Դիլիջան ազգային պարկ

Ո՛ւր կը գտնուի պարկը

Դիլիջան ազգային պարկը կը գտնուի Հայաստանի հիւսիս-արեւելքը՝ Տաւուշի մարզին մէջ, իսկ իր տարածքին պզտիկ մասերը կը հասնին արեւմուտքը՝ Լոռի, եւ հարաւը՝ Գեղարքունիք։ Ան կը գրաւէ Աղստեւով ու Գետիկով ջրահեռացուող լեռնային երկրամասը՝ երկու գետեր՝ որոնք լեռնաշխարհէն հիւսիս-արեւելք կը հոսին դէպի Կուր, եւ իր վարչութիւնը զայն կը նկարագրէ իբրեւ Փամբակի, Արեգունիի, Միափորի, Իջեւանի եւ Հալաբի լեռնաշղթաներուն լանջերուն վրայ փռուած։ Այս վայրին ամէն բանը կը բխի այդ դիրքէն. ան լեռներուն խոնաւ կողմն է՝ երեսը դէպի Կովկաս, ոչ թէ դէպի Արարատեան դաշտ։

Դիլիջան քաղաքը նստած է անոր մէջտեղը՝ Աղստեւի հովիտին մէջ, եւ երկուքին յարաբերութիւնը պէտք է պարզ ըսուի՝ որովհետեւ անոնք մշտապէս կը շփոթուին։ Քաղաքը պարկը չէ, եւ պարկը քաղաքը չէ։ Դիլիջանը բնակավայր մըն է՝ իր պատմութեամբ իբրեւ առողջարան եւ, խորհրդային շրջանին, իբրեւ հանգիստի վայր ու տեղ մը՝ ուր կը ղրկուէին աշխատելու երգահաններ ու գրողներ, իսկ ազգային պարկը իր շուրջ ինկած անտառապատ հողն է, եւ սահմանը գծուած է բնակուած գետինին շուրջ, ոչ թէ անոր վրայէն։

Այդ տարբերութիւնը ձեւականութիւն մը չէ։ Հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ այցելուն կրնայ կենալ Դիլիջանի փողոց մը եւ ըլլալ պահպանուող տարածքէն դուրս, եւ պատճառը՝ որ պարկին պարունակութեան ցանկերը միշտ չեն համաձայնիր անոր սահմանին քարտէսներուն հետ։ Պարկին անտառներուն մասին 2021-ին հրատարակուած ուսումնասիրութիւնը աշխատեցաւ անոր ներսը գտնուող եօթը համայնքի կալուածագրական քարտէսներով, եւ ատիկա է մարդկային ներկայութեան չափը. ասիկա բնակավայրերով ու գիւղերով պահպանուող տարածք մըն է, ոչ թէ ցանկապատուած վայրի բնութիւն։

Լեռնաշղթաները, հովիտները եւ բարձրութիւնը

Պարկը բարձրաւանդակ մը չէ, այլ հովիտներու շարք մը՝ անոնց միջեւ ինկած բարձունքներով։ Աղստեւի հովիտին յատակը ծովու մակարդակէն մօտ 1070 մեթր բարձրութեան վրայ է, բան մը որ հայկական չափանիշով ցած է՝ Սեւանայ լիճին երեսը, որ լեռներուն վրայէն մէկ ժամ հեռու է, մօտ ութ հարիւր մեթրով աւելի բարձր է, եւ հողը հոնկէ կը բարձրանայ դէպի լեռնաշղթաներ՝ ուր անտառը կը նօսրանայ ու կը դառնայ մարգագետին։ Բարձրութեան միջակայքը այն միակ հիմնական թիւն է Դիլիջանի մասին՝ որուն շուրջ հրատարակուած աղբիւրները չեն համաձայնիր. պարկին վարչութիւնը կու տայ 1070-էն 2900 մեթր, իսկ ընդհանուր տեղեկատու գրականութիւնը՝ 1070-էն 2300, եւ տարբերութիւնը այն է՝ թէ անտառագիծէն վեր ինկած բաց բարձունքէն որքանը կը հաշուուի իբրեւ պարկին մաս։

Այդ միջակայքին երկու ծայրերն ալ կարեւոր են աճողին համար։ Վարի լանջերը կը կրեն ամէնէն բարձր ու ամէնէն խիտ սաղարթաւոր զանգուածները, վերիններն ալ՝ բարձրութեան դիմացող կաղնին, ապա ենթալպեան մարգագետինը։ Այս պարկին մէկ լանջը քանի մը ժամուան քալելու ընթացքին կ՚անցնի աւելի շատ բուսականութեան գօտիներէ՝ քան հարաւային Հայաստանի մեծ մասը մէկ օրուան մէջ, եւ ատիկա տեղանքին, ոչ թէ լայնութեան հետեւանք է։

Պարկին հարաւային եզրը կ՚անցնի Արեգունիի լեռնաշղթայէն, որուն հարաւային կողմը կ՚իջնէ դէպի Սեւանայ լիճ։ Այդ շղթան բաժանարարն է Հայաստանի երկու ամէնէն ծանօթ պահպանուող բնանկարներուն եւ բոլորովին տարբեր երկու բնանկարներուն միջեւ. անկէ հիւսիս ջուրը կը հոսի դէպի Կուր եւ լանջերը անտառապատ են, անկէ հարաւ ջուրը կը հաւաքուի փակ բարձրլեռնային աւազանի մը մէջ եւ ափերը անծառ են։ Երկու ազգային պարկերը դրացիներ են ջրբաժանին երկու կողմերը եւ բնապահպանական առումով գրեթէ ոչինչ ընդհանուր ունին։

Արգելոցէն ազգային պարկ

Հայաստանի յատուկ պահպանուող տարածքներու դրութիւնը կը սկսի 1958-ին, եւ Դիլիջանը այն երեք վայրերէն մէկն է՝ որոնցմով ան կը սկսի. Դիլիջանի, Խոսրովի անտառի եւ Շիկահողի արգելոցները ստեղծուեցան նոյն տարին, եւ երեքն ալ ստեղծուեցան անտառ պահպանելու համար։ «Դիլիջան» պետական արգելոցը հիմնուեցաւ Հայկական ԽՍՀ-ի Նախարարներու խորհուրդին Պ-341 որոշումով՝ այն հողին վրայ՝ որ մինչ այդ կը շահագործուէր իբրեւ Դիլիջանի ու Կոյբիշեւի անտառային տնտեսութիւններ։ 1958-ին փոխուեցաւ հողին իրաւական նպատակը, ոչ թէ իր պատկանելիութիւնը. փայտանիւթի հողը դարձաւ պահպանուող հող։

Խորհրդային դրութեան մէջ պետական արգելոցը աւելի խիստ բան մըն է՝ քան ազգային պարկը։ Ան կայ՝ բնահամակարգը անձեռնմխելի պահելու եւ ուսումնասիրուելու համար, ոչ թէ այցելուելու, եւ հէնց այդ տարբերութիւնն է պատճառը՝ որ այս յօդուածին ժամանակագրութեան մէջ երկրորդ թուականը ընդհանրապէս կայ։ Ազգային պարկը ստեղծուեցաւ 2002-ի փետրուար 21-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան 165 որոշումով, իբրեւ արգելոցին հիմքին վրայ հիմնուած պետական ոչ առեւտրական կազմակերպութիւն։ Երկուքը կը բաժնէ քառասունչորս տարի, եւ անոնք նոյն կարգավիճակը չեն։

Այս տարբերութիւնը արժէ պահել՝ որովհետեւ Դիլիջանի մասին գրուածին գրեթէ ամբողջը զայն կը ջնջէ։ Պարկը 1958-ով թուագրող նախադասութիւնը արգելոցը կը նկարագրէ, իսկ զայն 2002-ով թուագրողը՝ պարկը։ Երկու թուականներն ալ իրական են, անոնք տարբեր իրաւական արարքներու թուականներ են, եւ մէկ շրջանէն մէջբերուած թիւ մը միւսը չի նկարագրեր։ Յաջորդ բաժինին տարածքի թիւերը այս շփոթութեան ամէնէն պարզ զոհն են։

Տակաւին պահպանուող տարածք մը դիւրին է ծալել այս պատմութեան մէջ, եւ պէտք չէ։ Ախնաբադի կենիի պուրակը՝ 25 հեքթար մասունքային կենի Միափորի լեռնաշղթային ցցուածքին վրայ, Աղաւնավանք գիւղին մօտ, 1400-էն 1700 մեթրի միջեւ, պահպանուեցաւ ինքնուրոյն 1958-ին, եւ ան արգելավայր մըն է, ոչ թէ ազգային պարկին մաս։ Պարկին վարչութիւնը զայն կը կառավարէ՝ Գեղարքունիքի մէջ գտնուող 1807 հեքթար գիհիի նօսրանտառի արգելավայրին հետ մէկտեղ։ Կառավարելը նոյնը չէ՝ ինչ ներսը ըլլալը, եւ ոչ մէկ արգելավայրի տարածք կը պատկանի պարկին տարածքին։

Որքա՛ն մեծ է ան, եւ ի՛նչ կը չափէ թիւը

Պարկին իր իսկ վարչութիւնը իր տարածքը կու տայ իբրեւ 33 765 հեքթար՝ շուրջը 8 167 հեքթար առանձին պահպանական գօտիով։ Հէնց այդ թիւն է որ հոս կը գործածուի, եւ պատճառը ոչ թէ այն է՝ որ ամէնէն մեծն է, այլ որ ան կ՚ըսէ թէ ի՛նչ կը չափէ. ազգային պարկին իբրեւ կազմակերպութեան պատկանող հողը՝ Տաւուշի մէջ, պզտիկ մասերով Լոռիի ու Գեղարքունիքի մէջ, պահպանական գօտիով՝ որ նշուած է առանձին, ոչ թէ ներսը ծալուած։

Երկրորդ թիւ մը շատ աւելի լայնօրէն կը շրջանառուի։ Ընդհանուր տեղեկատու գրականութիւնը եւ այն կառուցուածքային շտեմարանը՝ որմէ անոնցմէ շատերը կը սնանին, պարկին կու տան 240 քառակուսի քիլոմեթր, բան մը որ վարչութեան թիւին մօտաւորապէս երկու երրորդն է։ Ո՛չ հանրագիտարանային յօդուածները, ո՛չ ալ շտեմարանին գրառումը կ՚ըսեն թէ ո՛ր սահմանը կը չափէ ատիկա կամ ո՛ր օրուան դրութեամբ ճիշդ էր, եւ հէնց ատիկա է անոր հետ կապուած հարցը։ Ան մօտ է խորհրդային շրջանի արգելոցին համար սովորաբար բերուող մեծութեան կարգին, եւ ատոր մասին ամէնէն ապահով ըսելիքը այն է՝ որ ատիկա բանի մը ուրիշ չափում մըն է՝ առանց յղումի։

Այս յօդուածին կիրարկած կանոնը այն է՝ որ անհամապատասխանութիւնը կը պահանջէ. անուանէ՛ թէ ի՛նչ կը հաշուէ թիւը։ Պարկը արգելոցը չէ, պարկը պահպանական գօտին չէ, պարկը այն անտառային տնտեսութիւնը չէ՝ որմէ ստեղծուեցաւ, պարկը Դիլիջանի համայնքը չէ, եւ պարկը այն զբօսաշրջային շրջանը չէ՝ որ իր անունը կը կրէ։ Ատոնցմէ իւրաքանչիւրը կարելի է չափել, իւրաքանչիւրը ուրիշ պատասխան պիտի տայ, եւ այն թիւը՝ որուն սահման կցուած չէ, վայրին մասին իրողութիւն մը չէ։

Անտառը

Պարկին մօտաւորապէս կէսը ծառերու տակ է, եւ ծառերը ճնշող մեծամասնութեամբ սաղարթաւոր են։ Պարկին 2019-ի արբանեակային դասաւորումը անտառապատ տարածքին սաղարթաւոր բաժինը դրաւ գրեթէ իննսունինը առ հարիւրի վրայ, իսկ փշատերեւները՝ մէկ առ հարիւրէ քիչ մը աւելիի, բան մը որ կը նշանակէ թէ Դիլիջանը իբրեւ կաղնիի, հաճարենիի ու բոխիի անտառ նկարագրելը կրճատ ձեւակերպում մը չէ, այլ գրեթէ ամբողջական նկարագրութիւն մը։

Գերիշխող տեսակները երեք են, եւ անոնք Կովկասի սովորական մեզոֆիլ անտառն են, ոչ թէ Հայաստանին յատուկ որեւէ բան։ Արեւելեան հաճարենին՝ Fagus orientalis, կը բռնէ խոնաւ ու ստուերոտ լանջերը եւ կը կազմէ այն բարձր փակ զանգուածները՝ որոնք պարկին կու տան իր համբաւը։ Սովորական ու արեւելեան բոխին՝ Carpinus betulus եւ Carpinus orientalis, կը լեցնեն միջին գօտին ու չոր եզրերը։ Կաղնին կ՚առնէ աւելի դժուար դիրքերը. Quercus macranthera-ն՝ կովկասեան կաղնին, աւելի բարձր ու պաղ գետինին վրայ, եւ անոր քով՝ արեւելեան Կովկասի երկրորդ կաղնին՝ զոր տարբեր աղբիւրներ տարբեր կերպով կ՚անուանեն. Quercus iberica՝ հին հայկական գրականութեան մէջ, եւ նոյն ծառը իբրեւ Quercus petraea-ի ենթատեսակ՝ աւելի նոր մշակումներու մէջ։ Այդ տարաձայնութիւնը դասակարգումի վերանայում մըն է, ոչ թէ վէճ մը այն մասին թէ ո՛ր ծառը կ՚աճի հոն։

Երեքը կը կազմեն թէ՛ մաքուր զանգուածներ, թէ՛ իրենց բոլոր հնարաւոր խառնուրդները, եւ հէնց այդպիսին է պարկին մէջ քալելը իրականութեան մէջ. հաճարենի՝ փոսին մէջ, բոխի՝ ուսին վրայ, կաղնի՝ լեռնաշղթային վրայ, եւ երկար հատուածներ՝ ուր երեքն ալ միասին կը կենան։ Խառնուրդին մէջ կը հանդիպին լորենի, հացենի եւ թեղի։ Այս ամէնը հարաւային Կովկասի համար անսովոր չէ. անսովորը այն է՝ որ ան կը գտնուի Հայաստանի մէջ, ուր որեւէ տեսակի անտառ կը ծածկէ երկրին պզտիկ մասնիկը։

Փշատերեւները այն բացառութիւնն են՝ որ պահպանելու համար պարկը մասամբ ստեղծուեցաւ։ Սոճին ու գիհին կը հանդիպին պզտիկ քանակով, իսկ կենին՝ Taxus baccata, աւելի հին ու խոնաւ կլիմայի մասունք մը, կը գոյատեւէ Ախնաբադի պուրակին մէջ՝ առանձին պահպանուած 1958-էն ի վեր եւ, քանի մը հարիւրամեայ տարիքով, այն պատճառը՝ որ ծառը կը յայտնուի այս անտառին գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ՝ հակառակ անոր որ կը գրաւէ իր չնչին մասնիկը։

Բոյսերը, եւ ինչի՞ վկայութիւն են հաշուարկները

Պարկին բուսականութեան համար ամէն տեղ բերուող թիւը 902 տեսակ անօթաւոր բոյս է, որոնցմէ 881-ը ծաղկաւոր բոյսեր են, իսկ մնացեալը՝ պտերներ, մերկասերմեր, ձիաձետ մը եւ գետնամուշկ մը։ 902-էն մօտ 40-ը կը նկարագրուին իբրեւ հազուագիւտ, 29-ը գրանցուած են Հայաստանի Հանրապետութեան Կարմիր գիրքին մէջ, իսկ չորսը՝ Խորհրդային Միութեան Կարմիր գիրքին մէջ։

Հէնց այդ վերջին դրոյթն է օգտակար մասը, եւ ան սովորաբար կը վերատպուի՝ առանց որեւէ մէկուն նկատելու թէ ի՛նչ կ՚ըսէ։ Այն հաշուարկը՝ որուն հազուագիւտութեան չափանիշները կ՚ընդգրկեն խորհրդային կարմիր ցանկ մը, 1991-էն առաջ կազմուած հաշուարկ մըն է։ Թիւը կրնայ տակաւին ընդհանուր առմամբ ճիշդ ըլլալ՝ բուսականութիւնը մէկ սերունդի մէջ չի փոխուիր, բայց ան որոշ շրջանի մը հետազօտութեան արդիւնք է՝ որ անկէ ի վեր կը վերաշարադրուի իբրեւ մշտական իրողութիւն, եւ ան վկայութիւն չէ պարկին այսօրուան բոյսերուն մասին։ Այս յօդուածին մէջ ոչինչ զայն այդպէս կը նկատէ։

Նոյն զգուշութիւնը կը վերաբերի անոր հետ ճամբորդող ողնաշարաւորներու թիւերուն։ Մօտ 150 տեսակ թռչուն եւ աւելի քան 40 տեսակ կաթնասուն կը բերուին Դիլիջանի գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ՝ միշտ առանց թուականի, հետազօտողի կամ մեթոտի։ Ատոնք հաւանական մեծութեան կարգեր են Կովկասի մէջ այս չափի անտառապատ պահպանուող տարածքի մը համար, եւ կ՚արժեն հէնց այդքան. մեծութեան կարգ մը, ոչ թէ չափում մը։

Կենդանիները

Պարկին մէջ գրանցուած կաթնասունները հարաւային Կովկասի անտառային կենդանական աշխարհն են՝ գորշ արջ, լուսան, գայլ, վայրի խոզ, այծեամ, անտառակատու, գորշուկ, աղուէս եւ սկիւռ։ Գրանցուած ներկայութիւնը յայտարարութիւն մըն է այն մասին՝ թէ ի՛նչ կ՚ապրի տարածքին մէջ, եւ աւելի տկար պնդում մըն է՝ քան այն որ սովորաբար ստիպուած է կրել։ Անտառի մը մէջ գտնուող խոշոր գիշատիչը այն բանը չէ՝ որ այցելուն հաւանական է տեսնէ. կենդանիները հոն են՝ որովհետեւ բնակավայրը անընդհատ է, բան մը որ զայն պահպանելուն իմաստն է, եւ ոչ թէ որովհետեւ պարկը անոնց նայելու տեղ մըն է։

Ցանկի գրառումի փոխարէն վաւերագրուած պատմութիւն ունեցող միակ տեսակը կովկասեան ազնուացեղ եղջերուն է՝ Cervus elaphus maral։ Ան տասնիններորդ դարուն լայնօրէն տարածուած էր Հայաստանի անտառներուն մէջ, տեղական մակարդակով անհետացաւ 1950-ականներուն եւ երկրին Կարմիր գիրքին մէջ գրանցուած է իբրեւ ծայրայեղ վտանգուած։ Զայն վերադարձնելու ծրագիրը սկսաւ 2013-ին՝ բնապահպանութեան նախարարութեան եւ WWF Հայաստանի կողմէ՝ պարկին ներսը, Պարզ լիճին քով, մօտ 10 հեքթար անտառի ցանկապատուած բազմացումի տնտեսութեամբ. առաջին հիմնադիր կենդանիները ժամանեցին Իրանէն 2018-ին, նոյն տարին հոն ձագեր ծնան, եւ տնտեսութեան մէջ բազմացած կենդանիներ անկէ ի վեր բաց ձգուեցան հէնց պարկին մէջ։

Թռչուններէն՝ պարկին իր իսկ նկարագրութիւններուն մէջ անուանուածները այն տեսակներն են՝ որոնք սպասելի պիտի ըլլային անտառապատ լեռնաշխարհի մը մէջ. մարեհաւը վերի եզրերուն, գիշատիչ թռչունները լեռնաշղթաներուն վրայէն, եւ անոնց նկատմամբ կը գործէ նոյն զգուշութիւնը՝ ինչ վերի հաշուարկներուն։ Առանց վերապահումի կարելի է ըսել՝ որ պարկը այնպիսի չափի անընդհատ անտառային բնակավայր է՝ ինչպիսին Հայաստանը շատ քիչ ունի, եւ ատիկա յայտարարութիւն մըն է անտառին, ոչ թէ անոր մէջ գտնուող որեւէ թռչունին մասին։

Անողնաշարաւորները այս կենդանական աշխարհին այն մասն են՝ որ տակաւին կը գրուի։ Գիտութեան նոր կարգախոտաւոր ճանճ մը՝ Wormaldia dilijanica, նկարագրուեցաւ 2026-ին՝ պարկին ներսը Աղստեւի վտակէ մը 2025-ի մայիսին կարճ հետազօտութեան մը ընթացքին առնուած նմոյշներէ, եւ հեղինակները կը նշեն թէ Հայաստանի կարգախոտաւոր ճանճերու կենդանական աշխարհը վատ ուսումնասիրուած է եւ թէ երկիրը մեծապէս բացակայած է Կովկասի մէջ կատարուած վերջին աշխատանքէն։ Այն պահպանուող տարածքը՝ ուր մէկ առուակի մէկ կարճ այցելութիւն կու տայ չնկարագրուած տեսակ մը, այն վայրը չէ՝ որուն տեսակներու ցանկերը պէտք է կարդացուին իբրեւ ամբողջական։

Գետերը, լիճերը եւ աղբիւրները

Պարկը կը սահմանուի իր գետերով աւելի՝ քան իր լիճերով։ Աղստեւը գլխաւորն է՝ սկիզբ առնելով լեռնաշխարհին մէջ եւ հոսելով հիւսիս-արեւելք՝ Դիլիջան քաղաքէն ու դուրս երկրին լեռներէն, իսկ Գետիկը կը ջրահեռացնէ տարածքին հարաւային մասը եւ կը միանայ անոր՝ պարկէն անդին։ Երկուքին միջեւ անոնք կը հաւաքեն կարճ անտառային վտակներու շարք մը՝ անոնց մէջ Հաղարծինը, Բլդանը, Յովաջուրը եւ Շտողանաջուրը, եւ հէնց այդ պզտիկ առուակներն են, ոչ թէ որեւէ կենալ ջուրի մարմին, որ կը կրեն պարկին քաղցրահամ ջուրի կեանքին մեծ մասը։

Լիճերը պզտիկ են եւ քիչ։ Պարզ լիճը՝ Դիլիջան քաղաքէն հիւսիս-արեւելք ինկած անտառին մէջ, ամէնէն ծանօթն է. Գոշի լիճը ինկած է աւելի արեւելք, եւ կան մէկ-երկու աւելի պզտիկ ջուրեր ալ։ Անոնք բնանկարի երեսակներ ու բնակավայր են, եւ արժէ զանոնք անուանել այնպէս՝ ինչպէս են՝ լեռնային անտառի մը մէջ ինկած մէկ բուռ պզտիկ լիճեր, ոչ թէ այն հանգիստին համար՝ որ աճած է անոնցմէ ամէնէն մեծին շուրջ։ Պարզ լիճը այս յօդուածին համար կարեւոր է նաեւ անկապ պատճառով մը. եղջերուներու տնտեսութիւնը կը կենայ անոր քովի անտառին մէջ։

Հանքային աղբիւրները ջուրի երրորդ տեսակն են հոս եւ ամէնէն հին պատճառը՝ որով դուրսէն մարդիկ կու գային։ Դիլիջանի շրջանին հանքային ջուրերը քաղաքին տուին իր տասնիններորդ ու քսաներորդ դարերու բնոյթը իբրեւ առողջարան, իսկ աղբիւրները իրենք նոյն երկրաբանութեան արդիւնքն են՝ որ կը ձեւաւորէ հովիտները։ Անոնք աւելի կը պատկանին շրջանին պատմութեան՝ քան պարկին բնապահպանութեան, եւ այս յօդուածը զանոնք կը յիշէ ամբողջութեան համար, ոչ թէ իբրեւ պահպանուող տարածքին երեսակ մը։

Վանական բնանկարը

Այս անտառը շինութենէ պարապ չէ, եւ անոր մէջ գտնուող յուշարձանները Հայաստանի ամէնէն ծանօթներէն են։ Հաղարծինը կը կենայ պարկին հիւսիսը գտնուող կողմնային հովիտի մը մէջ՝ անտառին խորը եւ լեռներէն դուրս տանող մօտակայ ճամբայէն քանի մը քիլոմեթր հեռու։ Ջուխտակ վանքը եւ Մաթոսավանքը կը կենան Դիլիջան քաղաքէն անմիջապէս վեր բարձրացող լանջերուն վրայ՝ անտառին մէջ եւ պահպանուող հողին սահմաններուն ներսը։ Աղաւնավանքը ինկած է արեւելքը՝ նոյնանուն գիւղին ու կենիի պուրակին քով։ Ասոնք բոլորը գծուած սահմանին ներսն են։

Գոշավանքն է այն մէկը՝ որ զգուշութիւն կը պահանջէ, եւ ան այն մէկն է՝ որ ամէնէն յաճախ կը ցանկագրուի իբրեւ պարկին սեփականը։ Ան կը կենայ Գոշ գիւղին մէջ՝ տարածքին հարաւ-արեւելեան կողմը, եւ գիւղը այն բնակուած ներփակ տարածքներէն մէկն է՝ որոնց շուրջ գծուած է սահմանը, ոչ թէ որոնց վրայէն։ Պահպանուող տարածքին քարտէսագրուած ուրուագիծին վրայ վանքը նստած է գիծէն քանի մը հարիւր մեթր դուրս՝ գիւղին մէջ, իր բոլոր կողմերը պարկին անտառով։ Պարկին վարչութեան իր իսկ նկարագրութիւնները Գոշավանքը կը ցանկագրեն պարկին յուշարձաններուն մէջ, իսկ քարտէսագրուած սահմանը զայն կը դնէ հէնց անկէ դուրս։ Երկու պնդումներն ալ պաշտպանելի են եւ տարբեր հարցերու կը պատասխանեն, եւ հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ այս յօդուածը կը շարադրէ աշխարհագրութիւնը՝ կողմ ընտրելու փոխարէն։

Այդ օրինաչափութիւնը՝ պահպանուող անտառը փաթթուած չպահպանուող բնակավայրերու շուրջ, այստեղի մարդկային աշխարհագրութեան մասին հասկնալու ամէնէն օգտակար բանն է, եւ ան կը բացատրէ ուրիշ շատ բան։ Հէնց ատիկա է պատճառը՝ որ պարկին տարածքին թիւը չ՚ընդգրկեր քաղաքը, որ արածեցումի ու շինարարութեան ճնշումը կու գայ ուրուագիծին ներսէն, ոչ թէ անկէ անդին, եւ որ վանք մը կրնայ միաժամանակ ըլլալ պարկին մէջտեղը եւ անկէ դուրս։

Այն՝ ինչ այս յօդուածը գիտակցաբար չ՚ըներ, այս վանքերուն պատմութիւնը պատմելն է։ Հաղարծինը եւ Գոշավանքը միջնադարեան խոշոր հաստատութիւններ են՝ իրենց ժամանակագրութիւններով, արձանագրութիւններով ու վէճերով, եւ իւրաքանչիւրը արժանի է իր սեփական յօդուածին, ոչ թէ պարկի մը յօդուածէն փոխ առնուած պարբերութեան մը։ Անոնք հոս կը յայտնուին այնպէս՝ ինչպէս են այս համագրին մէջ. շինութիւններ անտառի մը մէջ, եւ վկայութիւն այն մասին՝ որ անտառը բնակուած ու մշակուած է այնքան երկար՝ որքան Հայաստանի մէջ որեւէ ուրիշ բան։

Ինչի՛ մէջէն անցած է անտառը

Այս պարկին մասին ամէնէն ճշգրիտ վաւերագրուած բանը իննսունականներուն անոր հասցուած վնասն է, եւ վաւերագրութիւնը անսովոր լաւ է՝ որովհետեւ մէկը ետ գնաց ու չափեց զայն ուղեծիրէն։ 2021-ին հրատարակուած ուսումնասիրութիւնը քարտէսագրեց անտառին խտութիւնը եւ հողածածկոյթը ամբողջ պարկով՝ 1991-էն 2019 ինկած ութը թուականներու, գործածելով Landsat ու Sentinel պատկերները՝ ստուգուած բարձր լուծաչափի լուսանկարչութեան դէմ, եւ ան Հայաստանի որեւէ յատուկ պահպանուող տարածքի առաջին հեռահար հետազօտութեան գնահատականն է։

Այն՝ ինչ ան գտաւ, կը համընկնի քաղաքական պատմութեան։ Ապօրինի ու չկարգաւորուած հատումները Հայաստանի անտառներուն մէջ սկսան 1992-ին՝ երբ փոխադրական ու ելեկտրական շրջափակումը ձգեց երկիր մը՝ առանց վառելիքի եւ մեծ քանակութեամբ կենալ փայտանիւթով։ Պարկին մէջ 1991-էն 1995 շրջանը կորսնցուց 253 հեքթար անտառ բոլորովին եւ այլասերեց տակաւին 384-ը, իսկ յաջորդ հինգ տարիները այլասերեցին տակաւին 363-ը։ Ապա կորը կը կոտրի։ 2002-էն 2005 միջեւ՝ ազգային պարկին ստեղծումին անմիջապէս յաջորդող տարիներուն, ուսումնասիրութիւնը արձանագրեց 22 հեքթար այլասերում եւ ընդհանրապէս չափուած անտառի կորուստ չարձանագրեց, բան մը որ հեղինակները ուղղակիօրէն կը վերագրեն նոր կարգավիճակին հետ եկած պահպանական միջոցառումներուն։

Անկէ ի վեր պատմութիւնը ո՛չ վերականգնում է, ո՛չ ալ փլուզում։ Կորուստները վերսկսան աւելի ցած մակարդակով 2005-էն ետք ինկած երկու շրջաններուն, եւ վերջին թուականներուն՝ 2015-էն 2019, պարկը կը վերականգնէր 104 հեքթար՝ 45-ի կորուստին դէմ, իսկ ճնշումը կու գար բնակավայրերէն, երկրագործութենէն ու զբօսաշրջութենէն, ոչ թէ արդիւնաբերական հատումներէն։ Հեղինակները զգոյշ են իրենց իսկ թիւերուն նկատմամբ այնպէս՝ որ արժէ կրկնել. անոնք ամէն այլասերած հատուած վերագրեցին մարդկային պատճառներու՝ եթէ չկրցան հակառակը ապացուցել, դաշտային տուեալ չունէին փոթորիկներու կամ հիւանդութեան մասին, եւ պարզ կ՚ըսեն թէ իրենց մարդածին թիւը հետեւաբար շատ հաւանական է որ գերագնահատում մըն է։

Այցելուներու ճնշումը նոյնպէս չափուած է, եւ անսովոր մեթոտով։ Journal of Ecotourism-ի մէջ հրատարակուած ուսումնասիրութիւն մը գործածեց ցամաքային փափկամարմինները՝ ցամաքային խխունջներ՝ որոնք հեռու չեն շարժիր եւ արագ կ՚արձագանգեն ոտնակոխումին ու անհանգստացումին, իբրեւ պարկին ներսը զբօսաշրջութեան ազդեցութեան ցուցիչներ՝ բաղդատելով խիտ այցելուուած տեղամասերը վերահսկիչ տեղամասերու հետ։ Ան գտաւ էապէս ցած տեսակային հարստութիւն ու առատութիւն հոն՝ ուր այցելուներու թիւը բարձր էր՝ ամէնէն մեծ տարբերութեամբ աշնան, եւ իր գտած հազուագիւտ հինգ տեսակներէն բոլորը կը հանդիպէին միայն ցած հոսքի տեղամասերուն մէջ։ Ատիկա նեղ եզրակացութիւն մըն է կենդանիներու մէկ խումբի մասին մէկ պարկի մէջ, եւ հէնց այն տեսակի յստակ, թուագրուած վկայութիւնն է՝ որ զբօսաշրջութեան մասին ընդհանրացուած նախազգուշացումները չեն։

Ինչո՛ւ Դիլիջանը չի նմանիր Հայաստանի մնացեալ մասին

Հայաստանը չոր երկիր է։ Արարատեան դաշտը ոռոգուող կիսաանապատ է, Գեղամայ ու Վարդենիսի բարձրաւանդակները անծառ հրաբխային արօտավայր են, Որոտանի ու Ազատի կիրճերը կը կտրեն մերկ ժայռի մէջէն, իսկ Սեւանայ լիճին ափերը կը կրեն խոտ, ոչ թէ անտառ։ Այդ ամէնուն դիմաց հիւսիս-արեւելքը բացառութիւն մըն է. ան երեսը դէպի Կովկասէն եկող խոնաւ օդն է, կը բռնէ այն տեղումները՝ որ ներքին շրջանները չեն բռներ, եւ կ՚աճեցնէ այն փակ սաղարթաւոր անտառը՝ որ երկրին մնացեալ մասը չի կրնար պահել։

Այդ բացառութեան չափը դիւրին է թերագնահատել։ Անտառը կը ծածկէ Հայաստանի տարածքին պզտիկ բաժինը, եղածին մեծ մասը ինկած է հիւսիս-արեւելքն ու հեռաւոր հարաւը, եւ այս չափի մէկ պահպանուող տարածքը հետեւաբար կը պարունակէ երկրին անընդհատ անտառին էական բաժինը։ Դիլիջանը շատերու մէջ գեղեցիկ հովիտ մը չէ։ Ան սակաւ բնակավայրի տեսակի մը մեծ մասն է՝ երկրի մը մէջ, ուր հէնց սակաւութիւնն է ամբողջ իմաստը։

Հէնց ատիկա է այս պարկին մասին կարդալու, ոչ միայն անոր մէջ քալելու անկեղծ պատճառը։ Այն այցելուն՝ որ տեսած է Խոր Վիրապը, Գառնին ու Սեւանը, տեսած է լուսանկարներու Հայաստանը եւ տեսած է մէկ կլիմայ։ Այն այցելուն՝ որ ապա կը կենայ Աղստեւի հովիտին մէջ հաճարենիի տակ, տեսած է միւսը եւ սորված է Հայկական լեռնաշխարհի մասին բան մը՝ որ դաշտին վրայ անցուցած որքան ալ ժամանակը պիտի չսորվեցնէր. որ ան իրարու կցուած շատ տարբեր երկիրներու շարք մըն է՝ քանի մը հարիւր քիլոմեթր լեռներու երկայնքին։