Ամբերդ ամրոց

Ուր կը կենայ Ամբերդը

Ամբերդը կը գտնուի Արագած լերան հարաւային թեւին, Արագածոտնի մարզին մէջ, Բիւրական գիւղէն բաւական հեռու դէպի հիւսիս-արեւմուտք եւ անկէ շատ աւելի բարձր։ Ան կը գրաւէ եռանկիւնաձեւ ելուստ մը՝ հրուանդան մը, որուն մէկ կողմը Ամբերդ գետին կիրճն է, միւսը՝ Արքաշէնինը. երկու կիրճերը ելուստին ծայրին իրարու կը մօտենան։ Ամրոցը կը տարածուի ամբողջ հրուանդանին վրայ, եւ միակ հարթ մօտեցումը ետեւէն է, ուր գետինը կը բարձրանայ դէպի լեռը։

Վայրին ամբողջ պաշտպանական տրամաբանութիւնը ասիկա է, եւ զայն աւելի լաւ է տեղանքով բացատրել, քան ածականներով։ Պարսպապատ տարածքին երկու կողմերը ուժեղ ըլլալու պէտք չունէին, որովհետեւ անդունդով կը վերջանային։ Պարիսպն ու աշտարակները կեդրոնացած են հոն, ուր հրուանդանը կը միանայ ետեւի լանջին. միայն այդ գիծին վրայ յարձակողը կրնար շարք կազմել։ Ամրոցը անմատչելի չէ. այսօր ճամբայ մը կը հասնի հոն, եւ արահետ մը միշտ եղած է։ Պարզապէս ամէն ուղղութենէ, բացի մէկէն, գրոհը յարձակողին սուղ կը նստէր։

Այս վայրին մասին ամէնէն յաճախ մէջբերուող թիւը բարձրութիւնն է, եւ ան աղբիւրէ աղբիւր կը փոխուի։ Ամբերդը կառավարող արգելոցը, եւ անոր հետեւելով տեղեկատու գրականութեան մեծ մասը, կու տան ծովու մակարդակէն շուրջ 2300 մեթր. Հայաստանի ամերիկեան համալսարանին վարած ժառանգութեան ցանկը կու տայ 2160։ Ոչ մէկը կը յստակեցնէ՝ թիւը դղեակի՞նն է, անկէ երկու հարիւր մեթր վար կանգնած եկեղեցիի՞նը, ետեւի սարահարթի՞նը, թէ վերի լանջինը։ Վայրը այնքան ուղղաձիգ կը տարածուի, որ չորսն ալ տարբեր պատասխան պիտի տային։

Լեռն ու մարզը

Արագածը հրաբուխ է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ամէնէն բարձր կէտը։ Ան մէկ գագաթ չէ, այլ լայն զանգուած՝ կեդրոնական խառնարանի շուրջ չորս գագաթով, եւ Արագածոտն մարզը իր անունը անկէ կ՚առնէ։ Ամբերդը լերան ստորին հարաւային փէշին վրայ է. բաւական բարձր՝ որ տարուան մէկ մասը ամպերու մէջ մնայ, բայց ամրան արօտներէն ու ձիւնէն զգալիօրէն ցած։

Լեռը վայրին տուած է երկու բան, առանց որոնց ան գոյութիւն պիտի չունենար։ Առաջինը քարն է։ Արագածը կազմուած է լաւայէ ու մոխիրէ, եւ մուգ քարը, որմէ դղեակն ու եկեղեցին շարուած են, տեղական ապար է, դաշտէն վեր բերուած չէ. զայն անուանող աղբիւրները բազալտ կ՚ըսեն։ Երկրորդը ջուրն է, որ ամրոցը ստիպուած էր ինք իրեն հասցնել, եւ որուն ստորեւ առանձին բաժին տրուած է։ Զանգուածին վրայ իյնող ձիւնին շնորհիւ է, որ երկու կիրճերուն մէջ ալ ամրան առուներ կը հոսին, եւ որ այս բարձրութեան վրայ ամրոց պահելը գործնականօրէն կարելի էր։

Դիրքը կը բացատրէ նաեւ, թէ ինչո՛ւ մարդիկ ընդհանրապէս այս տեղով հետաքրքրուեցան։ Արագածը կը կենայ Արարատեան դաշտին հիւսիսային եզրին, եւ դաշտէն դէպի Շիրակ ու անկէ Անի տանող ճամբաները անոր փէշերէն կ՚անցնին։ Այս բարձրութեան վրայ ամրոցը ճամբայ չի գոցեր։ Վայրը աւելի կը թելադրէ, որ ան կը հսկէր ճամբայէն վեր ինկած գետինին, եւ հոս կայազօրն ու տնտեսութիւնը կրնային եղանակ մը անցընել, երբ վարի դաշտը ապահով չէր։ Ամբերդը սահմանին ետեւ կանգնած լեռնային յենակէտ է, մայրուղիի դուռ չէ։

Ինչպէս կը թուագրուի վայրը եւ ինչո՛վ

Ամբերդի տարիքին մասին կ՚ըլլան չորս տեսակ պնդումներ, եւ անոնք հաւասարապէս ամուր չեն։ Կայ արձանագրութիւն։ Կան պեղումներ։ Կայ ճարտարապետական համեմատութիւն։ Եւ կայ վերագրում. ամէնէն վաղ շինարարութիւնը կը վերագրուի այս գաւառը տիրած ծանօթ տոհմին։ Չորսէն միայն առաջինը թուական կու տայ։

Արձանագրութիւնը եկեղեցիին վրայ է, ոչ թէ ամրոցին։ Ան փորագրուած է հիւսիսային մուտքին ներսը, կու տայ շինութեան թուականը՝ 1026, եւ կ՚անուանէ անոր ծախսը հոգացող մարդը։ Դղեակին կամ պարիսպներուն վրայ նման բան չէ պահպանուած, եւ ամրոցին ամէնէն վաղ հանգրուաններուն ժամանակակից ոչ մէկ գրաւոր աղբիւր Ամբերդը կը յիշատակէ։

Պեղումներն ու ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը ամրոցին կու տան ժամանակահատուած մը, ոչ թէ թուական։ Արգելոցը իր ամփոփումին մէջ համալիրը կը թուագրէ X-XIII դդ.։ Արագածոտնի անշարժ յուշարձաններու պետական ցանկը, որ կառավարութեան որոշումով հաստատուեցաւ 2002 թուականին, Ամբերդը կ՚արձանագրէ իբրեւ X-XIV դդ.։ Երկու շրջանակները կը տարբերին միայն վերջին ծայրով. վէճը այն մասին է, թէ ե՛րբ վայրը կորսնցուց իր կարեւորութիւնը, եւ ոչ թէ ե՛րբ սկսաւ։

Կը մնայ եօթներորդ դարը։ Ամբերդի մասին հրապարակուած տեղեկագիրներուն մեծ մասը հոնկէ կը սկսի, այս յօդուածը՝ ոչ։ Այն պնդումը, թէ դղեակն ու պարիսպներուն մէկ մասը կանգնեցուեցան եօթներորդ դարուն՝ Կամսարական տոհմին օրով, վերագրում է. ան կը յենու ճարտարապետական համեմատութեան եւ այն բանին վրայ, որ գիտենք այս հողին տէրերուն մասին։ Ատիկա լուրջ առաջարկ է, զոր ըրած են հոս աշխատած հնագէտներն ու ճարտարապետութեան պատմաբանները, բայց մուտքին վրայ փորագրուած թուականին հետ նոյն տեսակի պնդում չէ։ Յաջորդ բաժինը ճիշդ այդ տարբերութեան մասին է։

Կամսարականներու հարցը

Կամսարականները ուշ հնադարու եւ վաղ միջնադարու հայ մեծ նախարարական տուներէն էին։ Անոնք կը տիրէին Արշարունիքին ու Շիրակին՝ ասկէ հիւսիս եւ արեւմուտք, եւ Ամբերդի ամէնէն վաղ հանգրուանը անոնց կը վերագրուի։ Վերագրումը հին է, արգելոցը զայն կը կրկնէ, եւ անոր պատճառով «եօթներորդ դարու ամրոց» արտայայտութիւնը կը հանդիպի այս վայրին գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ, նոյնիսկ այն թղթածրարին, որով Ամբերդը հասաւ եւրոպական ժառանգութեան ընտրող յանձնախումբին։

Կը պակսի այն վկայութիւնը, որ հարցը պիտի լուծէր։ Ամբերդի մէջ ոչ մէկ արձանագրութիւն Կամսարական մը կը յիշէ։ Այդ ժամանակէն պահպանուած ոչ մէկ գրութիւն ամրոցը կը յիշատակէ։ Իսկ թուագրուելիք շերտը՝ դղեակին եւ պարիսպներու քանի մը հատուածներու ամէնէն վարի շարքերը, ճիշդ այն մասն է, որ ամէնէն շատ վերաշինուած, երեսապատուած ու ամրակայուած է։ Առաջարկը կը յենու որմնադրութեան եւ յատակագիծի համեմատութեան վրայ՝ այլուր ստոյգ թուագրուած շինութիւններու հետ։ Ասիկա իրական փաստարկ է, բայց նաեւ՝ հերքելի։

Ասոնց բոլորին տակ կայ աւելի հին շերտ մըն ալ։ Հրուանդանին վրայ կատարուած հետազօտութիւնը կը հաղորդէ միջնադարէն շատ աւելի վաղ նիւթի մասին։ Ասիկա զարմանալի չէ հոսող ջուրի մօտ պաշտպանելի ելուստի մը համար եւ դղեակին մասին բան մը չ՚ըսեր։ Զայն կը նշենք միայն անոր համար, որ աննկատ չխառնուի եօթներորդ դարու պնդումին. նախապատմական ժամանակներուն գործածուած հրուանդանը եւ եօթներորդ դարուն կառուցուած ամրոցը երկու առանձին պնդումներ են, եւ մէկը միւսը չ՚ապացուցեր։

Պահլաւունիներու Ամբերդը

Տասնմէկերորդ դարուն Ամբերդը կը պատկանէր Պահլաւունիներուն։ Այս տոհմը բարձրացած էր Բագրատունեաց թագաւորութեան հետ եւ Անիի արքունիքին մէջ ժառանգաբար կը կրէր սպարապետի՝ գլխաւոր հրամանատարի պաշտօնը։ Թէ ինչպէ՛ս անոնք ամրոցին տիրացան, գիտենք երկրորդական աղբիւրէ. ձեռքբերումը կը յղուի Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունիի՝ տասնմէկերորդ դարու կէսերուն գրուած թուղթերուն, ոչ թէ վայրէն ելած որեւէ վաւերագրի կամ արձանագրութեան։

Պահլաւունիներէն Ամբերդի հետ անունով կապուողը Վահրամն է. ան թագաւորութեան վերջին տասնամեակներուն կը հրամանատարէր բագրատունեաց զօրքին եւ եկեղեցիին վրայ յիշատակուած հովանաւորն է։ Ստոյգ իրենն է այդ եկեղեցին։ Իրեն սովորաբար վերագրուող միւս գործերը՝ հաստցուած պարիսպները, կիրճի եզրի աշտարակները, բաղնիքը, կը վերագրուին եկեղեցիին թուականին եւ տոհմին տիրապետութեան հիման վրայ, առանձին վկայութիւն չկայ։ Ընթերցողը զանոնք պէտք է ընդունի քիչ մը աւելի զգուշութեամբ, քան արձանագրութիւն կրող շինութիւնը։

Տարբերութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ ամրոց մը սխալ նկարագրելու ամէնէն տարածուած ձեւը ասիկա է։ Տիրապետութիւնը, կառուցումը, վերակառուցումը, եկեղեցիի հովանաւորութիւնը եւ ուշ յաւելումը հինգ տարբեր բաներ են, իսկ անունով յայտնի մէկ իշխանը յաճախ հինգն ալ կը կլլէ։ Վահրամ Պահլաւունին անկասկած շինարարութիւն կատարած է Ամբերդի մէջ։ Արդեօք հրուանդանին վրայ կանգուն ամէն պատ իրե՞նն է. ասիկա առանձին հարց է, եւ պատասխանը գրեթէ անկասկած՝ ոչ։

1026 թուականի եկեղեցին

Եկեղեցին կանգնած է դղեակէն երկու հարիւր մեթր վար, պարիսպներէն ներս, Արքաշէնի կողմի պարիսպին մօտ, եւ Ամբերդի միակ ամբողջական շինութիւնն է։ Ան նուիրուած է Սուրբ Աստուածածինի եւ սովորաբար կը կոչուի Վահրամաշէն՝ Վահրամի շինածը, զայն կառուցել տուող մարդուն անունով։ Թուականը կու տայ հիւսիսային մուտքին ներսի արձանագրութիւնը։

Յատակագիծը ուղղանկիւնի մէջ ներգծուած խաչ է՝ աստիճանաւոր պատուանդանի վրայ, թաղածածկ թեւերով, կիսաշրջան խորանով եւ չորս անկիւնները երկյարկ փոքր աւանդատուներով։ Խաչման վրայ կը բարձրանայ թմբուկ մը, որ ներսէն կլոր է, դուրսէն՝ տասներկուանիստ. նիստերը իրարմէ կը բաժնեն զոյգ կիսասիւներ, իսկ վրան հովանոցաձեւ կոնաձեւ ծածկ կայ։ Նոյն ձեւը կը գտնենք Շիրակի Մարմաշէն վանքին մէջ, որ նոյնպէս Պահլաւունիներունն էր, եւ ասիկա այն պատճառներէն մէկն է, որ երկուքը յաճախ նոյն ճարտարապետին կը վերագրուին։ Կը հաղորդուի, թէ հոս ծածկին տակ շաղախին մէջ խեցեղէն անօթներ դրուած են. հայկական շինարարութեան մէջ այս հնարքը այլուր գործածուած է թեթեւութեան եւ ձայնի համար։

Եկեղեցին համալիրին մէկ մասն է, ոչ թէ անոր գլխաւոր նիւթը։ Ասիկա պէտք է ըսել, որովհետեւ գայթակղութիւնը հակառակ ուղղութեամբ կը քաշէ. լուսանկարուողը այս շինութիւնն է, թուական ունեցողն ալ ասիկա է։ Այն յօդուածը, որ անոր թոյլ տար ամէն բան ստուերել, ի վերջոյ պիտի նկարագրէր լեռնալանջի փոքր վանք մը՝ ամրոցի մը փոխարէն, որ իր տիրոջ եկեղեցին ունի պարիսպներէն ներս։ Հոս յարաբերութիւնը նախարարական յենակէտի սովորական յարաբերութիւնն է, եւ եկեղեցիին թուականը եկեղեցիինն է, ամրոցինը չէ։

Ինչպէս կը գործէր ամրոցը

Գլխաւոր շինութիւնը դղեակն է՝ վայրին ամէնէն բարձր կէտը, ցամաքային կողմը. շաղախով շարուած բազալտէ եռայարկ ծաւալ՝ փայտէ միջյարկերով, վարը տնտեսական, վերը՝ բնակելի սենեակներով։ Հրապարակուած նկարագրութիւնները անոր կու տան շուրջ 1500 քառակուսի մեթր։ Ասիկա տիրոջ բնակարանն է եւ միաժամանակ վայրին վերջին պաշտպանական դիրքը։ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ այս դասաւորութիւնը բաւական տարածուած է, եւ ասոր համար Ամբերդի մասին անգլերէն գրութիւնները զայն կը կոչեն մերթ դղեակ, մերթ ամրոց։

Անոր շուրջ, հրուանդանին եզրով, կ՚երկարի պարիսպներու գիծ մը, իսկ աշտարակները շարուած են հոն, ուր գետինը ամէնէն խոցելի է։ Արգելոցին նկարագրութեամբ պարիսպները 15-16 մեթր բարձր են եւ 2-3 մեթր հաստ. աշտարակները կիսաշրջան են, ներսը փոքր սենեակներով, իսկ պատերուն վրայ հրաձգութեան բացուածքներ կան։ Ամենէն ծանր շինարարութիւնը ցամաքային կողմն է, ուր տեղանքը պաշտպանութեան ոչ մէկ օգնութիւն կ՚ընէ։

Մնացած ամէն բան տեղաւորուած է դղեակին ու պարիսպին միջեւ. բաղնիքը դղեակէն վար՝ Արքաշէնի կողմը, անոր քով մատուռ մը, ջրամբարներ, պահեստ, եւ տուներու ու արհեստանոցներու հիմեր, որ պեղումները բացին։ Ասիկա պարապ բակի մէջ կանգնած դղեակ չէ։ Ասիկա փոքր ամրացուած բնակավայր է՝ մէկ ծայրը տիրոջ աշտարակով, եւ աշտարակին ծառայող ամբողջ տնտեսութիւնը կ՚ապրէր պարիսպներէն ներս։

Անգլերէնը ասոր համար յարմար բառեր չունի։ Միջնադարեան ամրոցի մասին ընթերցողին միտքը եկող բառերը՝ donjon, bailey, խրամատ, կախովի կամուրջ, ուրիշ շինարարական աւանդութիւն մը կը նկարագրեն, եւ ոչ մէկը հոս կը յարմարի. հոս ո՛չ բլրակ կայ, ո՛չ խրամ, ո՛չ ալ եւրոպական տիպի դրանատուն։ Ամբերդը մշակուած բազալտ է եւ շաղախով շարուած կոպիճ՝ ժայռոտ հրուանդանի մը վրայ։ Զայն կառուցած են մարդիկ, որոնք շատ երկար ժամանակ ժայռոտ հրուանդաններ ամրացուցած էին, եւ աւելի լաւ է զայն նկարագրել իր իսկ բառերով, քան ուրիշ տեղի հետ համեմատելով։

Ջուրը եւ բաղնիքը

Երկու կիրճերու միջեւ ինկած հրուանդանի վրայ կանգնած ամրոցը ջուր ունի հարիւր մեթր վարը, իսկ վերը՝ ոչինչ։ Ուստի թէ ինչպէ՛ս Ամբերդը ջուր կը ստանար, իրական հարց է։ Պեղումներով հաստատուած պատասխանը պարզ է. պարիսպներէն ներս ջրամբարներ, եւ թրծուած կաւէ խողովակներով ջրմուղ մը, որ ջուրը կը բերէր լերան աւելի բարձր աղբիւրներէն։

Հրապարակուած նկարագրութիւնները այդ ջրմուղին կու տան քանի մը քիլոմեթր երկարութիւն եւ կը յիշեն զայն սնուցող ջրամբարներ։ Ջրմուղը ինք լաւ վկայուած է եւ վայրին ծանօթ յատկանիշներէն է, բայց անոր վերաբերող թիւերը կը շրջանառին առանց չափագրութեան։ Ուստի այս յօդուածը բարձր լանջերէն խողովակներով մատակարարումը կը նկատէ հաստատուած, իսկ անոր ճշգրիտ երկարութիւնը՝ մօտաւոր. վկայութիւնը աւելին չի թոյլատրեր։

Ծածկուղիները Ամբերդի այն մասն են, որուն մասին ամէնէն շատ կը չափազանցեն։ Յուշարձաններու պետական ցանկը երկու ծածկուղի կ՚արձանագրէ, եւ պեղումները գտան դէպի ջուրը իջնող անցքեր. այսքանը փաստագրուած է։ Փաստագրուած չէ լերան ընդերքով անցնող գաղտնի թունելներու ցանցը, ինչպէս զայն սովորաբար կը նկարագրեն։ Պարիսպներէն ներսէն մինչեւ կիրճի առուակը իջնող զառիթափ ծածկուած սանդուխը պաշարման ժամանակի սովորական ճարտարագիտական լուծում է եւ որեւէ առեղծուածի կարիք չունի։

Բաղնիքը կը գտնուի դղեակէն շուրջ 70 մեթր հեռու, Արքաշէնի դրան մօտ, եւ վայրին ուշագրաւ մնացորդներէն է։ Ան ունի սովորական եռամաս դասաւորութիւնը՝ հանդերձարան, լուացարաններ եւ կաթսայատուն, եւ կը տաքնար տակէն. տաք օդն ու ծուխը կ՚անցնէին յատակին տակէն եւ պատերուն մէջէն վեր։ Զայն յաճախ կը կոչեն հռոմէական բաղնիք. պնդումը սխալ է, բայց ճիշդ ուղղութեամբ։ Ջեռուցման սկզբունքը հռոմէացի շինարարներէն կու գայ, իսկ շինութիւնը տասնմէկերորդ դարու հայկական բաղնիք է նախարարական ամրոցի մէջ, ոչ թէ Արագած տեղափոխուած հռոմէական հաստատութիւն։

Ամբերդը միջնադարեան հակամարտութիւններուն մէջ

Ամբերդի ռազմական պատմութիւնը գրեթէ ամբողջովին կը հիմնուի ուշ ժամանակագրութիւններու եւ արդի ամփոփումներու վրայ, վայրէն ելած աղբիւր չկայ, եւ պէտք է զայն այդպէս ալ կարդալ։ Թագաւորութիւնը, որուն կը պատկանէր ամրոցը, վերջ գտաւ 1045 թուականին, երբ Բիւզանդիոնը միացուց Անին։ Վահրամ Պահլաւունին, որ գլխաւորած էր միացումին դէմ դիմադրութիւնը, քիչ ետք զոհուեցաւ Դուինի ամիրային դէմ ճակատամարտի մէջ. աղբիւրները անոր մահուան տարբեր թուականներ կու տան։ Յաջորդ տասնամեակներուն հոս պատահածը արդի տեղեկագիրները կը ներկայացնեն իբրեւ նախ բիւզանդական, ապա սելճուքեան տիրապետութիւն, եւ սելճուքեան գրաւումը սովորաբար կը դնեն 1070-ականներուն։

Այդ տասնամեակը պէտք է նշել զգուշութեամբ, առանց զայն վստահաբար կրկնելու։ Սելճուքեան ոյժը իրապէս այդ շրջանին տիրացաւ երկրին (Անին ինք ինկաւ 1064 թուականին), ուստի ընդհանուր պատկերը կասկածելի չէ։ Բայց Ամբերդի համար առաջարկուած թուականը տեղեկագիրէ տեղեկագիր կը փոխուի, եւ անոնցմէ ոչ մէկը կը յղուի ամրոցը անուանող ժամանակակից աղբիւրի։ Հոս ազնիւ ձեւը ժամանակահատուած մը տալն է։ Ամէն պարագայի, տիրոջ փոփոխութիւնը չ՚ապացուցեր, թէ ամրոցը աւերուեցաւ։

Պատմութեան աւելի ամուր մասը տասներեքերորդ դարու սկիզբն է։ Զաքարեան եղբայրները՝ Զաքարէն եւ Իւանէն, Ամբերդը ետ առին 1196 թուականին (որոշ տեղեկագիրներ կու տան 1197)՝ այն արշաւանքներուն ընթացքին, որոնք հիւսիսային Հայաստանի մեծ մասը վերադարձուցին հայկական ու վրացական իշխանութեան։ 1215 թուականէն ամրոցը կը պատկանէր Վաչուտեաններուն, որոնք զայն իրենց իշխանութեան աթոռանիստը դարձուցին եւ ետքը իրենց տիտղոսը անկէ առին։ 1236 թուականին մոնկոլները գրաւեցին ամրոցը եւ վնասեցին զայն։ Ամրոցը նորոգուեցաւ, եւ Վաչուտեանները տակաւին հոս էին, բայց այս կէտէն ետք Ամբերդը աւելի համեստ վայր է։

Անկումն ու աւերումը

Ամբերդի վախճանը աւելի մշուշոտ է, քան անոր կառուցումը։ Կոկիկ տարբերակը, թէ Լենկթեմուր զայն կործանեց տասնչորսերորդ դարու վերջը եւ ամրոցը այլեւս չվերականգնուեցաւ, ամփոփում է, ոչ թէ եզրակացութիւն։ Լենկթեմուրի արշաւանքները իրապէս անցան Հայաստանէն 1380-ական եւ 1390-ական թուականներուն, անկէ ետք ամրոցը իբրեւ կարեւոր վայր այլեւս չի յիշուիր, եւ յուշարձաններու պետական ցանկին վերջին սահմանը՝ տասնչորսերորդ դարը, ասոր հետ կը համաձայնի։ Ասիկա հաւանական վախճան է, բայց թոյլ փաստագրուած։

Ամէն պարագայի, հրուանդանին վրայ կեանքը յանկարծ չդադրեցաւ։ Հոսկէ կը հաղորդուի նաեւ ուշ նիւթ՝ տասնվեցերորդ եւ տասնեօթներորդ դարերէն։ Ամրոցի մը վիճակը յաճախ այսպէս կ՚ըլլայ, երբ ան այլեւս ամրոց չէ. մարդիկ կը շարունակեն ապրիլ պարիսպներուն պատսպարանին տակ՝ առանց զանոնք խնամելու։ Յենակէտի մը լքումը սերունդներով երկարող գործընթաց է, ոչ թէ թուական ունեցող դէպք։

Միւս յաճախակի բացատրութիւնը երկրաշարժներն են, եւ զանոնք պէտք է պատերազմէն զատ դիտել։ Հայաստանը երկրաշարժային գօտի է. վայրին իսկ պահպանական թղթածրարը երկրաշարժի վտանգը կը նշէ իբրեւ կանգուն պարիսպներուն այսօրուան սպառնալիք, եւ վեց դարու ցնցումները շատ բան պիտի ընէին ժայռի եզրին շաղախով շարուած կոպիճին։ Սակայն չկայ փաստագրութիւն, թէ որոշակի երկրաշարժ մը ճիշդ այս վայրին վնաս հասցուցած է։ Աւերակը ինք չ՚ապացուցեր իրեն համար առաջարկուած պատճառներէն ոչ մէկը, եւ ասոր համար է, որ աւերակի մը շուրջ այդքան բացատրութիւններ կը կուտակուին։

Պեղումներ, վերականգնում եւ ի՛նչն է միջնադարեան

Ամբերդը լայն ծաւալով պեղուած է երկու անգամ։ Առաջին արշաւախումբը աշխատեցաւ 1936-էն 1940 թուականներուն՝ Յովսէփ Օրբելիի ղեկավարութեամբ։ Օրբելին արեւելագէտ էր, ղեկավարեց Էրմիտաժը եւ դարձաւ Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի առաջին նախագահը։ Արշաւախումբը մաքրեց բաղնիքն ու անոր շրջակայքը, գլխաւոր սանդուխը, ջրամբարը եւ մատուռը։ Երկրորդը տեւեց 1963-էն 1972 թուականները. զայն վարեց Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկը՝ Նիկոլայ Տոկարսկիի եւ Ս. Յարութիւնեանի ղեկավարութեամբ, եւ բացաւ ամրոցին վերի մասը, տուներու ու արհեստանոցներու հիմեր եւ պարիսպներու նոր հատուածներ։

Գտածոները գանձ չեն. անոնք միջնադարեան ազնուական տան սովորական իրերն են՝ մետաղեայ առարկաներ ու զէնքեր, արծաթէ զարդեր, խեցեղէն, ապակի, դրամներ, բրոնզէ աշտանակներ։ Ասոնք են, որ վայրը կը թուագրեն X-XIII դդ., եւ ասոնց շնորհիւ այդ ժամանակահատուածը հոս աւելի վստահութեամբ կ՚ըսուի, քան անկէ առաջ եկած դարը։

Պեղումներու պատմութեան մէկ մանրամասնութիւն արժէ նշել, որովհետեւ ան առանց ստուգումի կը վերատպուի։ Արգելոցը իր գրութեան մէջ 1936-1940 թուականներու աշխատանքներուն համար Օրբելիի կողքին կը յիշէ Թորոս Թորամանեանը։ Թորամանեանը, որ հիմնեց հայ ճարտարապետութեան պատմութեան ուսումնասիրութիւնը, եւ որուն չափագրութիւնները այս ասպարէզի մեծ մասին հիմքն են, մեռաւ 1934 թուականին։ Հայկական յուշարձաններու վրայ անոր կատարած գործը իրական է եւ կը պատկանի այդ արշաւախումբերէն առաջ եկած սերունդին. պեղումը Օրբելիինն էր։

Վերականգնումը այնքան շարունակական եղած է, որ այցելուին պէտք է պարզօրէն ըսել, թէ ի՛նչն է հին։ Չափագրութիւններն ու վերականգնումի ծրագիրը պատրաստուեցան 1949 թուականէն սկսեալ ճարտարապետներու խումբի մը կողմէ, որուն մէջ էր Կարօ Ղաֆատարեանը։ Համալիրին վրայ աշխատանքը շարունակուեցաւ մինչեւ 1972 թուականը, եւ նոր արշաւներ եղան 1970-ականներուն ու դարձեալ 2005-2007 թուականներուն։ Դղեակը, եկեղեցին եւ բաղնիքը բոլորն ալ ամրակայուեցան ու մասամբ վերաշարուեցան։ Կանգնածին մեծ մասը իսկապէս միջնադարեան է, կոկիկ պատագլուխներն ու վերադրուած շարքերը՝ ոչ, եւ երկուքին սահմանը ամէն տեղ գետնի վրայ նշուած չէ։

Ի՛նչ պահպանուած է եւ ի՛նչ կը պաշտպանէ զայն

Այցելուն կը գտնէ աւերակ մը, որուն մէջ մէկ շինութիւն ամբողջական մնացած է։ Դղեակը կիրճին կողմը զգալի բարձրութեամբ կանգուն է, բայց առանց տանիքի. պարիսպներու գիծը պահպանուած է հատուածներով՝ աշտարակներու կոճղերով. բաղնիքը ցած պատեան է, ուր յատակին տակի կառոյցը կ՚երեւի. եկեղեցին անվնաս է։ Ասոնց բոլորը շրջապատող արգելոցը կը գրաւէ 45.07 հեկտար եւ ստեղծուեցաւ կառավարութեան որոշումով 2017 թուականին, իսկ համալիրը Արագածոտնի յուշարձաններու պետական ցանկին մէջ է ցանկին հաստատման օրէն՝ 2002 թուականէն։

Պաշտպանութիւնը ազգային է, եւ հոս ճշգրիտ ըլլալը կարեւոր է, որովհետեւ Ամբերդի մասին յաճախ կը գրեն այնպէս, կարծես ան միջազգային կարգավիճակ ունենար։ Չունի։ Հայաստանը ունի Համաշխարհային ժառանգութեան երեք կոթող եւ նախնական ցանկ մը՝ քանի մը ուրիշ վայրով, եւ Ամբերդը ոչ մէկուն մէջ է։ Անոր ունեցածը վերջերս եղած միջազգային առաջադրում մըն է. 2024 թուականի Յունուարին Ամբերդի արգելոցը այն տասնմէկ վայրերէն մէկն էր, որոնք ընդգրկուեցան Եւրոպա Նոստրայի եւ Եւրոպական ներդրումային դրամատան հիմնարկին «7 ամէնէն վտանգուած» ծրագրին կարճ ցանկին մէջ։ Զայն առաջադրած էր Հայաստանի մշակոյթի նախարարութիւնը։

Ամբերդը չընտրուեցաւ։ Ապրիլին յայտարարուած եօթը վայրերը Ֆրանսայի, Յունաստանի, Իտալիոյ, Սերպիոյ եւ Թուրքիոյ մէջ էին, եւ Ամբերդը անոնց մէջ չէր։ Այս տարբերութիւնը լրատուութեան զգալի մասին մէջ կորսուեցաւ, եւ տարածուեցաւ այն պնդումը, թէ Ամբերդը Եւրոպայի եօթը ամէնէն վտանգուած յուշարձաններէն մէկն է։ 2024 թուականի առաջադրման թղթածրարը կը մնայ վայրին վիճակին ամէնէն պարզ հրապարակային ամփոփումը. հովն ու եղանակը կը մաշեցնեն պարիսպներուն գլուխները, արմատները կը քանդեն որմնադրութիւնը, կառոյցները կը շեղին ուղղաձիգէն, եւ երկրաշարժի վտանգ կայ աւերակի մը մէջ, ուրկէ մարդիկ կ՚անցնին։