Սեւանայ լիճ
Սեւանայ լիճը կը տարածուի արեւելեան Հայաստանի բարձր աւազանի մը մէջ, ամէն կողմէ լեռներով շրջապատուած, եւ այնքան մեծ է, որ հայերէնի մէջ սովորաբար ծով կը կոչուի, ոչ թէ լիճ։ Անոր երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձր է, ուստի ան աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճերէն մէկն է եւ երկրին գլխաւոր բնական կազմաւորումը։ Բայց Սեւանի մասին միակ բանը, որ կարելի չէ հանգիստ սրտով արձանագրել, ճիշդ այդ թիւն է։ Մինչեւ քսաներորդ դարը ջուրը մօտ 1916 մեթրի վրայ էր, եւ այն ամէնը, ինչ այցելուն այսօր կը տեսնէ ափին՝ վանք տանող ցամաքի շերտը, ջուրին տակ մնացած ու ջուրէն դուրս ելած ծառերու կոճղերը, լողափերուն լայնութիւնը, այս երկու թիւերուն տարբերութեան հետեւանքն է։ Լիճը բնական է, բայց անոր ջուրին մակարդակը նախագծուած է, եւ այս երկու իրողութիւնները պէտք է միասին պահել մտքի մէջ։
- Հեղինակ
- Արմատ խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 15 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Սեւանայ լիճը Հայաստանի ամէնէն մեծ լիճն է եւ աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճերէն մէկը։ Ան կը գտնուի փակ աւազանի մը մէջ, Գեղարքունիքի մարզին, ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձրութեան վրայ։ Ամբողջ պատմութիւնը ճիշդ այդ բարձրութեան մասին է։ Մինչեւ քսաներորդ դարը ջուրին երեսը մօտ 1916 մեթրի վրայ էր։ 1933-ին սկսած խորհրդային ճարտարագիտական ծրագիրը գիտակցաբար իջեցուց լիճը՝ ելեկտրականութիւն արտադրելու եւ վարի դաշտը ոռոգելու համար. մակարդակը իջաւ մօտ տասնինը մեթրով, եւ Սեւանավանքի կղզին թերակղզի դարձաւ։ Յետոյ թունէլներ ջուրը ետ բերին, առաջինը՝ Արփայէն 1981-ին, եւ մակարդակը քանի մը մեթրով բարձրացաւ։ Այցելուին տեսած լիճը ճարտարագիտական գործ է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճ, ազգային պարկ եւ գետաւազան
- Ո՛ւր
- Գեղարքունիքի մարզ, արեւելեան Հայաստան
- Երեսին մակարդակը
- Ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր՝ կառավարուող, ոչ թէ հաստատուն թիւ
- Ջուրը՝ ներս եւ դուրս
- Կը սնանի մօտ 28 գետով ու վտակով, դուրս կը հոսի միայն Հրազդանը
- Պաշտպանութիւն
- Սեւան ազգային պարկ՝ 1978-էն, Ռամսարի միջազգային կարեւորութեան խոնաւ տարածք՝ 1993-էն
- Ծանօթ ձուկը
- Էնտեմիք իշխանը, ներմուծուած սիկին եւ խեցգետինին կողքին
Ո՛ւր կը գտնուի Սեւանայ լիճը
Սեւանայ լիճը կը գրաւէ արեւելեան Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզին մեծ մասը։ Երեւանէն մօտ մէկ ժամուան ճամբայ է՝ Սեւան քաղաքի լեռնանցքով։ Ան Հայկական լեռնաշխարհի ամէնէն մեծ լիճն է եւ Կովկասի ամէնէն մեծ քաղցրահամ լիճը, ու Հայաստանի չափ երկրի մը մէջ զայն տեղական նշանակութեան վայր նկատել կարելի չէ։ Լիճը կը պարունակէ հանրապետութեան մակերեսային քաղցրահամ ջուրին ճնշող մեծամասնութիւնը, իսկ անոր աւազանը կը ծածկէ երկրին տարածքին մօտաւորապէս մէկ վեցերորդը։
Երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձր է, Կարպատներու կամ Շոտլանտական լեռնաշխարհի կատարներուն մեծ մասէն աւելի բարձր, եւ ճիշդ այդ բարձրութիւնն է, որ կ՚որոշէ մնացեալ ամէն ինչ։ Ջուրը պաղ է, բուսականութեան եղանակը կարճ է, օդը այնքան նօսր ու մաքուր է, որ լիճը ժամէ ժամ գոյն կը փոխէ։ Ձմեռը ամբողջ աւազանը կը սառի, թէեւ բաց լիճին խորունկ ջուրը սովորաբար չի սառիր։
Յիշելու թիւը այն է, որ իջեցումէն առաջ երեսը մօտ 1916 մեթրի վրայ էր, եւ քսաներորդ դարու կէսէն առաջ տպուած ամէն քարտէս ափագիծը այդ աւելի բարձր գիծով կը ցուցնէ։ Ուրեմն հին քարտէսները, հին լուսանկարներն ու լիճին հին նկարագրութիւնները չեն ներկայացներ այն ափը, որուն վրայ այսօր կը կենայ այցելուն, եւ Սեւանի շուրջ շփոթութեան զգալի մասը կու գայ զանոնք նոյնը կարծելէն։
Աւազանը եւ շուրջի լեռները
Սեւանը կը գտնուի ամէն կողմէ լեռներով փակուած թեքթոնիք իջուածքի մը մէջ. հիւսիս-արեւելքէն՝ Արեգունի եւ Սեւանի լեռնաշղթաները, հարաւէն՝ Վարդենիսի լեռնաշղթան, արեւմուտքէն՝ Գեղամայ լեռները։ Աւազանը իսկական աման մըն է, եւ լիճը գոյութիւն ունի ճիշդ ատոր համար. ջուրը կը հաւաքուի իջուածքի մը մէջ, որ միայն մէկ ցած ելք ունի եւ այնպիսի բարձրութեան վրայ է, ուր գոլորշիացումը առանձինն պիտի չկրնար զայն պարպել։
Լիճը սովորաբար երկու մասի կը բաժնուի, եւ անոնք իրարմէ շատ կը տարբերին։ Փոքր Սեւանը՝ հիւսիսային ու հիւսիս-արեւմտեան թեւը, նեղ է եւ խորունկ՝ մինչեւ մօտ ութսուն մեթր։ Մեծ Սեւանը՝ շատ աւելի ընդարձակ հարաւային ու արեւելեան մասը, լայն է եւ ծանծաղ։ Մեծ Սեւանին մէջ է լիճին երեսին մեծ մասը եւ, թէեւ ան աւելի ծանծաղ է, ջուրին ալ մեծ մասը. Փոքր Սեւանին բաժինը ջուրին մէջ շատ աւելի մեծ է, քան երեսին մէջ։ Այդ պատճառով մակարդակին անկումը Մեծ Սեւանէն շատ աւելի տարածք կը խլէ, քան Փոքր Սեւանէն, եւ նոյն պատճառով իջեցումը այնքան կտրուկ փոխեց լիճին քարտէսը անոր հարաւային ծայրին։
Ափէն անդին հողը արօտավայրերով ու կոշտ խոտհարքներով կը բարձրանայ դէպի հրաբխային բարձրաւանդակները, իսկ մարդոց բնակութիւնը կը հետեւի ջուրին. Սեւան, Գաւառ, Մարտունի եւ Վարդենիս քաղաքները ափին կամ ափին մօտ են, եւ լեռներուն ու լիճին միջեւ ինկած շերտին վրայ դարերով մշակուած արտեր կան։ Ասիկա բնակուած երկրագործական բնանկար է, ոչ թէ անմարդաբնակ վայրի բնութիւն, եւ այս տարբերութիւնը կարեւոր է, երբ լիճը, միանգամայն ճիշդ, ազգային պարկ կը կոչուի։
Ինչպէ՛ս կը շարժի ջուրը
Քսանութ գետ ու վտակ կը թափին Սեւանայ լիճ, իսկ դուրս կը հոսի միայն մէկը։ Ներհոսող գետերը կարճ լեռնային գետեր են, որոնք կը հաւաքեն աւազանը շրջապատող լեռնաշղթաներուն ջուրերը։ Անոնց մէջ են Արգիճին, Վարդենիսը, Մարտունին եւ Աստղաձորը. իւրաքանչիւրը կը կրէ իր գետաբերանի բնակավայրին անունը կամ անոր հետ նոյն անունը ունի, եւ ոչ մէկը մեծ է մայրցամաքային գետերու չափանիշով։ Միակ արտահոսքը Հրազդանն է, որ դուրս կ՚ելլէ հիւսիս-արեւմտեան անկիւնէն, կ՚իջնէ Երեւանի մօտէն եւ կը միանայ Արաքսին։
Այս դասաւորութեան թուաբանութիւնն է լիճին ամբողջ պատմութեան բանալին, եւ ան առաջին տպաւորութեան հակառակն է։ Սեւան հասնող ջուրին միայն մօտ մէկ տասներորդը կը մեկնի Հրազդանով. մնացեալ ինը տասներորդը ուղղակի վեր կ՚երթայ՝ շատ լայն երեսէ մը գոլորշիանալով դէպի նօսր, չոր ու արեւոտ լեռնային օդը։ Ուրեմն Սեւանը գետի մը լայնցած մասը չէ։ Ան աւազան է, որուն կորուստները մեծաւ մասամբ մթնոլորտին կ՚երթան, եւ անոր մակարդակը կախեալ է լեռներուն բերածին ու երկինքին առածին հաւասարակշռութենէն։
Ճիշդ այդ հաւասարակշռութեան պատճառով է, որ որոշ տեսակի ճարտարագէտի մը աչքին լիճը վատնում էր։ Բարձր երեսէն գոլորշիացող ջուրը ոչ մէկ գործի կը ծառայէ եւ ճամբան ոչինչ կ՚ոռոգէ։ Ստորեւ նկարագրուած քսաներորդ դարու ամբողջ ծրագիրը կը բխի այս դիտարկումէն. եթէ ելքը լայնցուի եւ երեսը պզտիկնայ, նոյն տեղումները կարելի կ՚ըլլայ ծառայեցնել ելեկտրականութիւն արտադրելու եւ արտեր ջրելու, փոխանակ որ օդին մէջ անհետանան։ Այդ փաստարկը թուաբանօրէն ճիշդ էր, բայց պարզուեցաւ, որ հարցը թուաբանութենէն շատ աւելին էր։
Ի՛նչ կ՚ապրի անոր մէջ
Սեւանը ծանօթ է իր իշխանով՝ սեւանեան կարմրախայտով, որուն հայերէն անունը կը նշանակէ «իշխան». անկէ առնուած է նաեւ գիտական անունը՝ Salmo ischchan։ Ասիկա տեսակ մըն է, որ բնական պայմաններու մէջ կը հանդիպի միայն այս լիճին մէջ եւ աշխարհի ոչ մէկ ուրիշ տեղ։ Ան մէկ միատարր ձուկ չէր, այլ առանձին ձեւերու խումբ մը, որոնք տարբեր տեղեր եւ տարբեր եղանակներու կը ձուադրէին. ոմանք վեր կ՚ելլէին ներհոսող գետերով, ուրիշներ կը ձուադրէին լիճին խիճաքարային յատակին վրայ։ Ճիշդ այդ բաժանումն է պատճառը, որ իշխանին պատմութիւնը պարզ չէ։
Լիճին իջեցումը ձեւերը հարուածեց առանձին-առանձին եւ անհաւասարաչափ։ Իջնող ջուրը մերկացուց լիճին մէջ ձուադրողներուն խիճաքարային ձուադրավայրերը, իսկ գետերու մէջ ձուադրողներուն գետաբերանները ձգեց նոր ափագիծէն վեր կախուած կամ ամբողջովին չորցած։ Ձուկ մը, որ կը բազմանայ բնակավայրի մէկ նեղ շերտի մէջ, ուրիշ ելք չունի, երբ այդ շերտը կը վերնայ։ Իշխանին ամառնային ու ձմեռնային ձեւերէն ոմանք այսօր անհետացած են, ոմանք՝ ենթադրաբար անհետացած, իսկ ոմանք կը գոյատեւեն միայն արհեստական բազմացումով։ Ամէն ձեւին կարգավիճակը ճիշդ այն է, զոր տարածուած նկարագրութիւնները չափազանց վստահ կը շարադրեն։
Ուրիշ ձուկեր գիտակցաբար ներմուծուեցան, գլխաւորաբար կորսուածը փոխարինելու համար, եւ անոնք ալ իրենց կարգին փոխեցին լիճը։ Լատոկայէն բերուած սիկը այնքան լաւ հաստատուեցաւ, որ շրջան մը գերիշխեց առեւտրական որսին մէջ. խեցգետինը ներմուծուեցաւ ու լայնօրէն տարածուեցաւ, յայտնուեցան նաեւ կարասն ու ոսկեձուկը։ Յաջողած ներմուծուած տեսակ մը վնասը չի դարմաներ. ան երկրորդ, առանձին փոփոխութիւն է՝ առաջինին վրայ աւելցած։
Ձուկերէն զատ, լիճն ու անոր խոնաւ տարածքները կանգառ եւ բազմացման վայր են բազմաթիւ թռչուններու համար, որոնց մէջ է հայկական որորը, որ կղզիներուն ու ծանծաղուտներուն վրայ մեծ գաղութներով կը բազմանայ։ Ռամսարի դաշնագիրը լիճը ցուցակագրելով ճանչցաւ ճիշդ այդ խոնաւ տարածքի դերը, ոչ թէ բնանկարը։ Այս նշանակումը կը վերաբերի կատարուող բնապահպանական գործին, ոչ թէ վայրին՝ ճամբէն երեւցած տեսքին։
Մարդիկը եւ լիճը
Աւազանը բնակուած է նոյնքան վաղուց, որքան լեռնաշխարհի որեւէ ուրիշ վայր, եւ պատճառը նոյնն է, ինչ որ զայն այսօր տպաւորիչ կը դարձնէ. մեծ ու մշտական լիճ մը բարձր ու չոր երկրի մը մէջ, շուրջը արօտավայրեր եւ քանի մը ուղղութեամբ դուրս տանող լեռնանցքներ։ Բրոնզի դարու բնակավայրերն ու դամբարանադաշտերը կը շրջապատեն լիճը, իսկ ափէն վեր բարձունքներուն կիկլոպեան ամրոցները կը պատկանին այս աւազանին մէջ շինարարութեան երկար աւանդութեան մը, որ կը սկսի դեռ նախքան որեւէ անուանելի պետութեան տիրապետութիւնը։
Ուրարտուի թագաւորութիւնը հասաւ Սեւանի աւազան իր շատ աւելի հարաւ-արեւմուտք գտնուող կեդրոնէն եւ ձգեց ամէնէն յստակ վաղ վկայութիւնը այն մասին, թէ ո՛վ եղած է հոս. սեպագիր արքայական արձանագրութիւններ, որոնք կը պատմեն այս գաւառին մէջ կատարուած արշաւանքներու ու շինարարութեան մասին։ Ուրարտուն Վանայ լիճին տէրութիւնն էր, եւ տարբերութիւնը կարեւոր է. Սեւանը այն տարածքն էր, զոր ան նուաճեց ու կայազօրով պահեց, ոչ թէ այն կորիզը, ուրկէ ան աճեցաւ։ Երկու լիճերը շփոթելը վաղ հայկական աշխարհագրութեան մասին ամէնէն տարածուած սխալն է։
Հայաստանի պատմական աշխարհագրութեան մէջ աւազանին մեծ մասը կը պատկանէր Սիւնիքի նահանգին՝ անոր հիւսիսային Գեղարքունիք եւ Սոթք գաւառներուն։ Գեղարքունիքին անունը այսօր ալ կը կրէ ժամանակակից մարզը։ Միջնադարուն ան սահմանային երկրամաս էր եւ շատ անգամ կռուախնձոր դարձաւ, իսկ լիճը օգտակար էր այնպէս, ինչպէս կղզի մը օգտակար է. տեղ մը, ուր կարելի է պահել այն, ինչ չպէտք է ձեռքէ երթայ։ Երբ շրջակայ ցամաքը ապահով չէր, գանձարանները, մասունքներն ու մարդիկ ջուրին վրայ կը փոխադրուէին։
Լիճը նաեւ կը կերակրէր մարդիկը, եւ ատիկա կ՚ընէր նոյնքան հին կարգերու շրջանակին մէջ։ Ձկնորսութեան իրաւունքները, եղանակային որսն ու իշխանին՝ գետերէն վեր բարձրանալու շրջանը կը կարգաւորուէին սովորոյթով եւ վանքերուն կողմէ, նախարարութենէ մը շատ աւելի առաջ։ Ուստի քսաներորդ դարուն ձկնորսութեան փլուզումը ընկալուեցաւ իբրեւ շատ երկար պատմութիւն ունեցող ապրուստի միջոցի մը կորուստ, ոչ թէ պարզապէս բնապահպանական վիճակագրութիւն։
Ի՛նչ կը կենայ ափին վրայ
Բոլորին լուսանկարած շէնքը Սեւանավանքն է՝ լիճին հիւսիս-արեւմտեան ծայրի թերակղզիին վրայ։ Զայն 874-ին հիմնեց Մարիամ իշխանուհին։ Անոր պահպանուած երկու եկեղեցիները կը կենան ժայռի մը վրայ, որ հազար տարիէ աւելի կղզի էր, հասանելի՝ նաւակով, եւ ընտրուած էր ճիշդ իր դժուարամատչելիութեան համար։ Ջուրէն բարձրացող սանդուխներուն գլուխը կեցած վանքին տեսքը Հայաստանի ամէնէն շատ վերարտադրուած տեսարանն է։
Կղզին թերակղզի դարձաւ, որովհետեւ ջուրը իջաւ։ Այն ցամաքի շերտը, որմէ այսօր կ՚անցնի այցելուն, գոյութիւն չունէր ո՛չ վանքին կառուցման ատեն, ո՛չ ալ անոր գործող կեանքի որեւէ պահուն։ Այս փոփոխութիւնը երկրաբանական հետաքրքրական երեւոյթ չէ, այլ ստորեւ նկարագրուած իջեցումին ուղղակի հետեւանքը։ Վանքը տեղէն չշարժեցաւ. լիճն է որ շարժեցաւ ու զայն ափին կցուած ձգեց։
Սեւանավանքը ամէնէն ծանօթն է, բայց ջուրին մօտ միակ յուշարձանը չէ։ Հայրաւանքը կը կենայ արեւմտեան ափին, իսկ քիչ մը ներս՝ Նորատուսի մէջ, կը տարածուի աշխարհի պահպանուած խաչքարերու ամէնէն մեծ դաշտը՝ դարերու ընթացքին կուտակուած քանդակազարդ կոթողներով գերեզմանատուն մը։ Այս հաստատութիւններէն քանի մը հատը նուիրաբերուեցան ու կառուցուեցան Բագրատունեաց թագաւորութեան օրով, եւ լիճին շուրջ վանական շինարարութիւնը իմաստ կը ստանայ ճիշդ այդ քաղաքական շրջանակին մէջ։ Անոնց պահպանուիլը մեծապէս պարտական է նոյն այն հեռաւորութեան, որ աւազանը պաշտպանելի կը դարձնէր։
Լիճը իջեցնելու ծրագիրը
Սեւանայ լիճը ցամքեցնելու գաղափարը Խորհրդային Միութենէն աւելի հին է եւ սկսաւ իբրեւ վատնումի մասին փաստարկ։ 1910-ին ճարտարագէտ Սուքիաս Մանասերեան հրատարակեց առաջարկ մը, որ կը հիմնուէր գոլորշիացումի թիւին վրայ. լիճին ջուրին ճնշող մեծամասնութիւնը օդին մէջ կը կորսուէր, եւ եթէ երեսը պզտիկնար, խնայուած ջուրը կրնար ոռոգել Արարատեան դաշտը եւ Հրազդանով իջնելով ելեկտրականութիւն արտադրել։ Ան կ՚առաջարկէր լիճը իջեցնել մօտ յիսուն մեթրով՝ պահելով միայն խորունկ հիւսիսային մասը։
Արժէ արդար ըլլալ այս դատողութեան հանդէպ։ Մանասերեան աւեր չէր առաջարկեր։ Ան կ՚առաջարկէր կորուստը աղբիւրի վերածել աղքատ ու մեծաւ մասամբ երկրագործական երկրի մը մէջ, ուր ոռոգման ջուրն էր, որ կը սահմանէր, թէ հողը քանի՛ մարդ կրնայ կերակրել։ Ծրագիրը թուաբանօրէն համահունչ էր, եւ իր իսկ չափանիշներով՝ համոզիչ։ Անոր մէջ պակսողը լիճը ուրիշ բան մը նկատելու կարողութիւնն էր, քան տանիքը ծակ ջրամբար մը։
Խորհրդային կառավարութիւնը որդեգրեց այս տրամաբանութիւնը, եւ աշխատանքը սկսաւ 1933-ին. ելքը կը խորացուէր, որպէսզի Հրազդանով աւելի շատ ջուր դուրս բերուէր։ Գետին վարի հոսանքին վրայ նախագծուեցաւ ջրաելեկտրական կայաններու շարք մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը նոյն ջուրը հերթով կը գործածէր, իսկ դաշտին ոռոգման ցանցը նախագծուեցաւ ակնկալուող հոսքին համեմատ։ Ծրագրային թուղթերուն վրայ լիճը հումքի աղբիւր մըն էր։
Ամբողջական ծրագիրը երբեք չիրագործուեցաւ, եւ ատիկա կարեւոր է ըսել, որովհետեւ այսօրուան լիճը կիսատ ձգուած ծրագրի մը արդիւնքն է։ Սկզբնական առաջարկին յիսուն մեթրը գրեթէ ամբողջովին պիտի չորցնէր Մեծ Սեւանը եւ պիտի ձգէր աւելի շուտ խորունկ լեռնային ջրափոսի մը նման բան մը։ Իրականութեան մէջ կատարուածը անոր մէկ մասն էր միայն, բայց նոյնիսկ այդ մասը բաւեց լիճը ընդմիշտ փոխելու համար։
Ի՛նչ ըրաւ իջեցումը
Ելքի թունէլը գործածութեան յանձնուեցաւ 1949-ին, եւ ատկէ ետք մակարդակը արագօրէն իջաւ, ամէնէն արագ շրջանին՝ տարեկան մէկ մեթրէ աւելի։ Ով որ տեսած է, թէ ինչպէս ջրամբար մը կը պարպուի չոր ամառուան մը ընթացքին, այս երեւոյթը փոքր չափով տեսած է։ Հոս ան տարիներով շարունակուեցաւ, եւ ափագիծը հարաւի ծանծաղ հարթութիւններուն վրայէն այնքան արագ նահանջեց, որ գաւառին քարտէսը վերագծուեցաւ։
1960-ականներու սկիզբը երեսը արդէն իջած էր մօտ տասնչորս մեթրով, եւ ծրագիրը փոխուեցաւ՝ լիճը իջեցնելու փոխարէն զայն պահելու։ Անկումը դանդաղեցաւ, բայց չդադրեցաւ. մակարդակը իր ամէնէն ցած կէտին՝ մօտ 1896 մեթրի, հասաւ միայն 2000-ականներու սկիզբը՝ սկզբնականէն մօտ տասնինը մեթր վար։ Հետեւանքները ջուրին եզրով չսահմանափակուեցան։ Մերկացած լիճի յատակը՝ տասնեակ հազարաւոր հեկտարներ, պարզուեցաւ աղքատ ու փոշոտ հող, որ ո՛չ լաւ կը մշակուէր, ո՛չ ալ արագ կը կանաչէր, եւ դարձաւ փոշիի փոթորիկներու աղբիւր։ Ջուրին որակը վատթարացաւ ծաւալին պզտիկնալուն զուգընթաց. աւելի պզտիկ, տաք ու ծանծաղ լիճին մէջ սննդանիւթերը խտացան, եւ խորունկ ջուրը սկսաւ տառապիլ թթուածինի պակասէն ու ջրիմուռներու ծաղկումէն, որոնք առաջ զայն երբեք չէին յուզած։
Ձկնորսութիւնը փլուզուեցաւ, եւ ամէնէն ծանր հարուածը ստացաւ իշխանը՝ վերը նշուած կառուցուածքային պատճառով. անոր ձուադրավայրերը առաջինն էին, որ իջնող ջուրը վերցուց։ Սեւանավանքը դադրեցաւ կղզի ըլլալէ։ Հին ջրագիծին վրայ տնկուած կամ բուսած ծառերը ցամաքի վրայ մնացին, իսկ ջուրին տակ մնացած կոճղերը դարձեալ երեւցան։ Այսօրուան ափագիծին գրեթէ ամէն տեսողական տարօրինակութիւն այս շրջանէն կու գայ։
Երբ 1994-ին Ռաֆայէլ Յովհաննիսեան եւ Հարրի Բրոնոզեան հրատարակեցին վերականգնումի հարցին վերաբերող իրենց գնահատականը, պատկերը յստակ էր ու անհրապոյր։ Ճարտարագիտութիւնը տուած էր իրական ոռոգում եւ իրական ելեկտրականութիւն, բայց միաժամանակ ստեղծած էր այլասերած լիճ մը, որուն դարմանումը շատ աւելի երկար պիտի տեւէր, քան վնասը։ Անոնց յօդուածը վկայութիւն է իննսունականներու կէսին վէճին վիճակին մասին եւ հոս կը մէջբերուի ճիշդ իբրեւ այդպիսին, ոչ թէ իբրեւ այսօրուան կացութեան նկարագրութիւն։
Ջուրը ետ բերելը
Ջուրը վերադարձնելն ալ ճարտարագիտական ծրագիր էր, եւ այս պատմութեան կեդրոնական հեգնանքը ճիշդ ասիկա է. լիճը իջեցնող նոյն բնազդները ուղղուեցան զայն բարձրացնելու։ Փոխանակ պարզապէս աւելի քիչ ջուր առնելու, ընտրուեցաւ աւազանէն դուրսէն աւելի շատ ջուր բերելու լուծումը՝ լեռներուն տակէն թունէլներ փորելով եւ ուրիշ գետեր դէպի Սեւան դարձնելով։
Առաջինը Արփա-Սեւան թունէլն էր, որ տասնեակ քիլոմեթրերով կ՚անցնի Վարդենիսի լեռնաշղթային տակէն եւ Արփայի ջուրերը հիւսիս՝ դէպի լիճ կը բերէ։ Ան գործածութեան յանձնուեցաւ 1981-ին։ Անոր ազդեցութիւնը իրական էր, բայց կորուստին բաղդատմամբ համեստ՝ մօտ մէկ մեթր բարձրացում։ Ամբողջ պատմութեան ամէնէն ուսանելի իրողութիւնն է ասիկա. այդ երկարութեամբ եւ արժէքով թունէլ մը ետ բերաւ ընդարձակուած ելքէն կորսուածին չնչին մասը միայն։
Երկրորդ դարձումը՝ Որոտանէն Արփա եւ անկէ Սեւան, սկսուեցաւ հոսքը աւելցնելու համար։ Ան գործածութեան յանձնուեցաւ 2004-ին՝ երկար ձգձգումներէ ետք, եւ անկէ ի վեր անոր աշխատանքը ընդհատուած է նորոգութիւններով։ Միաժամանակ փոխուեցաւ իրաւական հիմքը. անկախ Հայաստանը լիճին համար յատուկ օրէնսդրութիւն ընդունեց, եւ 2001-ին Սեւանայ լիճի մասին օրէնքը սահմանեց նպատակային մակարդակ մը եւ պահանջեց տարեկան ծրագիրներ՝ անոր հասնելու համար անհրաժեշտ միջոցառումներով։
Իր ամէնէն ցած կէտէն ի վեր մակարդակը քանի մը մեթրով բարձրացած է, եւ բարձրացումը իր հետ բերած է նոր հարցեր, որոնք հազուադէպօրէն կը յիշուին վերականգնումը անվերապահ բարիք նկատող նկարագրութիւններուն մէջ։ Տասնամեակներ չոր մնացած հողին վրայ վերադարձող ջուրը ողողած է ճամբաներ, ափամերձ շինութիւններ, ստորգետնեայ ենթակառոյցներ եւ մերկացած յատակին վրայ տնկուած ծառաստաններ, իսկ ծանծաղուտներուն մէջ փտող ջրածածկ բուսականութիւնը իր կարգին ազդած է ջուրին որակին վրայ։ Լիճ մը ետ բերելը նոյնը չէ, ինչ զայն երբեք չհանելը։
Ի՛նչ հասկնալ զայն տեսնելէ առաջ
Առաջինը այն է, որ ափագիծը մշտական չէ եւ պէտք չէ այդպէս ընկալուի։ Ճիշդ այս պատճառով լիճը կը հսկուի արբանեակներէն. ափ մը, որ ջուրին բարձրանալուն հետ պէտք է վերաչափուի, հին քարտէսի ափագիծէն տարբեր տեսակի բան է։ Լողափ մը, նաւամատոյց մը կամ ափամերձ շէնք մը կրնայ ընդամէնը քանի մը տասնամեակու ըլլալ եւ մէկ սերունդի ընթացքին դարձեալ ջուրին տակ մնալ։
Երկրորդը Սեւանավանք տանող ցամաքի շերտն է։ Չոր գետինով վանք քալելը վկայութեան մը վրայէն քալել է. այդ գետինը մերկացած լիճի յատակ է, եւ սանդուխներէն բացուող տեսարանը, որ կ՚երեւի Հայաստանը պատկերող ամէն լուսանկարաշարքի մէջ, շէնքին առաջին հազար տարիներուն ոչ ոք տեսած է։ Իջեցումին ըրածը ոչ մէկ տեղ այսքան դիւրաւ կը տեսնուի։
Երրորդը այն է, որ հիւսիս-արեւմտեան ափի հանգիստի գօտին լիճը չէ։ Սեւանը գործող ազգային պարկ է, վերականգնուող ձկնորսական շրջան, երկրին մակերեսային քաղցրահամ ջուրին գլխաւոր պաշարը եւ վիճելի ճարտարագիտական պատմութեան մէկ դրուագ, իսկ մայրուղիին մօտի լողափերը անոր ամէնէն փոքր ու ամէնէն նոր մասն են։ Լիճին մեծ մասը կը գտնուի ափագիծին այն հատուածներուն մէջ, ուր այս բաներէն ոչ մէկը կ՚երեւի։
Կարեւոր թուականներ
874
Մարիամ իշխանուհին կը հիմնէ Սեւանավանքը լիճին հիւսիս-արեւմտեան ծայրի կղզիին վրայ, ուր կարելի էր հասնիլ միայն նաւակով։
1910
Սուքիաս Մանասերեան կը հրատարակէ լիճը իջեցնելու առաջարկը՝ պնդելով, որ անոր երեսէն գոլորշիացող ջուրը պէտք է փոխարէնը դաշտը ոռոգէ եւ ելեկտրականութիւն արտադրէ։
1933
Կը սկսի Հրազդան տանող ելքին ընդարձակման աշխատանքը, եւ խորհրդային ծրագրով կը սկսի լիճին իջեցումը։
1949
Ելքի թունէլը կը յանձնուի գործածութեան, եւ մակարդակը կը սկսի իջնիլ տարեկան մէկ մեթրէ աւելի։
1963
Կը սկսի Արփա-Սեւան թունելին շինարարութիւնը. ծրագիրը լիճը իջեցնելէն կ՚անցնի զայն պահելու։ Երեսը արդէն իջած է մօտ տասնչորս մեթրով, եւ ձկնորսութիւնը կը քայքայուի։ Մակարդակը, աւելի դանդաղ, կը շարունակէ իջնել մինչեւ 2000-ականներու սկիզբը։
1978
Կը ստեղծուի Սեւան ազգային պարկը, որ լիճը եւ անոր շուրջի հողերը մէկ պաշտպանական կարգի տակ կը բերէ։
1981
Արփա-Սեւան թունէլը կը յանձնուի գործածութեան եւ առաջին անգամ աւազանէն դուրսի ջուր կը բերէ լիճ։
1993
Լիճն ու անոր աւազանը Ռամսարի դաշնագիրով կը ճանչցուին իբրեւ միջազգային կարեւորութեան խոնաւ տարածք։
2001
Անկախ Հայաստանը կ՚ընդունի Սեւանայ լիճի մասին օրէնքը, որ կը սահմանէ նպատակային մակարդակ եւ կը պահանջէ տարեկան վերականգնումի ծրագիրներ։
2004
Գործածութեան կը յանձնուի Որոտան-Արփա դարձումը, որ աւազան կը բերէ դուրսէն փոխանցուող երկրորդ ջուրը։
Ինչո՛ւ Սեւանայ լիճը կարեւոր է
Սեւանը Հայաստանի ամէնէն մեծ բնական երեւոյթն է եւ կը պարունակէ երկրին մակերեսային քաղցրահամ ջուրին ճնշող մեծամասնութիւնը, ուստի լիճին պատահածը ջուրի, ելեկտրականութեան եւ սնունդի հարց է, ոչ թէ բնանկարի։ Ան նաեւ աշխարհի ամէնէն յստակ օրինակներէն մէկն է, ուր ազգային հարստութիւն մը գիտակցաբար ծախսուած է։ Իջեցումը ո՛չ պատահար էր, ո՛չ արտահոսք, ո՛չ ալ դուրսէն պարտադրուած բան, այլ յայտարարուած հիմնաւորումով կայացուած որոշում, որ տասնամեակներով իրագործուեցաւ եւ ապա ետ դարձուեցաւ աւելի մեծ գինով, քան խնայածն էր։
Ատոր համար լիճը մտածելու անսովոր արժէքաւոր առարկայ է։ Այնպիսի չափով, որ այցելուն կրնայ ոտքով անցնիլ, ան կ՚արձանագրէ, թէ ի՛նչ կը նշանակէ կենդանի դրութիւն մը ծրագրի մը հումքը նկատել։ Եւ նոյնքան յստակ՝ զայն լեցնելու համար փորուած թունէլներուն ու զայն պաշտպանելու համար գրուած օրէնքներուն մէջ կ՚երեւի, թէ ի՛նչ կ՚արժէ ետքը այդ դատողութիւնը սրբագրելը։ Ափագիծը ինքնին փաստարկն է՝ գրուած գետինին վրայ։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Սեւանավանքը հիմնուեցաւ 874-ին, կղզիի մը վրայ։ Այն ցամաքի շերտը, որմէ այսօր կ՚անցնին այցելուները, մերկացած լիճի յատակ է, եւ վանքը թերակղզիի վրայ կը գտնուի միայն քսաներորդ դարէն ի վեր։
- 02Լիճը ցամքեցնելու ծրագիրը հրատարակուեցաւ 1910-ին, Խորհրդային Միութեան ստեղծումէն առաջ, եւ կ՚առաջարկէր ջուրը իջեցնել մօտ յիսուն մեթրով, այսինքն՝ ի վերջոյ կատարուածէն քանի մը անգամ աւելի։
- 03Սեւանայ լիճ կը թափին մօտ 28 գետ ու վտակ, իսկ դուրս կը հոսի միայն մէկը՝ Հրազդանը. ներհոսող ջուրին մօտ ինը տասներորդը կը մեկնի գոլորշիանալով։
- 04Լիճին երեսը ծովու մակարդակէն մօտ 1900 մեթր բարձր է, Բրիտանիոյ որեւէ կատարէ աւելի բարձր, եւ ան աշխարհի խոշորագոյն բարձրլեռնային քաղցրահամ լիճերէն մէկն է։
- 05Էնտեմիք իշխանը կը բազմանար քանի մը առանձին ձեւերով, որոնք տարբեր տեղեր ու տարբեր եղանակներու կը ձուադրէին. ատոր համար ալ ջուրին իջեցումը զանոնք հարուածեց առանձին-առանձին, ոչ թէ բոլորը միասին։
Աղբիւրներ
- Lake Sevan — "Sevan" National Park SNCO — Ministry of Environment of the Republic of Armenia, Yerevan Այցելել աղբիւրինThe management body's own description of the lake it administers. Cited for the physical figures and their framing — surface elevation, present and historical area, volume and depth, the basin, the twenty-eight inflowing rivers, the Hrazdan as the only outflow, the proportion of water lost to evaporation, and the extent of the twentieth-century drawdown.
- Lake Sevan — Ramsar Site no. 620 — Ramsar Sites Information Service, Convention on Wetlands, designated 1993 Այցելել աղբիւրինCited only for the designation itself: the lake and its basin were listed as a Wetland of International Importance in June 1993. The Convention registers wetlands for their ecological function, which is a different kind of recognition from the World Heritage listing cited for Etchmiadzin or the Memory of the World inscription cited for the Matenadaran.
- Rafael Hovanesian and Harry Bronozian. Restoration and Management of Lake Sevan in Armenia: Problems and Prospects — Lake and Reservoir Management 9(1), 178–182, North American Lake Management Society, 1994 Այցելել աղբիւրինA contemporary account of the engineering programme and of what it had by then produced. Cited for the sequence of interventions — the outlet tunnel, the Sevan–Hrazdan cascade, the Arpa–Sevan diversion — and for the state of the restoration argument in the mid-1990s. Dated in the article rather than quoted as current, because a 1994 assessment of a continuing problem is evidence about 1994.
- Nelli Barseghyan, Tigran Vardanyan, Marine Dallakyan, Liana Poghosyan, Satenik Galstyan, Roza Barseghyan and Vardan Asatryan. Unveiling Priority Actions and Opportunities for the Restoration of Endemic Trout (Salmo ischchan Kessler, 1877) in Lake Sevan — Hydrobiology 5(2), article 9, MDPI — Scientific Center of Zoology and Hydroecology, National Academy of Sciences of Armenia, 2026 Այցելել աղբիւրինThe whole of what this article says about fish rests here: the endemic trout and its historical forms, the loss of spawning grounds as the level fell, the introduced whitefish and crayfish, and the restoration work now attempted. Cited rather than paraphrased loosely because the status of each form is precisely the thing that gets stated too confidently elsewhere.
- Martin A. Stapanian. QuickBird satellite imagery as a tool for restoration and rehabilitation of Lake Sevan, Armenia — Hydrobiologia 661(1), 81–83, Springer, 2010 Այցելել աղբիւրինCited for one claim only, and a telling one: the shoreline of this lake is monitored from orbit because it is not fixed. A coast that has to be re-surveyed as the water rises is a different object from the coastline on an old map.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284Already registered for three other articles. Cited here for the lake's position within the Armenian Highland and for the historical geography of the basin — the districts around it, and the routes that made a high closed basin worth settling.
Առնչուող յօդուածներ
Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւնը
Ուրարտուն Վանայ լիճին շուրջ կազմուած լեռնային հզօր թագաւորութիւն մըն էր. անոր բերդերը, ջրանցքներն ու սեպագիր արձանագրութիւնները ձեւաւորեցին Հայկական լեռնաշխարհի յետագայ պատմութիւնը։
Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը
Երկու դարու օտար տիրապետութենէ ետք Բագրատունի արքաները վերականգնեցին հայկական պետականութիւնը եւ Անին դարձուցին միջնադարեան աշխարհի մեծ քաղաքներէն մէկը։
Ջերմուկ
Առողջարանային բնակավայր Վայոց ձորի բարձրաւանդակին։ Ան կառուցուեցաւ քսաներորդ դարուն Արփայի կիրճին ջերմային հանքային աղբիւրներուն շուրջ եւ կը կրէ տաք աղբիւր նշանակող սովորական հայերէն բառը։