Դիլիջան ազգային պարկ

Ո՛ւր կը գտնուի պարկը

Դիլիջան ազգային պարկը կը գտնուի Հայաստանի հիւսիս-արեւելքը՝ Տաւուշի մարզին մէջ, իսկ անոր պզտիկ մասեր կը հասնին արեւմուտքէն Լոռի, հարաւէն՝ Գեղարքունիք։ Պարկը կը գրաւէ Աղստեւի եւ Գետիկի աւազանները. այս երկու գետերը լեռնաշխարհէն հիւսիս-արեւելք կը հոսին դէպի Կուր։ Վարչութեան նկարագրութեամբ՝ պարկը կը տարածուի Փամբակի, Արեգունիի, Միափորի, Իջեւանի եւ Հալաբի լեռնաշղթաներուն լանջերուն վրայ։ Այս վայրին ամբողջ բնոյթը կը բխի այդ դիրքէն. ան լեռներուն խոնաւ կողմն է, որ կը նայի Կովկասին, ո՛չ Արարատեան դաշտին։

Դիլիջան քաղաքը անոր մէջտեղն է՝ Աղստեւի հովիտին մէջ, եւ քաղաքին ու պարկին յարաբերութիւնը պէտք է պարզօրէն ըսել, որովհետեւ երկուքը միշտ կը շփոթուին։ Քաղաքը պարկը չէ, պարկն ալ քաղաքը չէ։ Դիլիջանը բնակավայր է՝ իր սեփական պատմութեամբ. ան եղած է առողջարան, իսկ խորհրդային շրջանին՝ հանգիստի վայր եւ տեղ մը, ուր երգահաններ ու գրողներ կը ղրկուէին աշխատելու։ Ազգային պարկը զայն շրջապատող անտառապատ հողն է. սահմանը գծուած է բնակուած տարածքին շուրջը եւ անոր վրայէն չ՚անցնիր։

Այս տարբերութիւնը պարզ ձեւականութիւն չէ։ Ատոր համար է, որ այցելուն կրնայ Դիլիջանի փողոցներէն մէկուն վրայ կենալ ու ըլլալ պահպանուող տարածքէն դուրս, եւ ատոր համար է, որ պարկին պարունակութեան ցանկերը միշտ չեն համընկնիր անոր սահմաններու քարտէսներուն։ Պարկին անտառներուն մասին 2021-ին հրատարակուած ուսումնասիրութիւնը հիմնուեցաւ պարկին ներսը գտնուող եօթը համայնքներու կալուածագրական քարտէսներուն վրայ, եւ ասիկա ցոյց կու տայ մարդկային ներկայութեան չափը. այս պահպանուող տարածքին մէջ կան քաղաք ու գիւղեր, ան ցանկապատուած վայրի բնութիւն չէ։

Լեռնաշղթաները, հովիտները եւ բարձրութիւնը

Պարկը բարձրաւանդակ չէ. ան հովիտներու շարք մըն է՝ իրենց միջեւ բարձունքներով։ Աղստեւի հովիտին յատակը ծովու մակարդակէն մօտ 1070 մեթր բարձր է, որ հայկական չափանիշով ցած է. Սեւանայ լիճին մակերեսը, որ լեռներուն միւս կողմն է՝ մէկ ժամ հեռու, մօտ ութ հարիւր մեթրով աւելի բարձր է։ Հովիտներէն հողը կը բարձրանայ դէպի լեռնաշղթաները, ուր անտառը կը նօսրանայ ու կը վերածուի մարգագետինի։ Բարձրութեան միջակայքը Դիլիջանի մասին միակ հիմնական թիւն է, որուն շուրջ հրատարակուած աղբիւրները համաձայն չեն։ Պարկին վարչութիւնը կու տայ 1070-էն 2900 մեթր, ընդհանուր տեղեկատու գրականութիւնը՝ 1070-էն 2300։ Տարբերութիւնը կախում ունի անկէ, թէ անտառագիծէն վեր բաց բարձունքներէն որքա՛նը պարկին մաս կը հաշուուի։

Այդ միջակայքին երկու ծայրերն ալ կարեւոր են բուսականութեան համար։ Վարի լանջերուն վրայ կ՚աճին ամէնէն բարձր ու խիտ սաղարթաւոր զանգուածները, վերիններուն վրայ՝ բարձրութեան դիմացող կաղնին, իսկ անկէ վեր՝ ենթալպեան մարգագետինը։ Այս պարկին մէկ լանջին վրայ քանի մը ժամ քալելով կարելի է անցնիլ աւելի շատ բուսական գօտիներէ, քան հարաւային Հայաստանի մեծ մասին մէջ՝ ամբողջ օր մը։ Պատճառը տեղանքն է, ո՛չ աշխարհագրական լայնութիւնը։

Պարկին հարաւային եզրը կ՚անցնի Արեգունիի լեռնաշղթայէն, որուն հարաւային կողմը կ՚իջնէ դէպի Սեւանայ լիճ։ Այս լեռնաշղթան կը բաժնէ Հայաստանի ամէնէն ծանօթ պահպանուող բնանկարներէն երկուքը, որոնք իրարմէ բոլորովին կը տարբերին։ Անկէ հիւսիս ջուրը կը հոսի դէպի Կուր, եւ լանջերը անտառապատ են. անկէ հարաւ ջուրը կը հաւաքուի փակ բարձրլեռնային աւազանի մը մէջ, եւ ափերը անծառ են։ Երկու ազգային պարկերը դրացի են ջրբաժանին երկու կողմերուն, բայց իբրեւ բնական միջավայր գրեթէ ոչ մէկ ընդհանրութիւն ունին։

Արգելոցէն ազգային պարկ

Հայաստանի յատուկ պահպանուող տարածքներու դրութիւնը կը սկսի 1958-ին, եւ Դիլիջանը այն երեք վայրերէն մէկն է, որոնցմով ան սկսաւ։ Դիլիջանի, Խոսրովի անտառի եւ Շիկահողի արգելոցները հիմնուեցան նոյն տարին, եւ երեքն ալ՝ անտառ պահպանելու համար։ «Դիլիջան» պետական արգելոցը ստեղծուեցաւ Հայկական ԽՍՀ-ի Նախարարներու խորհուրդին Պ-341 որոշումով՝ այն հողին վրայ, որ մինչ այդ կը շահագործուէր իբրեւ Դիլիջանի ու Կոյբիշեւի անտառային տնտեսութիւններ։ 1958-ին փոխուեցաւ հողին իրաւական նպատակը, ո՛չ անոր պատկանելիութիւնը. փայտանիւթ տուող հողը դարձաւ պահպանուող հող։

Խորհրդային դրութեան մէջ պետական արգելոցը աւելի խիստ կարգավիճակ է, քան ազգային պարկը։ Անոր նպատակն է բնական համակարգը անձեռնմխելի պահել եւ ուսումնասիրել, ո՛չ այցելուներ ընդունիլ։ Ատոր համար է, որ այս յօդուածին ժամանակագրութեան մէջ կայ երկրորդ թուական մը։ Ազգային պարկը ստեղծուեցաւ 2002-ի փետրուար 21-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան 165 որոշումով, իբրեւ արգելոցին հիմքին վրայ կազմուած պետական ոչ առեւտրական կազմակերպութիւն։ Երկու թուականներուն միջեւ քառասունչորս տարի կայ, եւ անոնք նոյն կարգավիճակը չեն։

Այս տարբերութիւնը պէտք է յիշել, որովհետեւ Դիլիջանի մասին գրուածներուն գրեթէ բոլորը զայն կ՚անտեսեն։ Եթէ նախադասութիւն մը պարկը կը թուագրէ 1958-ով, ան արգելոցին մասին է. եթէ 2002-ով՝ պարկին մասին։ Երկու թուականներն ալ իրական են, բայց տարբեր իրաւական արարքներու կը վերաբերին, եւ մէկ շրջանէն առնուած թիւը միւսը չի նկարագրեր։ Այս շփոթին ամէնէն յստակ զոհը տարածքի թիւերն են, որոնց մասին է յաջորդ բաժինը։

Ուրիշ պահպանուող տարածք մըն ալ դիւրաւ կը խառնուի այս պատմութեան, բայց պէտք չէ խառնել։ Ախնաբադի կենիի պուրակը 25 հեքթար մասունքային կենի է Միափորի լեռնաշղթային ցցուածքին վրայ, Աղաւնավանք գիւղին մօտ, 1400-էն 1700 մեթր բարձրութեան վրայ։ Ան առանձին պահպանութեան տակ առնուեցաւ 1958-ին եւ արգելավայր է, ազգային պարկին մաս չէ։ Պարկին վարչութիւնը կը կառավարէ զայն, ինչպէս նաեւ Գեղարքունիքի մէջ գտնուող 1807 հեքթարնոց գիհիի նօսրանտառի արգելավայրը։ Սակայն վարչութեան կողմէ կառավարուիլը չի նշանակեր պարկին ներսը ըլլալ, եւ այս արգելավայրերէն ոչ մէկուն տարածքը պարկի տարածքին մէջ կը հաշուուի։

Որքա՛ն մեծ է ան, եւ ի՛նչ կը չափէ թիւը

Պարկին վարչութիւնը անոր տարածքը կու տայ 33 765 հեքթար, որուն շուրջ կայ 8 167 հեքթարնոց առանձին պահպանական գօտի։ Այս յօդուածը կը գործածէ ճիշդ այս թիւը. պատճառը այն չէ, որ ամէնէն մեծն է, այլ այն, որ յստակ է՝ ի՛նչ կը չափէ։ Ասիկա ազգային պարկին՝ իբրեւ կազմակերպութեան պատկանող հողն է Տաւուշի մէջ, պզտիկ մասերով նաեւ Լոռիի ու Գեղարքունիքի մէջ, իսկ պահպանական գօտին նշուած է առանձին եւ ներառուած չէ։

Երկրորդ թիւ մը շատ աւելի լայն տարածում ունի։ Ընդհանուր տեղեկատու գրականութիւնը եւ այն կառուցուածքային շտեմարանը, որմէ անոնց մեծ մասը տեղեկութիւն կ՚առնէ, պարկին կու տան 240 քառակուսի քիլոմեթր, այսինքն՝ վարչութեան թիւին երկու երրորդէն քիչ մը աւելին։ Ո՛չ հանրագիտարանային յօդուածները, ո՛չ ալ շտեմարանը կ՚ըսեն, թէ այդ թիւը ո՛ր սահմանը կը չափէ կամ ո՛ր թուականին ճիշդ էր, եւ ասիկա է անոր գլխաւոր թերութիւնը։ Թիւը մօտ է խորհրդային շրջանի արգելոցին համար սովորաբար տրուող մեծութեան կարգին, եւ ամէնէն ապահով բանը, որ կարելի է ըսել, այն է, որ ան ուրիշ բանի մը չափումն է՝ անյայտ աղբիւրով։

Այս անհամապատասխանութիւնը մէկ կանոն կը թելադրէ, եւ յօդուածը կը հետեւի անոր. նշէ՛, թէ ի՛նչ կը հաշուէ թիւը։ Պարկը արգելոցը չէ, պահպանական գօտին չէ, այն անտառային տնտեսութիւնը չէ, որմէ ստեղծուեցաւ, Դիլիջանի համայնքը չէ, եւ իր անունը կրող զբօսաշրջային շրջանն ալ չէ։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը կարելի է չափել, եւ իւրաքանչիւրը տարբեր պատասխան պիտի տայ. սահման չունեցող թիւը վայրին մասին իրողութիւն չէ։

Անտառը

Պարկին մօտաւորապէս կէսը անտառ է, եւ ծառերուն ճնշող մեծամասնութիւնը սաղարթաւոր է։ 2019-ի արբանեակային դասակարգումով՝ սաղարթաւորները կը կազմեն անտառապատ տարածքին գրեթէ իննսունինը առ հարիւրը, իսկ փշատերեւները՝ մէկ առ հարիւրէն քիչ մը աւելին։ Ուրեմն Դիլիջանը կաղնիի, հաճարենիի ու բոխիի անտառ կոչելը կրճատում չէ, այլ գրեթէ ամբողջական նկարագրութիւն։

Գերիշխող տեսակները երեք են. անոնք Կովկասի սովորական մեզոֆիլ անտառը կը կազմեն եւ Հայաստանին յատուկ չեն։ Արեւելեան հաճարենին՝ Fagus orientalis, կը գրաւէ խոնաւ ու ստուերոտ լանջերը եւ կը կազմէ այն բարձր ու փակ զանգուածները, որոնցմով պարկը ծանօթ է։ Սովորական եւ արեւելեան բոխիները՝ Carpinus betulus եւ Carpinus orientalis, կը լեցնեն միջին գօտին ու չոր եզրերը։ Կաղնին կը գրաւէ աւելի դժուար դիրքերը։ Բարձր ու պաղ հողերուն վրայ կ՚աճի Quercus macranthera-ն՝ կովկասեան կաղնին, իսկ անոր քով՝ արեւելեան Կովկասի երկրորդ կաղնին, որ տարբեր աղբիւրներու մէջ տարբեր անուն ունի. հին հայկական գրականութիւնը զայն կը կոչէ Quercus iberica, իսկ աւելի նոր մշակումները նոյն ծառը կը նկատեն Quercus petraea-ի ենթատեսակ։ Այս տարաձայնութիւնը դասակարգումի վերանայում է, եւ ոչ թէ վէճ այն մասին, թէ ո՛ր ծառը կ՚աճի հոն։

Երեք տեսակները կը կազմեն թէ՛ մաքուր զանգուածներ, թէ՛ ամէն տեսակի խառնուրդներ, եւ պարկին մէջ քալելը իրականութեան մէջ այդպէս կ՚երեւի. հաճարենի՝ փոսերուն մէջ, բոխի՝ լանջերու ուսերուն, կաղնի՝ կատարներուն, եւ երկար հատուածներ, ուր երեքն ալ միասին են։ Խառնուրդին մէջ կը հանդիպին նաեւ լորենի, հացենի եւ թեղի։ Հարաւային Կովկասի համար ասիկա սովորական պատկեր է. անսովորը այն է, որ ան Հայաստանի մէջ է, ուր ամէն տեսակի անտառ միասին երկրին միայն պզտիկ մասը կը ծածկէ։

Փշատերեւները այն բացառութիւնն են, որոնց պահպանութեան համար մասամբ ստեղծուեցաւ պարկը։ Սոճին եւ գիհին կը հանդիպին քիչ քանակով։ Կենին՝ Taxus baccata, աւելի հին ու խոնաւ կլիմայի մասունք է եւ կը գոյատեւէ Ախնաբադի պուրակին մէջ, որ առանձին կը պահպանուի 1958-էն ի վեր։ Քանի մը հարիւրամեայ այս ծառերուն պատճառով է, որ կենին կը յիշուի այս անտառին գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ, թէեւ անոր չնչին մասը կը կազմէ։

Բոյսերը, եւ ինչի՞ վկայութիւն են հաշուարկները

Պարկին բուսական աշխարհին համար ամէն տեղ բերուող թիւը 902 տեսակ անօթաւոր բոյս է։ Անոնցմէ 881-ը ծաղկաւոր են, իսկ մնացածը՝ պտերներ, մերկասերմեր, ձիաձետ մը եւ գետնամուշկ մը։ 902-էն մօտ 40-ը կը նկարագրուին իբրեւ հազուագիւտ, 29-ը գրանցուած են Հայաստանի Հանրապետութեան Կարմիր գիրքին մէջ, իսկ չորսը՝ Խորհրդային Միութեան Կարմիր գիրքին մէջ։

Ամէնէն օգտակարը այս վերջին մանրամասնութիւնն է, որ սովորաբար կը վերատպուի, առանց որ մէկը նկատէ, թէ ի՛նչ կ՚ըսէ։ Եթէ հաշուարկի մը հազուագիւտութեան չափանիշները կ՚ընդգրկեն խորհրդային կարմիր ցանկ մը, ուրեմն այդ հաշուարկը կազմուած է 1991-էն առաջ։ Թիւը կրնայ տակաւին ընդհանուր առմամբ ճիշդ ըլլալ, որովհետեւ բուսական աշխարհը մէկ սերունդի մէջ չի փոխուիր։ Բայց ան որոշ շրջանի մը հետազօտութեան արդիւնք է, որ ատկէ ի վեր կը կրկնուի իբրեւ մնայուն իրողութիւն, եւ պարկին այսօրուան բոյսերուն մասին վկայութիւն չէ։ Այս յօդուածը զայն այդպէս չի նկատեր։

Նոյն զգուշութիւնը կը վերաբերի ողնաշարաւորներու թիւերուն, որոնք սովորաբար կը բերուին անոր հետ։ Մօտ 150 տեսակ թռչուն եւ աւելի քան 40 տեսակ կաթնասուն կը յիշուին Դիլիջանի գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ, բայց միշտ առանց թուականի, հետազօտողի կամ մեթոտի։ Կովկասի մէջ այս չափի անտառապատ պահպանուող տարածքի մը համար ասոնք հաւանական մեծութեան կարգեր են եւ ճիշդ այդքան կ՚արժեն. մեծութեան կարգ են, ո՛չ չափում։

Կենդանիները

Պարկին մէջ գրանցուած կաթնասունները հարաւային Կովկասի անտառային կենդանիներն են՝ գորշ արջ, լուսան, գայլ, վայրի խոզ, այծեամ, անտառակատու, գորշուկ, աղուէս եւ սկիւռ։ Գրանցուած ըլլալը կը նշանակէ, որ կենդանին կ՚ապրի տարածքին մէջ, եւ ասիկա աւելի համեստ պնդում է, քան սովորաբար կը ներկայացուի։ Անտառի մը խոշոր գիշատիչը այն չէ, որ այցելուն հաւանաբար պիտի տեսնէ։ Կենդանիները հոն են, որովհետեւ բնակավայրը անընդհատ է, եւ պահպանութեան իմաստը ճիշդ ատիկա է. պարկը անոնց դիտելու վայր չէ։

Միակ տեսակը, որ ցանկի տողէ մը աւելին ունի՝ վաւերագրուած պատմութիւն, կովկասեան ազնուացեղ եղջերուն է՝ Cervus elaphus maral։ Տասնիններորդ դարուն ան լայնօրէն տարածուած էր Հայաստանի անտառներուն մէջ, 1950-ականներուն տեղւոյն վրայ անհետացաւ, եւ երկրին Կարմիր գիրքին մէջ գրանցուած է իբրեւ ծայրայեղ վտանգուած։ 2013-ին բնապահպանութեան նախարարութիւնը եւ WWF Հայաստանը սկսան զայն վերադարձնելու ծրագիր մը. պարկին ներսը, Պարզ լիճին քով, ստեղծուեցաւ մօտ 10 հեքթար անտառ ընդգրկող ցանկապատուած բազմացման տնտեսութիւն։ Առաջին հիմնադիր կենդանիները Իրանէն հասան 2018-ին, եւ նոյն տարին հոն ձագեր ծնան. ատկէ ի վեր տնտեսութեան մէջ բազմացած կենդանիներ բաց ձգուած են պարկին մէջ։

Թռչուններէն պարկին նկարագրութիւնները կ՚անուանեն այն տեսակները, որոնք կը սպասուին անտառապատ լեռնաշխարհի մը մէջ՝ մարեհաւը վերի եզրերուն, գիշատիչ թռչունները՝ լեռնաշղթաներուն վրայ։ Անոնց համար ալ կը գործէ վերի հաշուարկներուն վերաբերող նոյն զգուշութիւնը։ Առանց վերապահումի կարելի է ըսել միայն, որ պարկը անընդհատ անտառային բնակավայր է այնպիսի չափով, որ Հայաստանը շատ քիչ ունի. ասիկա անտառին մասին պնդում է, ո՛չ անոր մէջ ապրող որեւէ թռչունի։

Անողնաշարաւորները կենդանական աշխարհին այն մասն են, որ տակաւին կը նկարագրուի։ 2026-ին գիտութեան համար նոր՝ Trichoptera կարգի ջրային միջատ մը՝ Wormaldia dilijanica, նկարագրուեցաւ նմոյշներէ, որոնք առնուած էին պարկին ներսը Աղստեւի վտակներէն մէկուն մէջ՝ 2025-ի մայիսին կատարուած կարճ հետազօտութեան մը ընթացքին։ Հեղինակները կը նշեն, որ Հայաստանի մէջ այս կարգի միջատները վատ ուսումնասիրուած են, եւ որ երկիրը մեծապէս դուրս մնացած է Կովկասի մասին վերջին աշխատանքներէն։ Եթէ մէկ առուակին կարճ այցելութիւնը անծանօթ տեսակ մը կու տայ, այդ պահպանուող տարածքին տեսակներու ցանկերը չեն կրնար ամբողջական նկատուիլ։

Գետերը, լիճերը եւ աղբիւրները

Պարկը աւելի իր գետերով կը բնորոշուի, քան լիճերով։ Գլխաւոր գետը Աղստեւն է. ան կը սկսի լեռնաշխարհին մէջ, կը հոսի հիւսիս-արեւելք, կ՚անցնի Դիլիջան քաղաքէն եւ դուրս կ՚ելլէ երկրին լեռներէն։ Գետիկը կը ջրահեռացնէ տարածքին հարաւային մասը եւ պարկէն անդին կը միանայ Աղստեւին։ Երկու գետերը կը հաւաքեն կարճ անտառային վտակներ, որոնց շարքին են Հաղարծինը, Բլդանը, Յովաջուրը եւ Շտողանաջուրը։ Պարկին քաղցրահամ ջուրի կեանքին մեծ մասը կը պահեն ճիշդ այս պզտիկ առուակները, ո՛չ լիճերը։

Լիճերը պզտիկ են ու քիչ։ Ամէնէն ծանօթը Պարզ լիճն է՝ Դիլիջան քաղաքէն հիւսիս-արեւելք, անտառին մէջ. Գոշի լիճը աւելի արեւելք է, եւ կան նաեւ մէկ-երկու աւելի պզտիկ լճակներ։ Անոնք բնանկարի տարրեր եւ բնակավայրեր են, եւ արժէ զանոնք ներկայացնել այնպէս, ինչպէս որ են՝ լեռնային անտառի մը մէջ գտնուող քանի մը պզտիկ լիճ, առանց շեշտելու այն հանգստավայրը, որ կազմուած է անոնցմէ ամէնէն մեծին շուրջ։ Պարզ լիճը այս յօդուածին համար կարեւոր է նաեւ ուրիշ պատճառով մը. եղջերուներու տնտեսութիւնը անոր քովի անտառին մէջն է։

Հանքային աղբիւրները ջուրին երրորդ տեսակն են հոս, եւ դուրսէն մարդոց գալուն ամէնէն հին պատճառը։ Դիլիջանի շրջանի հանքային ջուրերն էին, որ տասնիններորդ եւ քսաներորդ դարերուն քաղաքը դարձուցին առողջարան, իսկ աղբիւրները նոյն երկրաբանութեան արդիւնք են, որ կը ձեւաւորէ հովիտները։ Անոնք աւելի շրջանին պատմութեան կը պատկանին, քան պարկին բնապահպանութեան, եւ այս յօդուածը զանոնք կը յիշէ ամբողջականութեան համար, ո՛չ իբրեւ պահպանուող տարածքին յատկանիշ։

Վանական բնանկարը

Այս անտառը շինութիւններէ զուրկ չէ, եւ անոր մէջի յուշարձանները Հայաստանի ամէնէն ծանօթներէն են։ Հաղարծինը կը գտնուի պարկին հիւսիսը՝ կողմնային հովիտի մը մէջ, անտառին խորը եւ լեռներէն դուրս տանող ամէնէն մօտ ճամբայէն քանի մը քիլոմեթր հեռու։ Ջուխտակ վանքը եւ Մաթոսավանքը կը գտնուին Դիլիջան քաղաքէն անմիջապէս վեր բարձրացող լանջերուն վրայ՝ անտառին մէջ եւ պահպանուող հողին սահմաններէն ներս։ Աղաւնավանքը արեւելքն է՝ նոյնանուն գիւղին եւ կենիի պուրակին մօտ։ Ասոնք բոլորը գծուած սահմանէն ներս են։

Զգուշութիւն կը պահանջէ Գոշավանքը, որ ամէնէն յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ պարկին վանք։ Ան կը գտնուի Գոշ գիւղին մէջ՝ տարածքին հարաւ-արեւելեան կողմը, իսկ գիւղը այն բնակուած ներփակ տարածքներէն է, որոնց շուրջ գծուած է սահմանը, անոնց վրայէն՝ ոչ։ Պահպանուող տարածքին քարտէսագրուած ուրուագիծով՝ վանքը գիծէն քանի մը հարիւր մեթր դուրս է, գիւղին մէջ, եւ բոլոր կողմերէն շրջապատուած է պարկին անտառով։ Պարկին վարչութեան նկարագրութիւնները Գոշավանքը կը դասեն պարկին յուշարձաններուն շարքին, իսկ քարտէսագրուած սահմանը զայն կը դնէ անմիջապէս դուրսը։ Երկու պնդումներն ալ պաշտպանելի են, բայց տարբեր հարցերու կը պատասխանեն. ատոր համար այս յօդուածը կը նկարագրէ աշխարհագրութիւնը եւ կողմ չի բռներ։

Պահպանուող անտառ՝ չպահպանուող բնակավայրերուն շուրջը. այս օրինաչափութիւնը շրջանին մարդկային աշխարհագրութիւնը հասկնալու ամէնէն օգտակար բանալին է, եւ ան շատ բան կը բացատրէ։ Ատոր համար է, որ պարկին տարածքի թիւին մէջ քաղաքը չի մտներ, որ արածեցումին ու շինարարութեան ճնշումը կու գայ ուրուագիծին ներսէն, ո՛չ դուրսէն, եւ որ վանք մը կրնայ միաժամանակ ըլլալ պարկին մէջտեղը եւ անկէ դուրս։

Այս յօդուածը գիտակցաբար չի պատմեր այս վանքերուն պատմութիւնը։ Հաղարծինը եւ Գոշավանքը միջնադարեան խոշոր հաստատութիւններ են՝ իրենց ժամանակագրութիւններով, արձանագրութիւններով եւ վիճելի հարցերով, եւ իւրաքանչիւրը արժանի է առանձին յօդուածի, ո՛չ պարկի մը մասին յօդուածէն փոխ առնուած պարբերութեան։ Հոս անոնք կը յայտնուին այն դերով, որ ունին այս ծիրին մէջ. անոնք շինութիւններ են անտառի մը մէջ եւ վկայութիւն, որ այս անտառը բնակուած ու մշակուած է այնքան երկար, որքան Հայաստանի մէջ որեւէ ուրիշ բան։

Ինչի՛ մէջէն անցած է անտառը

Այս պարկին մասին ամէնէն ճշգրիտ վաւերագրուածը իննսունականներուն անոր հասցուած վնասն է։ Վաւերագրութիւնը անսովոր լաւ է, որովհետեւ հետազօտողներ ետքը վերադարձան ու զայն չափեցին ուղեծիրէն։ 2021-ին հրատարակուած ուսումնասիրութիւնը քարտէսագրեց անտառին խտութիւնը եւ հողածածկոյթը ամբողջ պարկին մէջ՝ 1991-էն 2019 ինկած ութը թուականներու համար։ Ան գործածեց Landsat եւ Sentinel պատկերներ, որոնք ստուգուած էին բարձր լուծաչափի լուսանկարներով, եւ Հայաստանի որեւէ յատուկ պահպանուող տարածքի առաջին հեռահար հետազօտութեան գնահատականն է։

Արդիւնքները կը համընկնին քաղաքական պատմութեան։ Հայաստանի անտառներուն մէջ ապօրինի ու անկանոն հատումները սկսան 1992-ին, երբ փոխադրական եւ ելեկտրական շրջափակումը երկիրը ձգեց առանց վառելիքի, բայց մեծ քանակով կանգուն անտառով։ 1991-էն 1995 պարկը ամբողջովին կորսնցուց 253 հեքթար անտառ, եւ եւս 384 հեքթար այլասերեցաւ. յաջորդ հինգ տարիներուն այլասերեցաւ եւս 363 հեքթար։ Ապա կորը կը կոտրի։ 2002-էն 2005, այսինքն ազգային պարկին ստեղծումին անմիջապէս յաջորդող տարիներուն, ուսումնասիրութիւնը արձանագրեց 22 հեքթար այլասերում եւ ոչ մէկ չափուած անտառակորուստ։ Հեղինակները ասիկա ուղղակիօրէն կը վերագրեն նոր կարգավիճակին հետ եկած պահպանական միջոցառումներուն։

Անկէ ի վեր պատմութիւնը ո՛չ վերականգնում է, ո՛չ ալ փլուզում։ 2005-էն ետք եկած երկու շրջաններուն կորուստները վերսկսան, բայց աւելի ցած մակարդակով։ Վերջին շրջանին՝ 2015-էն 2019, պարկին մէջ 104 հեքթար անտառ կը վերականգնուէր, իսկ 45 հեքթար կը կորսուէր. ճնշումը կու գար բնակավայրերէն, երկրագործութենէն եւ զբօսաշրջութենէն, ո՛չ արդիւնաբերական հատումներէն։ Հեղինակները զգոյշ են իրենց թիւերուն նկատմամբ, եւ արժէ ատիկա կրկնել։ Անոնք այլասերած ամէն հատուած վերագրեցին մարդկային պատճառներու, եթէ չկրցան հակառակը ապացուցել, փոթորիկներու կամ հիւանդութիւններու մասին դաշտային տուեալ չունէին, եւ բացայայտ կ՚ըսեն, որ ատոր համար իրենց մարդածին թիւը շատ հաւանաբար գերագնահատուած է։

Այցելուներու ճնշումն ալ չափուած է, եւ անսովոր մեթոտով։ Journal of Ecotourism-ի մէջ հրատարակուած ուսումնասիրութիւն մը իբրեւ զբօսաշրջութեան ազդեցութեան ցուցիչ գործածեց ցամաքային փափկամարմինները՝ խխունջները, որոնք հեռու չեն շարժիր եւ արագ կ՚արձագանգեն ոտնակոխումին ու անհանգստութեան։ Ուսումնասիրութիւնը պարկին խիտ այցելուող տեղամասերը բաղդատեց վերահսկիչ տեղամասերու հետ։ Այցելուներու բարձր թիւ ունեցող տեղերուն մէջ տեսակներու բազմազանութիւնն ու առատութիւնը էապէս ցած էին, տարբերութիւնը ամէնէն մեծ էր աշնան, իսկ գտնուած հինգ հազուագիւտ տեսակները բոլորն ալ կը հանդիպէին միայն քիչ այցելուող տեղամասերուն մէջ։ Ասիկա նեղ եզրակացութիւն է՝ կենդանիներու մէկ խումբի եւ մէկ պարկի մասին, բայց ճիշդ այն տեսակի որոշակի ու թուագրուած վկայութիւնն է, որ զբօսաշրջութեան մասին ընդհանուր նախազգուշացումները չեն տար։

Ինչո՛ւ Դիլիջանը չի նմանիր Հայաստանի մնացեալ մասին

Հայաստանը չոր երկիր է։ Արարատեան դաշտը ոռոգուող կիսաանապատ է, Գեղամայ ու Վարդենիսի բարձրաւանդակները՝ անծառ հրաբխային արօտավայրեր, Որոտանի ու Ազատի կիրճերը կը կտրեն մերկ ժայռը, իսկ Սեւանայ լիճին ափերը խոտածածկ են, անտառ չունին։ Այս բոլորին դիմաց հիւսիս-արեւելքը բացառութիւն է. ան կը նայի Կովկասէն եկող խոնաւ օդին, կը ստանայ այն տեղումները, որոնք ներքին շրջանները չեն ստանար, եւ կ՚աճեցնէ փակ սաղարթաւոր անտառ, որ երկրին մնացեալ մասը չի կրնար պահել։

Այս բացառութեան չափը դիւրին է թերագնահատել։ Անտառը կը ծածկէ Հայաստանի տարածքին պզտիկ բաժինը, եղածին մեծ մասը հիւսիս-արեւելքն ու ծայր հարաւն է, ուստի այս չափի մէկ պահպանուող տարածքը կը պարունակէ երկրին անընդհատ անտառներուն էական մէկ բաժինը։ Դիլիջանը պարզապէս գեղեցիկ հովիտներէն մէկը չէ։ Ան հազուագիւտ բնակավայրի մը մեծ մասն է՝ երկրի մը մէջ, ուր ամբողջ իմաստը ճիշդ այդ հազուագիւտութիւնն է։

Ահա այս պարկին մասին կարդալու, եւ ոչ միայն անոր մէջ քալելու, անկեղծ պատճառը։ Խոր Վիրապը, Գառնին եւ Սեւանը տեսած այցելուն տեսած է լուսանկարներու Հայաստանը եւ միայն մէկ կլիմայ։ Եթէ ետքը ան կենայ Աղստեւի հովիտին մէջ հաճարենիներու տակ, կը տեսնէ միւսն ալ եւ Հայկական լեռնաշխարհի մասին բան մը կը սորվի, որ դաշտին վրայ ոչ մէկ ժամանակ պիտի սորվեցնէր. լեռնաշխարհը իրարմէ շատ տարբեր երկիրներու շարք մըն է, որոնք իրարու քով շարուած են լեռներուն երկայնքին՝ քանի մը հարիւր քիլոմեթրի վրայ։