելու համար գրուած օրէնքներուն մէջ՝ թէ ի՛նչ կ՚արժէ ետքը այդ դատողութիւնը փոխելը։ Ափագիծը ինքն է փաստարկը՝ գրուած գետինին վրայ։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Սեւանավանքը հիմնուեցաւ 874-ին կղզիի մը վրայ. այն ցամաքի շերտը՝ որմէ այցելուները այժմ կ՚անցնին, մերկացած լիճի յատակ է, եւ շէնքը թերակղզիի վրայ է միայն քսաներորդ դարէն ի վեր։
- 02Լիճը ցամքեցնելու ծրագիրը հրատարակուեցաւ 1910-ին՝ Խորհրդային Միութեան գոյութենէն առաջ, եւ կ՚առաջարկէր ջուրը իջեցնել մօտ յիսուն մեթրով՝ ի վերջոյ ըրուածէն քանի մը անգամ աւելի։
- 03Սեւանայ լիճ կը թափի մօտ 28 գետ ու վտակ, իսկ դուրս կը հոսի միայն մէկը՝ Հրազդանը. ներհոսող ջուրին մօտ ինը տասներորդը փոխարէնը կը հեռանայ գոլորշիացումով։
- 04Երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձրութեան վրայ է՝ Բրիտանիոյ որեւէ կատարէ վեր, եւ լիճը աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ ջրային մարմիններէն մէկն է։
- 05Էնտեմիք իշխանը կը բազմանար իբրեւ քանի մը առանձին ձեւեր՝ որոնք կը ձուադրէին տարբեր տեղեր ու տարբեր եղանակներու, եւ հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ ջուրին իջեցումը վնասեց անոնց առանձին, ոչ թէ բոլորին միանգամով։
Աղբիւրներ
- Lake Sevan — "Sevan" National Park SNCO — Ministry of Environment of the Republic of Armenia, Yerevan Այցելել աղբիւրինThe management body's own description of the lake it administers. Cited for the physical figures and their framing — surface elevation, present and historical area, volume and depth, the basin, the twenty-eight inflowing rivers, the Hrazdan as the only outflow, the proportion of water lost to evaporation, and the extent of the twentieth-century drawdown.
- Lake Sevan — Ramsar Site no. 620 — Ramsar Sites Information Service, Convention on Wetlands, designated 1993 Այցելել աղբիւրինCited only for the designation itself: the lake and its basin were listed as a Wetland of International Importance in June 1993. The Convention registers wetlands for their ecological function, which is a different kind of recognition from the World Heritage listing cited for Etchmiadzin or the Memory of the World inscription cited for the Matenadaran.
- Rafael Hovanesian and Harry Bronozian. Restoration and Management of Lake Sevan in Armenia: Problems and Prospects — Lake and Reservoir Management 9(1), 178–182, North American Lake Management Society, 1994 Այցելել աղբիւրինA contemporary account of the engineering programme and of what it had by then produced. Cited for the sequence of interventions — the outlet tunnel, the Sevan–Hrazdan cascade, the Arpa–Sevan diversion — and for the state of the restoration argument in the mid-1990s. Dated in the article rather than quoted as current, because a 1994 assessment of a continuing problem is evidence about 1994.
- Nelli Barseghyan, Tigran Vardanyan, Marine Dallakyan, Liana Poghosyan, Satenik Galstyan, Roza Barseghyan and Vardan Asatryan. Unveiling Priority Actions and Opportunities for the Restoration of Endemic Trout (Salmo ischchan Kessler, 1877) in Lake Sevan — Hydrobiology 5(2), article 9, MDPI — Scientific Center of Zoology and Hydroecology, National Academy of Sciences of Armenia, 2026 Այցելել աղբիւրինThe whole of what this article says about fish rests here: the endemic trout and its historical forms, the loss of spawning grounds as the level fell, the introduced whitefish and crayfish, and the restoration work now attempted. Cited rather than paraphrased loosely because the status of each form is precisely the thing that gets stated too confidently elsewhere.
- Martin A. Stapanian. QuickBird satellite imagery as a tool for restoration and rehabilitation of Lake Sevan, Armenia — Hydrobiologia 661(1), 81–83, Springer, 2010 Այցելել աղբիւրինCited for one claim only, and a telling one: the shoreline of this lake is monitored from orbit because it is not fixed. A coast that has to be re-surveyed as the water rises is a different object from the coastline on an old map.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284Already registered for three other articles. Cited here for the lake's position within the Armenian Highland and for the historical geography of the basin — the districts around it, and the routes that made a high closed basin worth settling.
Առնչուող յօդուածներ
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած հզօր լեռնային թագաւորութիւն մըն էր, որուն բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները կերտեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը
Բագրատունի արքաները երկու դարու օտար տիրապետութենէ ետք վերականգնեցին հայկական պետականութիւնը եւ Անին դարձուցին միջնադարեան աշխարհի մեծ քաղաքներէն մէկը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը՝ Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ ուր՝ ըստ աւանդութեան՝ բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ կեցած Արտաշատի՝ հին հայկական մայրաքաղաքի տեղը։