Կիւմրի

Ուր է Կիւմրին, եւ ո՛ր Կիւմրին նկատի կ՚առնուի

Կիւմրին կը գտնուի Շիրակի դաշտին վրայ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիս-արեւմուտքը, Երեւանէն ճամբով շուրջ 120 քիլոմեթր հեռու եւ Թուրքիոյ հետ փակ սահմանէն ոչ հեռու։ Դաշտը բարձր է, բաց եւ անծառ. քաղաքը շուրջ 1500 մեթր բարձրութեան վրայ է՝ եւրոպական մայրաքաղաքներուն մեծ մասէն աւելի բարձր։ Հեռուէն զայն կը շրջապատեն Արագածի զանգուածը՝ հարաւ-արեւելքէն, Շիրակի լեռնաշղթան՝ հիւսիսէն, եւ Ախուրեանի հովիտը՝ արեւմուտքէն։ Հոս հովերն ու ձմեռները աւելի խիստ են, քան Արարատեան դաշտին մէջ, եւ ասիկա կ՚երեւի թէ՛ քաղաքին շինանիւթին, թէ՛ շինելու ձեւին մէջ։

Աղբիւրներուն մէջ Կիւմրի կամ Շիրակ անունով կը կոչուին չորս տարբեր բաներ, եւ զանոնք խառնելը այս քաղաքին մասին սխալելու ամէնէն տարածուած ձեւն է։ Կայ բուն քաղաքը. կայ քաղաքային համայնքը, այսինքն՝ զայն կառավարող վարչական միաւորը. կայ Շիրակի մարզը, որուն կեդրոնն է քաղաքը եւ որ հիւսիսէն կը հասնի մինչեւ Վրաստանի սահմանը. եւ կայ պատմական կորիզը՝ նոր քաղաքին ներսի հին քաղաքը, որ ունի իր իրաւական սահմանն ու իր անունը։ Ասոնցմէ մէկուն համար տրուած բնակչութեան, տարածքի կամ բարձրութեան թիւը միւսներուն մասին իրողութիւն չէ, եւ այս յօդուածը ամէն անգամ կը նշէ, թէ որուն մասին է խօսքը։

Մարզը հոս կարեւոր է գրեթէ միայն քաղաքին տեղը ցոյց տալու համար։ Կիւմրին Շիրակի մարզկեդրոնն է, ուստի հոն կը գտնուի մարզային վարչութիւնը, ինչպէս նաեւ այն դատարանները, հիւանդանոցներն ու գրասենեակները, որոնք յատուկ են մարզային կեդրոնի մը։ Այս յօդուածին մնացեալ մասը քաղաքին եւ անոր կորիզին մասին է։

Կումայրի, Ալեքսանդրապոլ, Լենինական, Կիւմրի

Անուններուն պատմութիւնը արտասովոր լաւ վաւերագրուած է, բայց նաեւ արտասովոր դիւրին է զայն սխալ ներկայացնել։ Փոփոխութիւնները կատարած են չորս տարբեր իշխանութիւններ՝ չորս տարբեր պատճառներով, մինչդեռ անոնք յաճախ կը շարուին մէկ կոկիկ գիծի վրայ, կարծես նոյն տեսակի դէպքեր ըլլային։

Ամէնէն հին անունը Կումայրին է, եւ Կիւմրին ընդհանրապէս կը նկատուի նոյն բառը՝ գործածութենէն մաշած, ո՛չ առանձին անուն։ Բնակավայրը այս անունը պահեց մինչեւ ԺԹ դար, եւ այս անունով ալ մտաւ Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ. ռուսական ուժերը շրջանը գրաւեցին 1804-ին սկսած պատերազմին ընթացքին, եւ Պարսկաստանը զայն պաշտօնապէս զիջեցաւ 1813-ին։

Ալեքսանդրապոլը պետութեան մը կատարած առաջին փոփոխութիւնն է։ 1837-ին Նիկողայոս Ա. կայսրը այցելեց, եւ քաղաքը վերանուանուեցաւ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա կայսրուհիին պատուին։ Երեք տարի ետք՝ 1840-ին, ան ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ եւ դարձաւ գաւառի կեդրոն։ Ասոնք երկու առանձին արարքներ են, եւ յօդուածը զանոնք կը զատէ, որովհետեւ Կիւմրիի մասին գրուածներուն մեծ մասը 1837-ը կը ներկայացնէ իբրեւ քաղաք դառնալու տարի, ինչ որ ճիշդ չէ։ Անգլերէնի մէջ ուղղագրութիւնը կը տատանի Alexandropol եւ Alexandrapol ձեւերուն միջեւ. այս արխիւը ամէն տեղ կը գործածէ Ալեքսանդրապոլ ձեւը, իսկ միւսը տառադարձութեան տարբերութիւն է, ո՛չ ուրիշ վայր։

Լենինականը խորհրդային փոփոխութիւնն է։ Քաղաքը վերանուանուեցաւ 1924-ին՝ Լենինի մահուան տարին, եւ այդ անունը կրեց Ի դարու մեծ մասին ընթացքին։ Ուստի երբ 1988-ին տեղի ունեցաւ երկրաշարժը, աշխարհի բոլոր լուրերուն մէջ հնչող քաղաքը կը կոչուէր Լենինական, եւ աղէտը այդ անունով ճանչցող ընթերցողները նոյն վայրին մասին կը կարդան։

Վերջին երկու փոփոխութիւնները կապուած են Խորհրդային Միութեան վախճանին հետ, բայց կը պատկանին երկու տարբեր պահերու։ 1990-ին խորհրդային անունը հանուեցաւ, եւ վերադարձուեցաւ Կումայրի հին ձեւը, իսկ ներկայ Կիւմրի անունը ընդունուեցաւ 1992-ին՝ անկախութենէն ետք։ Չորս անուն, գործածութեան հինգ փոփոխութիւն, եւ անոնցմէ ոչ մէկը ծնած չէ այն բանէն, որ բնակիչները աստիճանաբար սկսած ըլլան վայրը ուրիշ անունով կոչել։

Ի՞նչ եղած է հոս ԺԹ դարէն առաջ

Վերի ամէն ինչ կը վերաբերի շուրջ երկու հարիւր տարեկան քաղաքի մը։ Անոր տակի հողը շատ աւելի հին է, եւ ազնիւ շարադրանք մը կը պահանջէ չորս պնդում իրարմէ զատել, որովհետեւ տարածուած գրականութիւնը զանոնք անդադար կը միաձուլէ. վայրին հնագիտական բնակեցուածութիւնը, այս անունով վայրի մը գրաւոր յիշատակութիւնը, անընդհատ բնակեցումը եւ քաղաքի մը գոյութիւնը։

Վայրին վրայ եւ շուրջը հնագիտութիւնը կ՚արձանագրէ մինչեւ նախապատմական շրջան հասնող բնակեցում, որ այս լեռնաշխարհի ջրառատ դաշտի մը համար զարմանալի չէ. նոյնը կարելի է ըսել Հայաստանի մեծ մասին համար։ Կումայրին կը յիշատակուի հայ պատմագրական աղբիւրներու մէջ վաղ միջնադարէն՝ արաբական տիրապետութեան դէմ Ը դարու ապստամբութիւններուն առիթով, եւ ասիկա կը հաստատէ միայն, որ այդ թուականին այդ անունով բնակավայր մը կար։ Անունը ուրարտական արքայական արձանագրութեան մը հետ կապող պնդումները եզրակացութիւններ են արշաւանքներու նկարագրութիւններէ, որոնք այս գաւառին մէջ ուրիշ վայրեր կ՚անուանեն. անոնք նոյն տեսակի վկայութիւն չեն, ինչ որ Կումայրի անունը կրող բնագիր մը։

Ուստի պաշտպանելի պնդումը համեստ է։ Հոս շատ երկար ժամանակ բնակավայր եղած է. ան բաւական նշանակալից էր, որ միջնադարեան աղբիւրները զայն յիշեն. եւ ԺԹ դարու սկիզբը ան տակաւին գիւղի չափ վայր մըն էր, երբ յաջորդ բաժինին դէպքերը երկու սերունդի ընթացքին զայն քաղաքի վերածեցին։ Կիւմրին մեծ հնութեան տէր, անընդհատ քաղաքային վայր չէ, եւ արխիւը ատիկա ուղղակի կ՚ըսէ՝ առանց հազարամեակներու կլոր թիւի մը դիմելու։

Ռուսական դարը, եւ ինչպէս գիւղը դարձաւ քաղաք

Փոխակերպումը կը սկսի սահմանով մը։ Երբ Ռուսական կայսրութիւնը այս շրջանը առաւ Պարսկաստանէն եւ ապա պատերազմեցաւ անմիջապէս արեւմուտքը գտնուող Օսմանեան կայսրութեան դէմ, Կումայրին դադրեցաւ ներքին գիւղ ըլլալէ։ Ան դարձաւ սահմանամերձ քաղաք կայսրութեան եզրին՝ զօրակայանով, մաքսակէտով եւ մատակարարման ճամբով։ Յաջորդող ամէն ինչ կը բխի ատկէ։

Առաջին փոփոխութիւնը ժողովրդագրական էր։ 1828-էն 1829 տեւած պատերազմին աւարտին հայերու մեծ զանգուած մը օսմանեան տարածքէն անցաւ ռուսական Կովկաս, եւ Կումայրին ստացաւ անոր զգալի մէկ բաժինը. Կարսէն, Էրզրումէն եւ անոնց շրջակայքէն եկած ընտանիքներ հաստատուեցան եղած աւանին մէջ եւ քով։ Հարիւրաւոր տնտեսութիւններով հաշուուող վայրը յանկարծ սկսաւ հաշուուիլ հազարներով, եւ ճիշդ այդ եկուորներն էին, իրենց բերած արհեստներով ու առեւտրական կապերով, որ կառուցեցին այսօր այցելուին տեսածին մեծ մասը։

Երկրորդը ռազմական էր։ 1834-ի կայսերական հրամանով սկսաւ քաղաքէն վեր բերդի մը կառուցումը, որ աւարտեցաւ յաջորդ տասնամեակին ընթացքին։ Քաղաքը 1837-ին վերանուանուեցաւ Ալեքսանդրապոլ, իսկ 1840-ին ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ։ Ատկէ ետք Ալեքսանդրապոլը զօրակայան-քաղաք էր, եւ զօրակայանը անոր տնտեսութեան համար պատահական բան չէր. մնայուն կերպով տեղակայուած բանակը շուկայ է հացի, կաշիի, երկաթի, կտաւի, բեռնափոխադրումի եւ շինարարական աշխատանքի համար։ Ասիկա մեծապէս կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ ստորեւ նկարագրուած արհեստները այդպէս զարգացան։

Երրորդը փողոցներու յատակագիծն էր։ Այդ շրջանին ռուս կայսերական վարչութեան ներքեւ յատակագծուած քաղաքը կը ստանար չափագրողի ցանց՝ ուղիղ անկիւնով իրար հատող ուղիղ փողոցներ, ուղղանկիւն թաղամասեր եւ կեդրոնական հրապարակ։ Այդ ցանցը մինչեւ այսօր հին քաղաքին յատակագիծն է։ Ան այն շրջանակն է, որուն վրայ կը յենի մնացեալ ամէն ինչ, ներառեալ՝ ինչպէս կը բացատրէ յաջորդ բաժինը, շինարարական աւանդութիւն մը, որ զայն լեցուց այնպէս, ինչպէս ոչ մէկ յատակագիծ նախատեսած էր։

Չորրորդը երկաթուղին էր։ Թիֆլիսէն եկող գիծը Ալեքսանդրապոլ հասաւ 1899-ին եւ նոյն տարին շարունակուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ Կարս, իսկ 1902-ին ճիւղ մը հասաւ հարաւ՝ Երեւան։ Ասիկա զօրակայանն ու շուկայական քաղաքը վերածեց հանգոյցի. կայսերական շրջանին մնացեալ մասին Ալեքսանդրապոլը ռուսական տիրապետութեան տակ գտնուող Արեւելեան Հայաստանի ամենամեծ քաղաքն էր՝ Երեւանէն մեծ, եւ անոր արհեստանոցներն ու պահեստները ամբողջ շրջան մը կը սպասարկէին, ո՛չ միայն գաւառ մը։

Ի դարը եկաւ կանուխ եւ ծանր։ 1920-ի աշնան Ալեքսանդրապոլը գրաւուեցաւ թուրք ազգայնական ուժերու կողմէ, եւ քաղաքին մէջ ստորագրուած դաշնագիրը, երբ Հայաստանի առաջին Հանրապետութիւնը կը փլէր, կը կրէ անոր անունը։ 1919-ին հրովարտակով հիմնուած պետական համալսարանը բացուեցաւ Ալեքսանդրապոլի մէջ 1920-ի սկիզբը, ապա փոխադրուեցաւ Երեւան։ Խորհրդային շրջան մտած Լենինականը արդէն մարդկային կեանքի մը տեւողութեամբ Հայաստանի երկրորդ քաղաքն էր եւ այդպէս ալ մնաց։

Սեւ տուֆը, եւ ինչէ՛ իրապէս կառուցուած է քաղաքը

Կիւմրին ամէն տեղ կը նկարագրուի իբրեւ սեւ տուֆի քաղաք, բայց այս արտայայտութիւնը օգտակար է միայն այն ատեն, երբ բացատրուի անոր ետեւի երկրաբանութիւնը։ Տուֆը ամրացած հրաբխային մոխիրէ գոյացած ապար է, եւ Հայկական լեռնաշխարհը լեցուն է անով, որովհետեւ լեռնաշխարհը հրաբխային է։ Ան թեթեւ է, նոր հանուած ատեն կը մշակուի ձեռքի գործիքով, օդին մէջ կը կարծրանայ, եւ անոր գոյնը կախում ունի մոխիրին բաղադրութենէն։ Ատոր համար հայկական քաղաքները կառուցուած են վարդագոյն, նարնջագոյն, մոխրագոյն եւ, այս գաւառին քարահանքերուն մէջ, մուգ մոխրագոյնէն մինչեւ սեւ տուֆով։ Կիւմրին այս տեսքը ունի, որովհետեւ իր վարպետներուն ձեռքին տակ այդ քարն էր։

Այս ընդհանրացումը պէտք չէ իր սահմաններէն անդին տանիլ։ Կիւմրիի բոլոր պատմական շինութիւնները սեւ չեն. տեղական աւանդութիւնը կը գործածէ նաեւ կարմիր ու կարմրաւուն տուֆ, երբեմն մուգ քարին հետ նոյն ճակատին վրայ, եւ այս երկուքին գիտակցուած հակադրութիւնը տեղական ձեռագիրին մէկ մասն է, ո՛չ պատահականութիւն։ Քաղաքը ամբողջովին սեւ ներկայացնող նկարագրութիւնը լուսանկարիչի տպաւորութիւն է, ո՛չ հիւսուածքին նկարագրութիւն։

Հին քաղաքը միասնական կը դարձնէ ո՛չ թէ մէկ գոյն, այլ մէկ եղանակ։ Շինութիւնները կրող պատերով են, տաշուած քարէ, մէկ կամ երկու յարկանի, շարուած փողոցին գիծին վրայ. ճակատին կան դուռ ու պատուհաններ, իսկ բնակելի սենեակները դասաւորուած են ներքին բակի մը շուրջ։ Քարը մշակուած է, իսկ դռներուն ու պատուհաններուն շրջանակները, քիւերն ու պատշգամբները կը կրեն ձեռքով փորագրուած զարդեր՝ համեստ տան մը վրայ զուսպ, վաճառականի մը տան վրայ՝ ճոխ։ Քաղաքին ժողովրդական ճարտարապետութեան նուիրուած ուսումնասիրութիւն մը արդիւնքը կը նկարագրէ իբրեւ ազատութիւն ցանցին ներսը. կայսերական փողոցային յատակագիծ մը, որ լեցուցած են իրենց սեփական աւանդութեամբ աշխատող տեղացի արհեստաւորներ։ Ատոր համար է, որ հին քաղաքը կ՚ընկալուի իբրեւ մէկ ամբողջական վայր, ո՛չ իբրեւ առանձին նախագիծերու հաւաքածոյ։

Վերջին տարրը երկաթն է։ Դարպասները, պատուհաններու վանդակաճաղերը, պատշգամբներու բազրիքները, դռներու պարագաներն ու բազրիքակալները դարբնուած են, եւ ատոր համար է, որ ստորեւ դարբիններուն նուիրուած բաժինը նոյնքան ճարտարապետութեան մասին է, որքան արհեստի։ Քարն ու երկաթը նոյն քաղաքին մէջ երկու արհեստներու գործն էին՝ նոյն շինութիւններուն համար, եւ Կիւմրիի տեսքը այս երկուքին համատեղ արդիւնքն է։

Պատմական կորիզը, եւ ի՛նչ կը հաշուեն յուշարձաններու թիւերը

Հին քաղաքը իրաւական ինքնութիւն ունի։ 1980-ին, Հայկական ԽՍՀ-ի օրով, պատմական կորիզը հռչակուեցաւ պահպանուող արգելոց՝ քաղաքին աւելի հին անունով, իբրեւ «Կումայրի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարան։ Նպատակը բացայայտ էր՝ կասեցնել ցածրայարկ պատմական փողոցներու քանդումը նոր շինարարութեան համար։ Արգելոցը կ՚ընդգրկէ քաղաքին տարածքին շուրջ մէկ հինգերորդը, որ պատմական կորիզի մը համար շատ մեծ բաժին է։ Աւելի ուշ՝ 1998-ին, ան պետութենէն փոխանցուեցաւ քաղաքին՝ իբրեւ համայնքային սեփականութիւն։ Ուստի զայն կը կառավարէ համայնքը, ո՛չ Գառնին կամ Մեծամորը կառավարող հանրապետական արգելոց-թանգարաններու ծառայութիւնը։ Այս մանրամասնութիւնը արժէ գիտնալ, քանի որ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ արգելոցը յաճախ կը բացակայի հանրապետական ժառանգութեան ցանկերէն։

Ապա կու գայ յուշարձաններու թիւը, եւ հոս զգուշութիւն պէտք է։ «Կումայրի» արգելոցին համար հրապարակուած թիւերը կը տատանին շուրջ հազարէն մինչեւ հազար ութ հարիւր, եւ կը տպուին առանց ըսելու, թէ ի՛նչ կը հաշուուի, ո՛ր սահմանին ներսը եւ ո՛ր թուականին։ Ասոնք երեք տարբեր հարցեր են, եւ իւրաքանչիւրը կը փոխէ պատասխանը. գրանցուած յուշարձաններու հաշիւը պատմական շինութիւններու հաշիւ չէ, արգելոցին ներսի հաշիւը քաղաքին ներսի հաշիւ չէ, եւ 1980-ին կատարուած հաշիւը այսօրուան հաշիւ չէ։

Պաշտպանելի թիւ մը կայ, եւ ան իրաւական է, ո՛չ գովազդային։ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը 2004-ի որոշումով հաստատած է Շիրակի մարզի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու պետական ցուցակը, եւ այդ ցուցակին Կիւմրի քաղաքին վերաբերող բաժինը կը պարունակէ շուրջ հազար համարակալուած գրառում, որոնցմէ ոմանք ունին ենթակէտեր։ Ասիկա իրական հաշիւ է՝ իրական սահմանով եւ իրական թուականով, եւ այս արխիւը պատրաստ է մէջբերել ճիշդ այսպիսի թիւ մը, որովհետեւ վերի երեք հարցերը հոս պատասխան ունին։

Հիւսուածքին վիճակը իր իրաւական կարգավիճակէն առանձին հարց է, եւ ամէն տեղ լաւ չէ։ Արգելոցը երկրաշարժին շատ աւելի լաւ դիմացաւ, քան զայն շրջապատող խորհրդային թաղամասերը՝ ստորեւ՝ երկրաշարժին մասին բաժնին մէջ բացատրուած պատճառներով։ Բայց բնակարանային երկար տագնապ ունեցող քաղաքի մը մէջ ցածրայարկ քարէ տուներու պահպանուող պատմական թաղամասը մնայուն ճնշումի տակ է, եւ ճակատներու անկանոն փոփոխութիւնը վաւերագրուած ու շարունակուող խնդիր է։ Պահպանութիւնը հոս ընթացիկ գործ է, ո՛չ աւարտած արարք։

Դարբնութիւնը, եւ ի՛նչ ընդգրկեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն

Ալեքսանդրապոլը արհեստներու քաղաք էր։ Զօրակայան, շուկայ եւ երկաթուղային հանգոյց ունեցող սահմանամերձ քաղաքին պէտք էր տեղւոյն վրայ մշակուած մետաղ, քար, կաշի, փայտ եւ կտաւ, եւ այդ արհեստները կազմակերպուած էին համքարութիւններով։ ԺԹ դարու քաղաքին հարստութիւնն ու ինքնապատկերը կու գային այս արհեստագործական տնտեսութենէն, ո՛չ որեւէ առանձին ճիւղէ։ Այդ բոլոր արհեստներէն դարբնութիւնն է, որ մինչեւ մեր օրերը հասած է իբրեւ քաղաքին կենդանի աշխատանք։

Կիւմրիի դարբիններուն պատրաստածը նախ եւ առաջ ճարտարապետական է՝ պատուհաններու վանդակաճաղեր, դարպասներ, բազրիքներ, դռներ եւ դռներու պարագաներ, ինչպէս նաեւ աշտանակներ ու լապտերներ։ Ասիկա է արհեստին ուղիղ կապը վերը նկարագրուած փողոցներուն հետ. կիւմրեցիի տան երկաթագործութիւնը ճարտարապետութեան վրայ աւելցուած զարդ չէ, այլ անոր մէկ մասը, եւ երկու արհեստներն ալ զարգացած են նոյն շինութիւնները սպասարկելով։ Հմտութիւնները փոխանցուած են ընտանիքին ներսը, եւ այսօրուան վարպետներուն մէջ կան դարբիններ, որոնք իրենց արհեստանոցին հինգերորդ կամ վեցերորդ սերունդն են։ Այժմ փոխանցումը կը կատարուի ո՛չ միայն տան մէջ, այլ նաեւ քաղաքին արուեստի ակադեմիային եւ արհեստագործական ուսումնարանին մէջ։

2023-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Կիւմրիի դարբնութեան աւանդութիւնը ներառեց Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ՝ Հայաստանի ներկայացումով, իբրեւ 01967 թիւի տարր։ Այս պարբերութեան իմաստը ճիշդ այդ նախադասութեան ճշգրտութիւնն է։ Ընդգրկուածը կենդանի աշխատանք մըն է՝ գիտելիքը, հմտութիւնները եւ անոնց փոխանցումը, իսկ ցանկը, որուն մէջ ան մտաւ, ոչ նիւթական ժառանգութեան ցանկն է։ Ասիկա Համաշխարհային ժառանգութեան ուխտագիրէն տարբեր գործիք է՝ ուրիշ նպատակով եւ ուրիշ իրաւական հետեւանքներով։

Այսինքն՝ Կիւմրին Համաշխարհային ժառանգութեան վայր չէ, եւ անոր ոչ մէկ մասը ընդգրկուած չէ իբրեւ Համաշխարհային ժառանգութեան կալուած։ Քաղաքին դարբնութեան աւանդութիւնը Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին տարր է։ Այս երկու պնդումները նման կը հնչեն, բայց բոլորովին տարբեր բաներ կը նշանակեն, եւ քաղաքին մասին նիւթերուն մէջ անոնք այնքան յաճախ կը շփոթուին, որ այս յօդուածը տարբերութիւնը բացայայտ կը նշէ՝ փոխանակ ենթադրելու, թէ ընթերցողը ինք պիտի ընէ զայն։

ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի հետ կայ եւս մէկ կապ, որ արժէ նշել ամբողջականութեան համար, որովհետեւ իրական է եւ սովորաբար աչքէ կը վրիպի. 2016-ին Կիւմրին միացաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Սորվող քաղաքներու համաշխարհային ցանցին։ Ասիկա ցկեանս ուսումնառութեան նուիրուած քաղաքային համագործակցութեան ցանց է. ան ո՛չ ժառանգութեան կարգավիճակ է, ո՛չ ալ պնդում քաղաքին շինութիւններուն մասին։ Կիւմրին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Ստեղծարար քաղաք չէ. 2025-ի դրութեամբ Հայաստանի մէջ ոչ մէկ քաղաք այդ ցանցին անդամ չէր։

Շինութիւններ՝ որոնք կը կրեն պատմութիւնը

Չորս շինութիւն արժէ անուանել, ո՛չ իբրեւ տեսարժան վայրեր, այլ որովհետեւ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ վերի պատմութեան մէկ մասը։ Անոնցմէ ոչ մէկուն պատմութիւնը հոս պիտի պատմուի. իւրաքանչիւրինը աւելի մեծ է, քան կրնայ տեղաւորուիլ պարբերութեան մը մէջ։

Ամենափրկիչ եկեղեցին ԺԹ դարու քաղաքին սեփական յուշարձանն է։ Անոր շինարարութիւնը սկսաւ 1858-ին եւ աւարտեցաւ շուրջ 1872-ին, իսկ օծումը կատարուեցաւ 1873-ին։ Զայն կառուցեցին եկուոր բնակիչները՝ իրենց միջոցներով, Ալեքսանդրապոլի բարգաւաճման տարիներուն. մեծ եկեղեցի մը, որ բարձրացաւ քաղաքի մը մէջ, որ տակաւին մարդկային յիշողութեան սահմաններուն մէջ գիւղ էր։ 1988-ին ան ծանր վնասուեցաւ, եւ վերականգնումը տեւեց տասնամեակներ. եկեղեցին վերաօծուեցաւ 2024-ի Դեկտեմբերին։

Սուրբ Աստուածածին տաճարը, ծանօթ իբրեւ Եօթը Վերք, նոյն ժամանակի եւ նոյն միջավայրի միւս մեծ եկեղեցին է եւ կը գտնուի կեդրոնական հրապարակին վրայ։ Ան ալ վնասուեցաւ 1988-ին, բայց աւելի կանուխ նորոգուեցաւ. հրապարակին այսօրուան տեսքը կու գայ այս երկու եկեղեցիներէն։

Սեւ բերդը ուրիշ պատմութեան կը պատկանի եւ պէտք է անոր մէջ մնայ։ Ան ռուս կայսերական ռազմական կառոյց է, պատուիրուած 1834-ին եւ կառուցուած յաջորդ տարիներուն՝ քաղաքէն վեր բարձունքի մը վրայ. սահմանային ամրութիւն մը, Ալեքսանդրապոլի անուանակոչութեան ժամանակակից եւ նոյն կայսերական պահուն մաս։ Ան միջնադարեան հայկական բերդ չէ, քաղաքին սկիզբը չէ, եւ այս յօդուածը որեւէ պնդում չ՚ըներ այն մասին, թէ ինչի՛ համար կամ անկէ ի՛նչ կռիւներ մղուեցան, որովհետեւ այդ մասին տարածուած պատմութիւնները ոչ մէկ վկայակոչելի աղբիւրով հաստատուած չեն։

Չորսէն վերջինը բնաւ յուշարձան չէ. ասիկա քաղաքային կենցաղի թանգարանն է, որ կը գտնուի վաճառական ընտանիքի մը 1870-ական թուականներու քաղաքային տան մէջ։ Քաղաք մը, որուն պատմական նշանակութիւնը կենցաղային եւ առեւտրական է, ո՛չ յուշարձանային, պատշաճօրէն կը ներկայացուի տունով մը, եւ ատոր համար է, որ ան այս ցանկին մէջ է։

1988-ի Դեկտեմբեր 7

1988-ի Դեկտեմբեր 7-ին երկրաշարժ մը հարուածեց Հիւսիսային Հայաստանը. անոր կեդրոնը Սպիտակ քաղաքին մօտ էր, այն ատեն Լենինական կոչուող քաղաքէն քանի մը տասնեակ քիլոմեթր արեւելք։ Գիտական գրականութեան համաձայն՝ գլխաւոր ցնցումին մոմենտային մեծութիւնը շուրջ 6,8 էր։ Ան տեղի ունեցաւ վերնետումի խզուածքի մը վրայ, որ մակերեսին բացուեցաւ շուրջ 13 քիլոմեթր երկարութեամբ եւ առաջ բերաւ յետցնցումներու շարք մը՝ սահմանափակուած վերին ընդերքով։ Ասիկա այս քաղաքին եւ այս մարզին նոր պատմութեան որոշիչ դէպքն է։

Լենինականի աւերածութիւնը ծանր էր եւ կեդրոնացած՝ որոշ տեսակի շինութիւններու վրայ։ Դէպքէն ետք հրապարակուած ճարտարագիտական ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուին, որ խորհրդային շրջանին կառուցուած բազմայարկ հաւաքովի երկաթբետոնէ բնակելի շէնքերը աղէտալիօրէն վատ դիմացան, եւ որ խափանումները տեղի ունեցան հաւաքովի տարրերուն միջեւ եղած հանգոյցներուն մէջ, ո՛չ բուն տարրերուն։ Երկրորդ եզրակացութիւնը յատուկ է այս քաղաքին. Լենինականի տակի հողը փափուկ նստուածք է, եւ սեյսմաբանական աշխատանքը եզրակացուց, որ ան ուժեղացուց ցնցումը այն պարբերութիւններու միջակայքին մէջ, որ ամէնէն կարեւորն է այդ բարձրութեան շէնքերուն համար։ Ուրեմն երկու բան միացան՝ ճկունութեան պաշար չունեցող շինութեան տեսակ մը եւ վայր մը, որ կ՚ուժեղացնէր ճիշդ այն շարժումը, որուն այդ շինութիւնները չէին կրնար դիմանալ։ Ատոր համար է, որ նոյն երկրաշարժը հոս շատ աւելի մեծ աւեր գործեց, քան իր հարուածած միւս մեծ քաղաքին մէջ։

Այդ դիտարկումին միւս կէսն է, որուն վրայ այս յօդուածը կ՚ուզէ ուշադրութիւն հրաւիրել։ Պատմական կորիզին ցածրայարկ քարէ շինութիւնները երկրաշարժէն շատ աւելի լաւ դուրս եկան, քան զանոնք շրջապատող բարձր նոր շէնքերը, եւ հին քաղաքը այսօր կը գոյատեւէ գլխաւորաբար ատոր շնորհիւ։ Ասիկա պնդում է կառուցուածքի մասին՝ ցած, ծանր, կրող որմնադրութիւն՝ փափուկ հողի վրայ կանգնած բարձր հաւաքովի կմախքներու դիմաց, եւ ո՛չ այն մասին, թէ անցեալին աւելի լաւ կը կառուցէին, քան այսօր։ Ատոր համար է, որ «Կումայրի» արգելոցը գոյութիւն ունի իբրեւ հիւսուածք, ո՛չ միայն իբրեւ իրաւական սահման։

Դէպքին մարդկային չափը հոս կը ներկայացուի մէկ պարբերութեամբ, ո՛չ աւելի։ Երկրաշարժը տուժած շրջանին մէջ խլեց տասնեակ հազարաւոր մարդոց կեանք եւ քանի մը հարիւր հազարը ձգեց անօթեւան։ Շրջանին համար հրապարակուած թիւերը լայն միջակայքով գնահատականներ են, իսկ մասնաւորաբար այս քաղաքին վերագրուող թիւերը յաճախ կը բերուին առանց նշելու, թէ ի՛նչ կը չափեն։ Այս արխիւը Կիւմրիին զոհերու ճշգրիտ թիւ չի վերագրեր, որովհետեւ չէ գտած հեղինակաւոր աղբիւր մը, որ սահմանէ զայն, եւ որովհետեւ այդպիսի թիւ մը, իր հիմքէն զատ կրկնուելով, վկայութիւն չէ, այլ ճարտասանական հնարք։ Կարելի է ըսել, եւ յաջորդող ամէն ինչի համար կարեւոր է, որ երկու հարիւր հազարէն շատ աւելի բնակիչ ունեցող քաղաք մը մէկ առաւօտուան մէջ կորսնցուց իր բնակարաններուն մեծ մասը, իսկ յաջորդող ամիսներուն՝ իր բնակչութեան զգալի մասը։

Վերակառուցումը, եւ ինչու ան կը գրուի ներկայ ժամանակով

Խորհրդային իշխանութիւնները խոստացան քաղաքը վերակառուցել երկու տարուան մէջ։ Խորհրդային Միութեան մնացած երեք տարիներուն աւարտեցան քանի մը հազար բնակարաններ, ապա խոստումը տուած պետութիւնը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ։ Անոր տեղը եկաւ տնտեսական փլուզումի մէջ գտնուող անկախ Հայաստանը՝ շրջափակումի, ելեկտրական տագնապի եւ պատերազմի պայմաններուն մէջ։ Վերակառուցումը չդադրեցաւ, բայց կեդրոնացած ելեւմուտքով ծրագիրէ մը վերածուեցաւ պետական, սփիւռքեան եւ միջազգային նախագիծերու երկար շարքի մը։

Ասոր տեսանելի հետեւանքը տոմիկն էր՝ ժամանակաւոր կացարան, յաճախ վերափոխուած մետաղեայ բեռնարկղ, որ տեղադրուեցաւ երկրաշարժին յաջորդած ձմրան՝ երկու-երեք տարուան բնակութեան համար։ Ընտանիքներ անոնց մէջ կ՚ապրէին նաեւ տասնամեակներ ետք, եւ այդ ժամանակաւոր բնակարաններուն փուլային վերացումը՝ պետական ծրագիրներով եւ բարեգործական շինարարութեամբ, շարունակուեցաւ մինչեւ ներկայ դարուն խորերը։ Այն պարզ պնդումը, թէ Կիւմրին վերակառուցուեցաւ, ճիշդ է ամբողջ քաղաքին համար, բայց սխալ՝ բազմաթիւ առանձին ընտանիքներու համար, եւ ազնիւ շարադրանքի մը մէջ երկու կէսերն ալ տեղ ունին։

Ժառանգութեան վերականգնումն ալ նոյն երկար ժամանակացոյցով ընթացաւ։ Ամենափրկիչ եկեղեցին գրեթէ երեսուն տարի վերականգնումի տակ էր եւ վերաօծուեցաւ 2024-ի Դեկտեմբերին։ Ասիկա օգտակար նշաձող է այն ընթերցողին համար, որ կ՚ուզէ գիտնալ, թէ երբ երկրաշարժը դադրեցաւ քաղաքին ընթացիկ վիճակը ըլլալէ, որովհետեւ պատասխանը այն է, որ որոշ առումներով ատիկա պատահեցաւ միայն վերջերս։

Բնակչութեան թիւերը նոյն պատմութիւնը կը պատմեն աւելի սառն լեզուով, քան որեւէ նկարագրութիւն։ 2001-ի մարդահամարը Կիւմրիի մէջ հաշուեց 150 917 մարդ, 2011-ինը՝ 121 976, իսկ 2022-ի Հոկտեմբերինը՝ 112 301, մինչդեռ երկրաշարժէն առաջ քաղաքը երկու հարիւր հազարէն շատ աւելի բնակիչ ունէր։ Քաղաքը չէ վերագտած իր նախկին չափը, եւ անկումը շարունակուեցաւ վերակառուցումին ամբողջ ընթացքին։

Ծանօթութիւն մը՝ կենդանի քաղաք մը հաշուելու մասին

Վերի թիւին հիմքը պէտք է նշել, որովհետեւ ասիկա այն տեսակի թիւ է, որ կը պատճէնուի նաեւ ճշմարիտ ըլլալէ դադրելէն տասնամեակ մը ետք։ Հայաստանի մարդահամարը կը հաղորդէ երկու տարբեր բնակչութիւն. մնայուն կամ de jure բնակչութիւնը, այսինքն՝ անոնք, որ սովորաբար կ՚ապրին երկրին մէջ, եւ ներկայ կամ de facto բնակչութիւնը, այսինքն՝ անոնք, որ իրապէս ներկայ են հաշուառման պահուն։ 2022-ին հանրապետութեան մակարդակով երկուքին տարբերութիւնը քառորդ միլիոն մարդ էր։ Ուստի առանց թուականի եւ առանց հիմքի բերուած քաղաքային թիւը աւելի տկար վկայութիւն է, քան կ՚երեւի, եւ երեք աղբիւրի մէջ Կիւմրիի համար երեք տարբեր թիւ գտնող ընթերցողը սովորաբար երեք տարբեր չափումներ կը տեսնէ, ո՛չ սխալ։

Նոյն զգուշութիւնը կը վերաբերի մարդահամարներուն միջեւ հրապարակուող տարեկան գնահատականներուն, որոնք նախորդ մարդահամարը առաջ կը տանին եւ մարդահամարէն տարբեր շարք են։ Այս յօդուածը կու տայ մարդահամարային հաշիւներ՝ իրենց թուականներով, եւ իր շարադրանքին մէջ բնակչութեան թիւը չի կրկներ իբրեւ վայրին մնայուն յատկութիւն։ Պատճառը այն է, որ քաղաքի մը համար, որուն որոշիչ նոր փորձառութիւնը իր բնակիչներուն գրեթէ կէսին կորուստն է, իրողութիւնը հետագիծն է, իսկ առանձին թիւը անոր միայն մէկ նմոյշն է։

Մշակութային մայրաքաղաք, արհեստներու քաղաք, հումորի քաղաք

Երեք պիտակ ամէն տեղ կ՚ուղեկցին Կիւմրիին, եւ իւրաքանչիւրը տարբեր տեսակի պնդում է. ատոր համար անոնք հոս կը քննուին, ո՛չ թէ կը կրկնուին։

Մշակութային մայրաքաղաքը այն պիտակն է, որ ունի պաշտօնական եւ ժողովրդական տարբերակ, եւ անոնք նոյնը չեն։ Կիւմրին Հայաստանի մշակութային մայրաքաղաքի մնայուն ազգային կարգավիճակ չունի։ 2013-ի համար ան հռչակուեցաւ Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութեան մշակութային մայրաքաղաք, բայց ասիկա ամէն տարի ուրիշ քաղաքի տրուող տարեկան պատուանուն է, ո՛չ մնայուն կարգավիճակ։ Ժողովրդական գործածութիւնը մրցանակէն շատ աւելի հին է եւ կը յենի իրական բանի մը վրայ՝ քաղաք մը իր թատրոնով, իր նկարիչներու դպրոցով, երկար երաժշտական կեանքով եւ անուանի գրողներու ու կատարողներու հետ արտասովոր խիտ կապով։ Բայց ասիկա համբաւ է, եւ այս արխիւը զայն կը ներկայացնէ իբրեւ համբաւ։

Արհեստներու քաղաքը երեքէն ամէնէն պաշտպանելին է, որովհետեւ կը նկարագրէ տնտեսութիւն մը, որ կարելի է վաւերագրել. ԺԹ դարու Ալեքսանդրապոլի համքարական արհեստները, մինչեւ այսօր գործող դարբինները եւ բուն շինութիւններուն վրայի երկաթագործութիւնն ու քարագործութիւնը։ Ասիկա պնդում է քաղաքին պատմութեան մասին, ո՛չ կարգախօս, եւ անոր հիմքը վերը՝ քարին ու դարբնութեան մասին բաժիններն են։

Հումորի քաղաքը իսկական մշակութային պայմանաւորուածութիւն է, եւ երեքէն ամէնէն դիւրաւ սխալ գործածուողն է։ Կիւմրին Հայաստանի մէջ վաղուց ունի իւրայատուկ սրամտութեան համբաւ, որ կը կրեն անուանի տեղական դէմքեր՝ զուարճախօսութիւններու ամբողջ շարքի մը հերոսները։ Այդ համբաւը հին է, լայնօրէն ընդունուած եւ արժանի է արձանագրուելու։ Բայց ան հոն ապրողներուն բնաւորութեան նկարագրութիւն չէ։ Համբաւը կը վերաբերի վայրին, իսկ բնաւորութեան գիծերը չեն կրնար վերագրուիլ ամբողջ բնակչութեան. զանոնք այդպէս ներկայացնող յօդուածը կարծրատիպ պիտի տարածէր, ո՛չ մշակութային պատմութիւն։

Պիտակներուն տակ կայ աւելի պարզ իրողութիւն մը։ Ասիկա այն քաղաքն է, ուր ծնաւ ու մեծցաւ Աւետիք Իսահակեանը, եւ ուր 1912-ին առաջին անգամ բեմադրուեցաւ Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան՝ ժողովրդական եղանակի վրայ կառուցուած առաջին հայկական օփերան։ Անոր առաջնախաղը տեղի ունեցաւ գաւառական քաղաքի մը մէջ, որովհետեւ այդ գաւառական քաղաքը ունէր անոր համար պէտք եղած երաժիշտներն ու ունկնդիրները։ Ահա թէ ինչպէս կ՚երեւի մշակութային մայրաքաղաքը ներսէն, եւ ան կարգախօսի պէտք չունի։