Կիւմրի

Ուր է Կիւմրին, եւ ո՛ր Կիւմրին նկատի կ՚առնուի

Կիւմրին կանգնած է Շիրակի դաշտին վրայ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիս-արեւմուտքը, ճամբով Երեւանէն շուրջ 120 քիլոմեթր հեռու եւ Թուրքիոյ հետ փակ սահմանէն կարճ տարածութեան վրայ։ Դաշտը բարձր է, բաց եւ անտառազուրկ. քաղաքը կը գտնուի շուրջ 1500 մեթր բարձրութեան վրայ՝ եւրոպական մայրաքաղաքներու մեծ մասէն վեր, եւ հեռուէն եզերուած է հարաւ-արեւելքէն Արագածի զանգուածով, հիւսիսէն՝ Շիրակի լեռնաշղթայով, արեւմուտքէն՝ Ախուրեանի հովիտով։ Հոս հովն ու ձմեռները աւելի դաժան են՝ քան Արարատեան դաշտին մէջ, եւ երկուքն ալ կ՚երեւին անոր մէջ՝ թէ ինչէ եւ ինչպէս կառուցուած է քաղաքը։

Աղբիւրներուն մէջ Կիւմրի կամ Շիրակ կը կոչուին չորս տարբեր բան, եւ ասոնք շփոթելը այս քաղաքին մասին ըսուած միտքին սխալելու ամենէն տարածուած ձեւն է։ Կայ բուն քաղաքը. կայ քաղաքային համայնքը՝ զայն վարող վարչական միաւորը. կայ Շիրակի մարզը՝ որուն կեդրոնն է քաղաքը եւ որ հիւսիսը կը հասնի Վրաստանի սահմանին. եւ կայ պատմական կորիզը՝ նոր քաղաքին ներսը գտնուող հին քաղաքը, որ ունի իր իրաւական սահմանը եւ իր անունը։ Ասոնցմէ մէկուն համար բերուած բնակչութեան, մակերեսի կամ բարձրութեան թիւը միւսներուն մասին իրողութիւն չէ, եւ այս յօդուածը ամէն անգամ կը նշէ թէ որուն մասին է խօսքը։

Մարզը հոս կարեւոր է քաղաքը տեղորոշելու համար եւ գրեթէ ուրիշ ոչինչի։ Կիւմրին Շիրակի մարզկեդրոնն է, ինչ որ զայն կը դարձնէ շրջանային վարչութեան նստավայր եւ կու տայ այն դատարանները, հիւանդանոցներն ու գրասենեակները՝ որ կը կրէ մարզային մայրաքաղաք մը։ Այս յօդուածին մնացած ամէն ինչ քաղաքին եւ անոր կորիզին մասին է։

Կումայրի, Ալեքսանդրապոլ, Լենինական, Կիւմրի

Անուններուն պատմութիւնը արտասովոր լաւ վաւերացուած է եւ արտասովոր դիւրին՝ սխալ ներկայացնելու, որովհետեւ փոփոխութիւնները ըրած են չորս տարբեր իշխանութիւններ՝ չորս տարբեր պատճառով, իսկ անոնք յաճախ կը շարուին մէկ կոկիկ գիծի վրայ՝ իբրեւ նոյն տեսակի դէպքեր։

Անուններէն ամենէն հինը Կումայրին է, եւ Կիւմրին ընդհանրապէս կը նկատուի նոյն բառը՝ գործածութենէն մաշած, ոչ թէ առանձին անուն։ Բնակավայրը զայն կրած է մինչեւ ԺԹ դար, եւ հէնց այդ անունով է որ վայրը կը մտնէ Ռուսական կայսրութեան մէջ. շրջանը գրաւուած է ռուս ուժերու կողմէ 1804-ին սկսած պատերազմին ընթացքին եւ պաշտօնապէս զիջուած է Պարսկաստանի կողմէ 1813-ին։

Ալեքսանդրապոլը պետութեան ըրած առաջին փոփոխութիւնն է։ Նիկողայոս Ա. կայսրը այցելեց 1837-ին, եւ քաղաքը վերանուանուեցաւ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա կայսրուհիին պատուին. երեք տարի ետք՝ 1840-ին, ան ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ եւ դարձաւ գաւառի կեդրոն։ Ասոնք երկու առանձին արարք են, եւ յօդուածը զանոնք առանձին կը պահէ, որովհետեւ Կիւմրիի մասին գրուածին մեծ մասը 1837-ը կը նկատէ քաղաք դառնալու թուական՝ ինչ որ ճիշդ չէ։ Անգլերէնի մէջ ուղղագրութիւնը կը տատանի Alexandropol եւ Alexandrapol ձեւերուն միջեւ. այս արխիւը ամէն տեղ կ՚օգտագործէ Ալեքսանդրապոլ ձեւը, իսկ միւսը տառադարձութեան տարբերութիւն է, ոչ թէ ուրիշ վայր։

Լենինականը խորհրդային փոփոխութիւնն է։ Քաղաքը վերանուանուեցաւ 1924-ին՝ Լենինի մահուան տարին, եւ կրեց այդ անունը Ի դարու մեծ մասը, ինչ որ կը նշանակէ թէ երբ 1988-ին տեղի ունեցաւ երկրաշարժը, աշխարհի բոլոր լրահոսերուն վրայ հնչող քաղաքը կը կոչուէր Լենինական, եւ այն ընթերցողները՝ որ աղէտը կը ճանչնան այդ անունով, նոյն վայրին կը նային։

Վերջին երկու փոփոխութիւնները կու գան Խորհրդային Միութեան վախճանին հետ եւ կը պատկանին երկու տարբեր պահերու։ Խորհրդային անունը հանուեցաւ 1990-ին՝ ի նպաստ Կումայրի հին ձեւին, իսկ ներկայ Կիւմրի անունը ընդունուեցաւ 1992-ին՝ անկախութենէն ետք։ Չորս անուն, գործածութեան հինգ փոփոխութիւն, եւ անոնցմէ ոչ մէկը բնակիչներուն՝ վայրը ուրիշ ձեւով կոչելու աստիճանական որոշումին հետեւանքն է։

Ի՞նչ եղած է հոս ԺԹ դարէն առաջ

Վերի ամէն ինչ կը վերաբերի շուրջ երկու հարիւր տարեկան քաղաքի մը։ Անոր տակի հողը շատ աւելի հին է, եւ ատոր ազնիւ շարադրանքը կը պահանջէ չորս պնդում իրարմէ բաժնել, որովհետեւ տարածուած գրականութիւնը զանոնք անդադար կը միաձուլէ. վայրին հնագիտական բնակեցուածութիւնը, այս անունով վայրի մը գրաւոր յիշատակութիւնը, բնակեցումի շարունակականութիւնը եւ քաղաքի գոյութիւնը։

Վայրին վրայ եւ անոր շուրջ հնագիտութիւնը կ՚արձանագրէ մինչեւ նախապատմութիւն հասնող բնակեցում, ինչ որ այս լեռնաշխարհի ջրառատ դաշտի մը համար ուշագրաւ չէ. նոյնը ճիշդ է Հայաստանի մեծ մասին համար։ Կումայրին կը յիշատակուի հայ պատմագրական աղբիւրներու մէջ վաղ միջնադարէն՝ արաբական տիրապետութեան դէմ Ը դարու ապստամբութիւններուն առիթով, ինչ որ կը հաստատէ այդ անունով բնակավայրի մը գոյութիւնը այդ թուականին եւ ուրիշ ոչինչ։ Անունը ուրարտական արքայական արձանագրութեան հետ կապող պնդումները եզրակացութիւններ են արշաւանքի նկարագրութիւններէ՝ որոնք այս գաւառին մէջ ուրիշ վայրեր կ՚անուանեն, եւ անոնք նոյն տեսակի վկայութիւն չեն՝ ինչ որ բնագիր մը՝ ուր գրուած է Կումայրի։

Ուստի պաշտպանելի պնդումը համեստ է։ Հոս շատ երկար ժամանակ բնակավայր եղած է. ան բաւական նշանակալից էր՝ որ անուանուի միջնադարեան աղբիւրներու մէջ. եւ ԺԹ դարու սկիզբը ան տակաւին գիւղական չափի վայր մըն էր, երբ յաջորդ բաժինին դէպքերը երկու սերունդի ընթացքին զայն դարձուցին քաղաք։ Ինչ որ Կիւմրին չէ, այն է՝ մեծ հնութեան շարունակաբար քաղաքային վայր ըլլալը, եւ արխիւը ատիկա կ՚ըսէ ուղղակի՝ առանց հազարամեակներու կլոր թիւի մը ձգտելու։

Ռուսական դարը, եւ ինչպէս գիւղը դարձաւ քաղաք

Փոխակերպումը կը սկսի սահմանէ մը։ Երբ Ռուսական կայսրութիւնը առաւ այս շրջանը Պարսկաստանէն, ապա անմիջապէս արեւմուտքը պատերազմեցաւ Օսմանեան կայսրութեան դէմ, Կումայրին դադրեցաւ ներքին գիւղ ըլլալէ եւ դարձաւ սահմանամերձ քաղաք մը կայսրութեան եզրին՝ զօրակայանով, մաքսակէտով եւ մատակարարման ճամբով։ Յաջորդող ամէն ինչ ատկէ կը բխի։

Առաջին փոփոխութիւնը ժողովրդագրական էր։ 1828-էն 1829 տեւած պատերազմը վերջացաւ օսմանեան տարածքէն ռուսական Կովկաս հայերու մեծ տեղաշարժով, եւ Կումայրին ստացաւ անոր զգալի բաժինը. Կարսէն, Էրզրումէն եւ անոնց շրջակայքէն ընտանիքներ հաստատուեցան եղած քաղաքին մէջ եւ անոր քով։ Հարիւրաւոր տնտեսութիւններով հաշուուող վայրը յանկարծ սկսաւ հաշուուիլ հազարներով, եւ հէնց այդ եկուորներն էին՝ իրենց բերած արհեստներով ու առեւտրական կապերով, որ կառուցեցին այն՝ ինչ որ այսօր կը տեսնէ այցելուն։

Երկրորդը ռազմական էր։ 1834-ի կայսերական հրամանը ընթացքի մէջ դրաւ քաղաքէն վեր բերդի մը կառուցումը՝ որ աւարտեցաւ յաջորդ տասնամեակին ընթացքին. քաղաքը 1837-ին վերանուանուեցաւ Ալեքսանդրապոլ եւ 1840-ին ստացաւ քաղաքի կարգավիճակ։ Ալեքսանդրապոլը այնուհետեւ զօրակայան-քաղաք էր, եւ զօրակայանը անոր տնտեսութեան համար պատահական բան չէ. մնայուն կերպով տեղակայուած բանակ մը հաց, կաշի, երկաթ, կտաւ, բեռնափոխադրում եւ շինարարական աշխատանք սպառող շուկայ է, եւ ատիկա մեծապէս կը բացատրէ թէ ինչու ստորեւ նկարագրուած արհեստները այդպէս աճեցան։

Երրորդը փողոցներու յատակագիծն էր։ Այս ժամանակաշրջանին ռուս կայսերական վարչութեան ներքեւ յատակագծուած քաղաք մը կը ստանայ չափագրողի ցանց՝ ուղիղ փողոցներ որոնք կը հատուին ուղիղ անկիւնի տակ, ուղղանկիւն թաղամասեր եւ կեդրոնական հրապարակ։ Այդ ցանցը մինչեւ այսօր հին քաղաքին յատակագիծն է, եւ ան այն շրջանակն է՝ որուն վրայ կախուած է մնացած ամէն ինչ, ներառեալ, ինչպէս կը բացատրէ ճարտարապետութեան բաժինը, կառուցումի աւանդութիւն մը՝ որ զայն լեցուց այնպէս՝ ինչպէս ոչ մէկ յատակագիծ նախատեսած էր։

Չորրորդը երկաթուղին էր։ Թիֆլիսէն գիծը հասաւ Ալեքսանդրապոլ 1899-ին, նոյն տարին շարունակուեցաւ արեւմուտք՝ Կարս, իսկ 1902-ին ճիւղը գնաց հարաւ՝ Երեւան։ Հէնց ատիկա զօրակայանն ու շուկայական քաղաքը դարձուց հանգոյց. կայսերական ժամանակաշրջանին մնացած մասին Ալեքսանդրապոլը ռուսական տիրապետութեան տակ գտնուող Արեւելեան Հայաստանի ամենամեծ քաղաքն էր՝ Երեւանէն մեծ, եւ անոր արհեստանոցներն ու պահեստները շրջան մը կը սպասարկէին, ոչ թէ գաւառ մը։

Ի դարը եկաւ կանուխ եւ ծանր։ Ալեքսանդրապոլը 1920-ի աշնան գրաւուեցաւ թուրք ազգայնական ուժերու կողմէ, եւ քաղաքին մէջ ստորագրուած դաշնագիրը՝ երբ Հայաստանի առաջին Հանրապետութիւնը կը փլէր, կը կրէ անոր անունը. 1919-ին հրովարտակով հիմնուած պետական համալսարանը բացուեցաւ Ալեքսանդրապոլի մէջ 1920-ի սկիզբը՝ Երեւան փոխադրուելէ առաջ։ Այն քաղաքը՝ որ խորհրդային ժամանակաշրջան մտաւ իբրեւ Լենինական, արդէն մարդկային կեանք մը Հայաստանի երկրորդ քաղաքն էր եւ այդպէս ալ մնաց։

Սեւ տուֆը, եւ ինչէ՛ իրապէս կառուցուած է քաղաքը

Կիւմրին ամէն տեղ կը նկարագրուի իբրեւ սեւ տուֆի քաղաք, եւ արտայայտութիւնը օգտակար է միայն երբ կը նշուի անոր տակի երկրաբանութիւնը։ Տուֆը հրաբխային մոխիրի ամրացումէն գոյացած ապար է, եւ Հայկական լեռնաշխարհը լեցուն է անով, որովհետեւ լեռնաշխարհը հրաբխային է։ Ան թեթեւ է, թարմ հանուած վիճակին մէջ ձեռքի գործիքով կը մշակուի, օդին կը կարծրանայ եւ ունի գոյներ՝ որոնք կախում ունին մոխիրին բաղադրութենէն. ուստի հայկական քաղաքները կառուցուած են վարդագոյն, նարնջագոյն, մոխրագոյն եւ, այս գաւառին քարահանքերուն մէջ, մուգ մոխրագոյնէն մինչեւ սեւ տուֆէ։ Կիւմրին այսպիսի տեսք ունի, որովհետեւ իր վարպետները ձեռքի տակ ունէին այդ քարը։

Ընդհանրացումը պէտք չէ տանիլ իր սահմանէն անդին։ Կիւմրիի մէջ ամէն պատմական շինութիւն սեւ չէ. տեղական շտեմարանը կը ներառէ նաեւ կարմիր եւ կարմրաւուն տուֆ, երբեմն նոյն ճակատին վրայ մուգ քարին հետ, եւ երկուքին գիտակցուած հակադրութիւնը տեղական ձեռագիրին մասն է, ոչ թէ պատահականութիւն։ Քաղաքը միատեսակ սեւ ներկայացնող ամփոփ նկարագրութիւնը լուսանկարիչի տպաւորութիւն է, ոչ թէ հիւսուածքի նկարագրութիւն։

Հին քաղաքը միասնական դարձնողը մէկ գոյնը չէ, այլ մէկ եղանակը։ Շինութիւնները կրող տաշուած քար են, մէկ կամ երկու յարկ, դրուած փողոցի գիծին՝ ճակատին դուռ ու պատուհաններ, իսկ բնակելի տարածքը՝ ներքին բակի մը շուրջ։ Քարը մշակուած է, իսկ դռներուն, պատուհաններուն շրջանակները, քիւերն ու պատշգամբները կը կրեն ձեռքով կերտուած քանդակ՝ զուսպ՝ համեստ տան մը վրայ, ճոխ՝ վաճառականի մը։ Քաղաքին ժողովրդական ճարտարապետութեան նուիրուած ուսումնասիրութիւն մը արդիւնքը կը նկարագրէ իբրեւ ազատութիւն ցանցին ներսը. կայսերական փողոցային յատակագիծ մը՝ լեցուած տեղացի արհեստաւորներու կողմէ՝ իրենց սեփական շտեմարանով աշխատելով, եւ հէնց ատոր համար է որ հին քաղաքը կ՚ընթերցուի իբրեւ մէկ վայր, ոչ թէ իբրեւ առանձին նախագիծերու հաւաքածոյ։

Վերջին տարրը երկաթն է։ Դարպասները, պատուհաններու վանդակաճաղերը, պատշգամբներու բազրիքները, դռներու պարագաներն ու բազրիքակալները դարբնոցային են, եւ հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ ստորեւ դարբիններու բաժինը ճարտարապետութեան մասին է նոյնքան՝ որքան արհեստի։ Քարն ու երկաթը նոյն քաղաքին մէջ երկու արհեստ էին՝ նոյն շինութիւններուն համար, եւ Կիւմրիի տեսողական բնաւորութիւնը երկուքին համատեղ արտադրանքն է։

Պատմական կորիզը, եւ ի՛նչ կը հաշուեն յուշարձաններու թիւերը

Հին քաղաքը ունի իրաւական ինքնութիւն։ 1980-ին, Հայկական ԽՍՀ-ի ներքեւ, պատմական կորիզը հռչակուեցաւ պահպանուող արգելոց՝ քաղաքին աւելի հին անունով՝ «Կումայրի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարան, բացայայտ նպատակով՝ կանգնեցնել ցածրայարկ պատմական փողոցներու քանդումը նոր շինարարութեան համար։ Ան կ՚ընդգրկէ քաղաքին տարածքին շուրջ մէկ հինգերորդը, ինչ որ պատմական կորիզի մը համար շատ մեծ բաժին է, եւ աւելի ուշ՝ 1998-ին, պետութենէն փոխանցուեցաւ քաղաքին՝ իբրեւ համայնքային սեփականութիւն։ Ուստի զայն վարող մարմինը համայնքն է, ոչ թէ Գառնին կամ Մեծամորը վարող հանրապետական արգելոց-թանգարաններու ծառայութիւնը. մանրամասնութիւն մը՝ որ արժէ գիտնալ, քանի կը բացատրէ թէ ինչու արգելոցը յաճախ կը բացակայի հանրապետական ժառանգութեան ցանկերէն։

Ապա կու գայ յուշարձաններու թիւը, եւ հէնց հոս պէտք է զգուշութիւն։ «Կումայրի» արգելոցին համար հրապարակուած թիւերը կը տատանին շուրջ հազարէն մինչեւ հազար ութ հարիւր, եւ անոնք կը տպուին՝ առանց ըսելու թէ ի՛նչ կը հաշուուի, ո՛ր սահմանին ներսը եւ ո՛ր թուականին։ Ասոնք երեք տարբեր հարց են, եւ անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը փոխէ պատասխանը. գրանցուած յուշարձաններու հաշիւը պատմական շինութիւններու հաշիւ չէ, արգելոցին ներսի հաշիւը քաղաքին ներսի հաշիւ չէ, եւ 1980-ին ըրուած հաշիւը այսօր ըրուած հաշիւ չէ։

Կայ պաշտպանելի թիւ մը, եւ ան իրաւական է, ոչ թէ գովազդային։ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը 2004-ի որոշումով հաստատած է Շիրակի մարզի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու պետական ցուցակը, եւ այդ ցուցակին՝ Կիւմրի քաղաքին վերաբերող բաժինը կը հասնի շուրջ հազար համարակալուած գրառումի՝ որոնց մէկ մասը ունի ենթակէտեր։ Ատիկա իրական հաշիւ մըն է՝ իրական սահմանով եւ իրական թուականով, եւ հէնց այսպիսի թիւ մը այս արխիւը պատրաստ է մէջբերել՝ հէնց այն պատճառով որ վերի երեք հարցերը ունին պատասխան։

Հիւսուածքին վիճակը իր իրաւական կարգավիճակէն առանձին հարց է եւ միատեսակ լաւ չէ։ Արգելոցը երկրաշարժը շատ աւելի լաւ դիմացաւ՝ քան իր շուրջ խորհրդային թաղամասերը՝ պատճառներով որ կու տան յաջորդ բաժինները, բայց երկար բնակարանային տագնապ ունեցող քաղաքի մը մէջ ցածրայարկ քարէ տուներու պահպանուող պատմական թաղամասը մնայուն ճնշումի տակ է, եւ ճակատներու չկարգաւորուած փոփոխութիւնը վաւերացուած ու շարունակուող խնդիր է։ Պահպանութիւնը հոս ընթացիկ գործընթաց է, ոչ թէ աւարտած արարք։

Դարբնութիւնը, եւ ի՛նչ ընդգրկեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն

Ալեքսանդրապոլը արհեստներու քաղաք էր։ Զօրակայանով, շուկայով եւ երկաթուղիի հանգոյցով սահմանամերձ քաղաքի մը պէտք էր տեղւոյն վրայ մշակուած մետաղ, քար, կաշի, փայտ եւ կտաւ, եւ ան այդ արհեստները կազմակերպած էր համքարութիւններով. ԺԹ դարու քաղաքին հարստութիւնն ու ինքնապատկերը կու գային այդ արհեստագործական տնտեսութենէն, ոչ թէ որեւէ առանձին արդիւնաբերութենէ։ Այդ բոլոր արհեստներէն մինչեւ մեր օրերը իբրեւ կենդանի քաղաքային աշխատանք հասած է դարբնութիւնը։

Կիւմրիի դարբիններուն պատրաստածը ամէն ինչէ առաջ ճարտարապետական է՝ պատուհաններու վանդակաճաղեր, դարպասներ, բազրիքներ, դռներ եւ դռներու պարագաներ, ինչպէս նաեւ աշտանակներ ու լապտերներ։ Հէնց ատիկա է ուղիղ կապը այս արհեստին եւ վերը նկարագրուած փողոցներուն միջեւ. կիւմրեցիի տան երկաթագործութիւնը ճարտարապետութեան կցուած զարդ չէ, այլ անոր մասն է, եւ երկու արհեստներն ալ մեծցած են՝ սպասարկելով նոյն շինութիւնները։ Հմտութիւնները փոխանցուած են ընտանիքին ներսը, եւ այսօրուան վարպետներուն մէջ կան դարբիններ՝ որ իրենց իսկ արհեստանոցին հինգերորդ կամ վեցերորդ սերունդն են. փոխանցումը այժմ կ՚անցնի նաեւ քաղաքին արուեստի ակադեմիայէն եւ արհեստագործական ուսումնարանէն, ոչ միայն տունէն։

2023-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Կիւմրիի դարբնութեան աւանդութիւնը ներառեց Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ՝ Հայաստանի ներկայացումով, իբրեւ 01967 թիւի տարր։ Այդ նախադասութեան ճշգրտութիւնը հէնց այս պարբերութեան իմաստն է։ Ընդգրկուած է կենդանի աշխատանք մը՝ գիտելիքը, հմտութիւնները եւ անոնց փոխանցումը, իսկ ցանկը՝ ուր ան մտաւ, ոչ նիւթական ժառանգութեան ցանկն է, որ Համաշխարհային ժառանգութեան ուխտագիրէն տարբեր գործիք է՝ ուրիշ նպատակով եւ ուրիշ իրաւական հետեւանքներով։

Այսինքն՝ Կիւմրին Համաշխարհային ժառանգութեան վայր չէ, եւ անոր ոչ մէկ մասը ընդգրկուած է իբրեւ Համաշխարհային ժառանգութեան կալուած։ Քաղաքին դարբնութեան աւանդութիւնը Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին տարրն է։ Այս երկու պնդումները նման կը հնչեն եւ բոլորովին տարբեր բան կը նշանակեն, եւ անոնց շփոթը քաղաքին մասին նիւթերուն մէջ այնքան տարածուած է՝ որ այս յօդուածը տարբերութիւնը կը յայտարարէ, ոչ թէ կ՚ենթադրէ թէ ընթերցողը ինք պիտի ընէ զայն։

Կայ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի հետ եւս մէկ կապ, եւ արժէ զայն անուանել ամբողջականութեան համար, որովհետեւ ան իրական է եւ սովորաբար բաց կը թողուի. Կիւմրին 2016-ին միացաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Սորվող քաղաքներու համաշխարհային ցանցին։ Ատիկա ցկեանս ուսումնառութեան մասին քաղաքային գործակցութեան ցանց է, եւ ո՛չ ժառանգութեան կարգավիճակ, ո՛չ ալ պնդում քաղաքին շինութիւններուն մասին։ Կիւմրին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Ստեղծարար քաղաք չէ. Հայաստանի մէջ ներկայիս ոչ մէկ քաղաք այդ ցանցին մէջ է։

Շինութիւններ՝ որոնք կը կրեն պատմութիւնը

Չորս շինութիւն արժէ անուանել՝ ոչ իբրեւ տեսարժան վայրեր, այլ որովհետեւ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ վերի շարադրանքին մէկ մասը։ Անոնցմէ ոչ մէկուն պատմութիւնը հոս կը պատմուի. իւրաքանչիւրը ունի աւելին՝ քան կրնայ տեղաւորուիլ պարբերութեան մը մէջ։

Ամենափրկիչ եկեղեցին ԺԹ դարու քաղաքին սեփական յուշարձանն է։ Ան սկսաւ 1858-ին եւ աւարտեցաւ շուրջ 1872-ին, օծուեցաւ 1873-ին, եւ կառուցուեցաւ եկուոր բնակչութեան կողմէ՝ իրենց իսկ միջոցներով, Ալեքսանդրապոլի բարգաւաճման տարիներուն. մեծ եկեղեցի մը՝ բարձրացուած քաղաքի մը կողմէ որ մարդկային յիշողութեան սահմաններուն մէջ գիւղ էր։ Ան ծանր վնասուեցաւ 1988-ին, եւ անոր վերականգնումը ձգուեցաւ տասնամեակներ. ան վերաօծուեցաւ 2024-ի Դեկտեմբերին։

Սուրբ Աստուածածին տաճարը, ծանօթ իբրեւ Եօթը Վերք, նոյն ժամանակի եւ նոյն միջավայրի միւս մեծ եկեղեցին է եւ կանգնած է կեդրոնական հրապարակին վրայ։ Ան նոյնպէս վնասուեցաւ 1988-ին եւ նորոգուեցաւ աւելի կանուխ. երկու եկեղեցիները միասին են պատճառը՝ որ այդ հրապարակը այսպիսի տեսք ունի։

Սեւ բերդը կը պատկանի ուրիշ պատմութեան եւ պէտք է մնայ անոր մէջ։ Ան ռուս կայսերական ռազմական կառոյց է, պատուիրուած 1834-ին եւ կառուցուած յաջորդ տարիներուն՝ քաղաքէն վեր բարձունքի վրայ. սահմանի ամրութիւն մը, ժամանակակից Ալեքսանդրապոլի անուանակոչութեան եւ նոյն կայսերական պահուն մասը։ Ան միջնադարեան հայկական բերդ չէ, քաղաքին սկիզբը չէ, եւ այս յօդուածը ոչ մէկ պնդում կ՚ընէ այն մասին թէ ի՛նչ կռուեցաւ կամ ի՛նչ կռուեցաւ անկէ, որովհետեւ ատոր տարածուած շարադրանքները ոչնչով վկայակոչելի են։

Չորսէն վերջինը ընդհանրապէս յուշարձան չէ. քաղաքային կենցաղի թանգարանը՝ որ կը գտնուի վաճառականական ընտանիքի մը 1870-ական թուականներու քաղաքային տան մէջ։ Այն քաղաքը՝ որուն պատմական նշանակութիւնը կենցաղային եւ առեւտրական է, ոչ թէ յուշարձանային, պատշաճ կերպով կը ներկայացուի տունով մը, եւ հէնց ատոր համար է որ ան հոն է։

1988-ի Դեկտեմբեր 7

1988-ի Դեկտեմբեր 7-ին երկրաշարժ մը հարուածեց Հիւսիսային Հայաստանը՝ ցնցումի կեդրոնով Սպիտակ քաղաքին մօտ, այն ատեն Լենինական կոչուող քաղաքէն քանի մը տասնեակ քիլոմեթր արեւելք։ Գիտական գրականութիւնը գլխաւոր ցնցումը կը դնէ շուրջ 6,8 մոմենտային մեծութեան վրայ՝ վերնետումի խզուածքի մը վրայ որ մակերեսին բացուեցաւ շուրջ 13 քիլոմեթր եւ ստեղծեց յետցնցումներու շարք մը՝ սահմանափակուած վերին ընդերքով։ Ատիկա այս քաղաքին եւ այս մարզին նոր պատմութեան որոշիչ դէպքն է։

Լենինականի մէջ աւերածութիւնը ծանր էր եւ կեդրոնացած էր որոշ տեսակի շինութիւններու վրայ։ Դէպքէն ետք հրապարակուած ճարտարագիտական ուսումնասիրութիւնները գտան թէ խորհրդային ժամանակաշրջանին կառուցուած բազմայարկ հաւաքովի երկաթբետոնէ բնակելի շէնքերը իրենք զիրենք պահեցին աղէտալի, եւ թէ խափանումները եղան հաւաքովի տարրերուն միջեւ հանգոյցներուն մէջ, ոչ թէ բուն տարրերուն մէջ։ Երկրորդ եզրակացութիւնը յատուկ է այս քաղաքին. Լենինականի տակի հողը փափուկ նստուածք է, եւ սեյսմաբանական աշխատանքը եզրակացուց թէ ան ուժեղացուց ցնցումը այն պարբերութիւններու միջակայքին մէջ՝ որ ամենէն շատ նշանակութիւն ունի այդ բարձրութեան շէնքերուն համար։ Ուրեմն երկու բան միացան իրարու՝ ճկունութեան պահեստ չունեցող շինատեսակ մը եւ վայր մը՝ որ մեծցուց հէնց այն շարժումը՝ որուն ան չէր դիմանար։ Հէնց ատոր համար նոյն երկրաշարժը հոս շատ աւելի մեծ աւեր ըրաւ՝ քան միւս մեծ քաղաքին մէջ՝ որուն հարուածեց։

Այդ դիտարկումին միւս կէսը այն է՝ որուն վրայ այս յօդուածը ուշադրութիւն կը հրաւիրէ։ Պատմական կորիզին ցածրայարկ քարէ շինութիւնները երկրաշարժը անցան շատ աւելի լաւ՝ քան իրենց շուրջ եղած բարձր նոր շէնքերը, եւ հին քաղաքը այսօր կը գոյատեւէ գլխաւորաբար ատոր շնորհիւ։ Ատիկա պնդում է կառուցուածքի մասին՝ ցած, ծանր, կրող որմնադրութիւն ընդդէմ փափուկ հողի վրայ բարձր հաւաքովի կմախքներու, ոչ թէ այն մասին թէ անցեալը աւելի լաւ կը կառուցուէր՝ քան ներկան, եւ հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ «Կումայրի» արգելոցը գոյութիւն ունի իբրեւ հիւսուածք, ոչ միայն իբրեւ իրաւական սահման։

Դէպքին մարդկային չափը հոս կը շարադրուի մէկ պարբերութեամբ եւ ոչ աւելի։ Երկրաշարժը տուժած շրջանին մէջ խլեց տասնեակ հազարաւոր մարդոց կեանքը եւ քանի մը հարիւր հազարի թողուց առանց բնակարանի. շրջանին համար հրապարակուած թիւերը լայն միջակայքի գնահատականներ են, իսկ յատկապէս այս քաղաքին վերագրուող թիւերը յաճախ կը բերուին՝ առանց նշելու թէ ի՛նչ կը չափեն։ Այս արխիւը Կիւմրիին ճշգրիտ զոհերու թիւ չի վերագրեր, որովհետեւ չէ գտած հեղինակաւոր աղբիւր մը՝ որ սահմանէ զայն, եւ որովհետեւ այդպիսի թիւ մը՝ առանց իր հիմքին կրկնուած, վկայութիւն չէ այլ ճարտասանական միջոց։ Ինչ որ կարելի է ըսել, եւ ինչ որ կարեւոր է յաջորդող ամէն ինչի համար, այն է՝ որ երկու հարիւր հազարէ բաւական աւելի բնակիչ ունեցող քաղաք մը մէկ առաւօտուան մէջ կորսնցուց իր բնակֆոնտին մեծ մասը եւ իր բնակչութեան մեծ մասը։

Վերակառուցումը, եւ ինչու ան կը գրուի ներկայ ժամանակով

Խորհրդային իշխանութիւնները խոստացան քաղաքը վերակառուցել երկու տարուան մէջ։ Խորհրդային Միութեան մնացած երեք տարուան մէջ աւարտեցաւ քանի մը հազար բնակարան, ապա այդ խոստումը ըրած պետութիւնը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ՝ տեղը ձգելով տնտեսական փլուզումի մէջ գտնուող անկախ Հայաստանի մը՝ շրջափակումի, ելեկտրաշարժ ուժի տագնապի եւ պատերազմի պայմաններուն մէջ։ Վերակառուցումը չդադրեցաւ, բայց կեդրոնացած ելեւմուտքով ծրագիրէ վերածուեցաւ պետական, սփիւռքեան եւ միջազգային նախագիծերու երկար շարքի մը։

Տեսանելի հետեւանքը տոմիկն էր՝ ժամանակաւոր կացարան, յաճախ վերասարքաւորուած մետաղեայ բեռնարկղ, որ դրուեցաւ երկրաշարժին յաջորդած ձմեռը՝ իբրեւ երկու-երեք տարուան բնակատեղի։ Ընտանիքները անոնց մէջ կ՚ապրէին տասնամեակներ ետք ալ, եւ այդ ժամանակաւոր բնակֆոնտին փուլային վերացումը՝ պետական ծրագիրներով եւ բարեգործական շինարարութեամբ, շարունակուեցաւ մինչեւ ներկայ դարուն խորքը։ Այն պարզ պնդումը թէ Կիւմրին վերակառուցուեցաւ, ճիշդ է քաղաքին՝ իբրեւ ամբողջի համար եւ սխալ՝ շատ առանձին ընտանիքներու համար, եւ ազնիւ շարադրանքին կը պատկանին երկու կէսերն ալ։

Ժառանգութեան վերականգնումը գնաց նոյն երկար ժամացոյցով։ Ամենափրկիչ եկեղեցին վերականգնումի տակ էր գրեթէ երեսուն տարի եւ վերաօծուեցաւ 2024-ի Դեկտեմբերին. օգտակար նշաձող մը այն ընթերցողին համար՝ որ կ՚ուզէ գիտնալ թէ երբ երկրաշարժը դադրեցաւ քաղաքին ընթացիկ վիճակը ըլլալէ, որովհետեւ պատասխանը այն է՝ որ որոշ առումներով ատիկա եղաւ միայն վերջերս։

Բնակչութեան թիւերը կ՚արձանագրեն նոյն պատմութիւնը աւելի սառն՝ քան որեւէ նկարագրութիւն։ 2001-ի մարդահամարը Կիւմրիի մէջ հաշուեց 150 917 մարդ, 2011-ինը՝ 121 976, իսկ 2022-ի Հոկտեմբերինը՝ 112 301, ընդդէմ երկրաշարժէն առաջ երկու հարիւր հազարէ բաւական աւելի բնակիչ ունեցող քաղաքի մը։ Քաղաքը չէ վերականգնած իր չափը, եւ անկումը շարունակուեցաւ վերակառուցումին ամբողջ ժամանակաշրջանին։

Ծանօթութիւն մը՝ կենդանի քաղաք մը հաշուելու մասին

Վերի թիւը կը պահանջէ իր հիմքին նշումը, որովհետեւ ատիկա այն տեսակի թիւն է՝ որ կը պատճէնուի ճշմարիտ ըլլալէ դադրելէն ետք եւս մէկ տասնամեակ։ Հայաստանի մարդահամարը կը հաղորդէ երկու տարբեր բնակչութիւն՝ մնայուն, կամ de jure, հաշիւ մը անոնց՝ որ սովորաբար կ՚ապրին երկրին մէջ, եւ ներկայ, կամ de facto, հաշիւ մը անոնց՝ որ իրապէս ներկայ են գրանցումի պահուն։ Հանրապետութեան չափով երկուքը 2022-ին կը տարբերէին քառորդ միլիոն մարդով։ Ուստի քաղաքի մը թիւը՝ բերուած առանց իր թուականին եւ առանց իր հիմքին, աւելի տկար վկայութիւն է՝ քան կ՚երեւի, եւ այն ընթերցողը՝ որ երեք աղբիւրի մէջ կը գտնէ Կիւմրիի երեք տարբեր թիւ, սովորաբար կը նայի երեք տարբեր չափումի, ոչ թէ սխալի։

Նոյն զգուշութիւնը կը վերաբերի մարդահամարներու միջեւ հրապարակուող տարեկան գնահատականներուն, որոնք նախորդ մարդահամարը կը տանին առաջ եւ բուն մարդահամարէն տարբեր շարք են։ Այս յօդուածը կու տայ մարդահամարային հաշիւներ՝ կցուած մարդահամարի թուականներով, եւ իր արձակին մէջ բնակչութիւնը չի կրկներ այնպէս՝ իբր թէ ատիկա վայրին մնայուն յատկութիւնը ըլլար, որովհետեւ այն քաղաքին մէջ՝ որուն որոշիչ նոր փորձառութիւնը իր բնակիչներուն մէկ երրորդին կորուստն է, իրողութիւնը հետագիծն է, իսկ առանձին թիւը՝ անոր միայն մէկ նմոյշը։

Մշակութային մայրաքաղաք, արհեստներու քաղաք, հումորի քաղաք

Երեք պիտակ ամէն տեղ կը հետեւի Կիւմրիին, եւ իւրաքանչիւրը ուրիշ տեսակի պնդում է, ինչ որ պատճառ է որ անոնք հոս կը քննուին, ոչ թէ կը կրկնուին։

Մշակութային մայրաքաղաքը ան է՝ որ ունի պաշտօնական եւ ժողովրդական տարբերակ, եւ անոնք նոյնը չեն։ Կիւմրին Հայաստանի մշակութային մայրաքաղաքի մնայուն ազգային կարգավիճակ չունի. ան 2013-ի համար կոչուեցաւ Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութեան մշակութային մայրաքաղաք, ինչ որ ամէն տարի ուրիշ քաղաքի շնորհուող պտտուող տարեկան պատուանուն է, ոչ թէ մնայուն կարգավիճակ։ Ժողովրդական գործածութիւնը մրցանակէն շատ աւելի հին է եւ կը հենի իրական բանի մը վրայ՝ քաղաք մը իր թատրոնով, իր նկարիչներու դպրոցով, երկար երաժշտական կեանքով եւ անուանի գրողներու ու կատարողներու հետ արտասովոր խիտ կապով, բայց ատիկա համբաւ է, եւ այս արխիւը զայն կը նկարագրէ իբրեւ համբաւ։

Արհեստներու քաղաքը երեքէն ամենէն պաշտպանելին է, որովհետեւ ան կը նկարագրէ տնտեսութիւն մը՝ որ կարելի է վաւերացնել. ԺԹ դարու Ալեքսանդրապոլի համքարական արհեստները, պահպանուած դարբինները եւ բուն շինութիւններուն վրայի երկաթագործութիւնն ու քարագործութիւնը։ Ատիկա պնդում է քաղաքին պատմութեան մասին, ոչ թէ կարգախօս, եւ նախորդող երկու բաժիններն են անոր յենարանը։

Հումորի քաղաքը իսկական մշակութային պայմանաւորուածութիւն է եւ երեքէն ամենէն դիւրինն է սխալ վարուիլ անոր հետ։ Կիւմրին Հայաստանի մէջ վաղուց ունի իւրայատուկ սրամտութեան համբաւ՝ կրուած անուանի տեղական դէմքերու կողմէ՝ որոնք զուարճախօսութիւններու ամբողջ շերտի մը հերոսներն են, եւ այդ համբաւը հին է, լայնօրէն ընդունուած եւ արժանի արձանագրումի։ Ինչ որ ան չէ, այն է՝ հոն ապրողներուն բնաւորութեան նկարագրութիւնը։ Համբաւը կը կպչի վայրին. բնաւորութեան գիծերը չեն կպչիր բնակչութեան, եւ այն յօդուածը՝ որ զանոնք ներկայացնէր իբրեւ այդպիսին, պիտի զբաղէր կարծրատիպով, ոչ թէ մշակութային պատմութեամբ։

Պիտակներուն տակ կայ աւելի պարզ իրողութիւն մը։ Ասիկա այն քաղաքն է՝ ուր ծնաւ եւ մեծցաւ Աւետիք Իսահակեանը, եւ ուր 1912-ին առաջին անգամ բեմադրուեցաւ Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան՝ ժողովրդական եղանակի վրայ կառուցուած առաջին հայկական օփերան, որուն անդրանիկ ներկայացումը եղաւ գաւառական քաղաքի մը մէջ, որովհետեւ այդ գաւառական քաղաքը ունէր ատոր համար երաժիշտներ եւ ունկնդիր։ Ահա թէ ինչ տեսք ունի մշակութային մայրաքաղաքը ներսէն, եւ ատոր կարգախօս պէտք չէ։