Ամբերդ ամրոց
Ամբերդը կը կենայ Արագածի հարաւային կողմը՝ եռանկիւնաձեւ հրուանդանի մը վրայ, որուն երկու կողմերէն կիրճեր կ՚իջնեն, եւ վայրին մասին գրեթէ ամէն բան կը բխի հէնց այդ դիրքէն։ Պահպանուածը աւերակ է՝ եռայարկ քարէ դղեակի պատեանը, պարիսպներու հատուածներ ու աշտարակներու կոճղեր, դղեակէն վար բաղնիք մը, ջրամբարներ ու ջրմուղի գիծ, եւ մէկ եկեղեցի՝ որ տակաւին ամբողջական կը կենայ։ Եկեղեցին թուական ունի՝ 1026, ամրոցը՝ ոչ, եւ ասիկա ամենէն օգտակար բանն է որ արժէ գիտնալ՝ Ամբերդի մասին ուրիշ որեւէ բան կարդալէ առաջ։ Այս վայրին վաղ պատմութեան մասին գրուած գրեթէ ամէն վստահ նախադասութիւն վերագրում մըն է. միակ շինութիւնը՝ որ կարելի է թուագրել, ան է որ վերջը աւելցաւ։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական խումբ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 19 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
Ամբերդը աւերակ միջնադարեան ամրոց մըն է Արագածոտնի մարզին մէջ՝ Արագածի հարաւային լանջին, Ամբերդ եւ Արքաշէն գետերու կիրճերուն միջեւ ինկած հրուանդանի մը վրայ։ Համալիրին մէջ կան եռայարկ քարէ դղեակ, պարիսպներու ու աշտարակներու գիծ, տակէն ջեռուցուող բաղնիք, ջրամբարներ ու խեցեղէն խողովակներով ջրմուղ, ինչպէս նաեւ Վահրամաշէն կոչուած եկեղեցին, որ կառուցուեցաւ բագրատունեաց սպարապետ Վահրամ Պահլաւունիի համար եւ արձանագրութեամբ կը թուագրուի 1026 թուականով։ Հէնց այդ եկեղեցին վայրին միակ ստոյգ թուագրուած շինութիւնն է։ Ամրոցը ինք պեղումներով եւ ճարտարապետութեամբ կը թուագրուի X-XIII դդ., իսկ Կամսարականներուն վերագրուող եօթներորդ դարու հիմնադրութիւնը վերագրում է եւ ոչ թէ փաստագրուած իրողութիւն։ 2017 թուականէն Ամբերդը պետական պատմամշակութային արգելոց է։
Հիմնական իրողութիւններ
- Վայրին տեսակը
- Աւերակ միջնադարեան ամրոցային համալիր՝ դղեակ, պարիսպներ ու աշտարակներ, եկեղեցի, բաղնիք եւ ջրմուղ
- Ուր
- Արագածոտնի մարզ, Արագած լերան հարաւային լանջերուն, Բիւրական գիւղէն հիւսիս-արեւմուտք
- Բարձրութիւնը
- Ծովու մակարդակէն շուրջ 2300 մեթր՝ արգելոցին տուած թիւով. կը հրապարակուի նաեւ 2160 մեթր
- Թուագրումը
- Արգելոցը համալիրը կը թուագրէ X-XIII դդ., յուշարձաններու պետական ցանկը՝ X-XIV դդ.
- Եկեղեցին
- Սուրբ Աստուածածին, կը կոչուի Վահրամաշէն, արձանագրութեամբ թուագրուած 1026 թուականով՝ հոս միակ ստոյգ թուագրուած շինութիւնը
- Պահպանութիւնը
- 2002 թուականէն Արագածոտնի յուշարձաններու պետական ցանկին մէջ. 2017 թուականէն՝ 45.07 հեկտար պատմամշակութային արգելոց
Ուր կը կենայ Ամբերդը
Ամբերդը կը գտնուի Արագած լերան հարաւային թեւին, Արագածոտնի մարզին մէջ՝ Բիւրական գիւղէն բաւական հեռու հիւսիս-արեւմուտք եւ անկէ շատ աւելի բարձր։ Ան կը գրաւէ հրուանդան մը՝ եռանկիւնաձեւ ելուստ, որուն մէկ կողմը Ամբերդ գետին կիրճն է, միւսը՝ Արքաշէնինը, եւ երկուքը ելուստին ծայրէն վար իրարու կը մօտենան։ Ամրոցը կը գրաւէ ամբողջ հրուանդանը, եւ միակ հարթ մօտեցումը ետեւէն է, ուր գետինը ետ կ՚երթայ դէպի լեռը։
Ասիկա է վայրին պաշտպանական ամբողջ տրամաբանութիւնը, եւ արժէ զայն ըսել տեղանքով, ոչ թէ մակդիրներով։ Պարսպապատ տարածքին երկու կողմերը բնաւ ուժեղ ըլլալու պէտք չեն ունեցած, որովհետեւ անդունդով կ՚աւարտին. պարիսպն ու աշտարակները կեդրոնացած են հոն՝ ուր հրուանդանը կը միանայ ետեւի լանջին, եւ ատիկա միակ գիծն է որուն վրայ յարձակողը կրնար շարք կազմել։ Հոս ամրոցը անմատչելի չէ — ճամբայ մը այսօր կը հասնի, եւ արահետ մը միշտ եղած է, — ան պարզապէս սուղ կ՚արժէ գրոհողին ամէն ուղղութենէ, բացի մէկէն։
Բարձրութիւնը այն է՝ որ ամենէն յաճախ կը մէջբերուի այս վայրին մասին, եւ թիւը կը փոխուի աղբիւրէ աղբիւր։ Ամբերդը կառավարող արգելոցը, եւ անկէ ետք տեղեկատու գրականութեան մեծ մասը, կու տան ծովու մակարդակէն շուրջ 2300 մեթր. Հայաստանի ամերիկեան համալսարանին վարած ժառանգութեան ցանկը կու տայ 2160։ Ոչ մէկը կ՚ըսէ թէ թիւը դղեակի՞նն է, թէ անկէ երկու հարիւր մեթր վար կենացող եկեղեցիինը, ետեւի սարահարթի՞նը, թէ վերի սարալանջինը, մինչ վայրը այնքան ուղղաձիգ տարածում ունի՝ որ չորսն ալ տարբեր պատասխաններ պիտի ըլլան։
Լեռն ու մարզը
Արագածը հրաբուխ մըն է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ամենէն բարձր գետինը՝ կեդրոնական խառնարանի շուրջ չորս գագաթ ունեցող լայն զանգուած, ոչ թէ մէկ գագաթ, եւ Արագածոտն մարզը իր անունը կ՚առնէ հէնց անկէ։ Ամբերդը լերան ստորին հարաւային փէշին վրայ է՝ բաւական բարձր որ տարուան մէկ մասը ամպերու մէջ ըլլայ, եւ զգալիօրէն ցած ամրան արօտներէն ու ձիւնէն։
Լեռը վայրին կու տայ երկու բան՝ առանց որոնց ան պիտի չըլլար։ Առաջինը քարն է։ Արագածը կազմուած է լաւայէ ու մոխիրէ, եւ մուգ քարը՝ որմէ դղեակն ու եկեղեցին շարուած են, տեղական ապարն է եւ ոչ թէ դաշտէն վեր բերուած որեւէ բան. այն աղբիւրները՝ որոնք նիւթը կ՚անուանեն, կ՚անուանեն բազալտ։ Երկրորդը ջուրն է՝ որ ամրոցը ստիպուած էր ինք իրեն հասցնել եւ որուն ստորեւ առանձին բաժին տրուած է. զանգուածին վրայ իյնող ձիւնն է պատճառը՝ որ երկու կիրճերուն մէջ ալ ամրան առուներ կը հոսին, եւ որ այս բարձրութեան վրայ ամրոց մը ընդհանրապէս գործնական էր։
Դիրքը կը բացատրէ նաեւ թէ ինչո՛ւ որեւէ մէկը անով զբաղեցաւ։ Արագածը կը կենայ Արարատեան դաշտին հիւսիսային եզրին վրայ, եւ դաշտէն դէպի Շիրակ ու անկէ Անի տանող ճամբաները կ՚անցնին անոր փէշերէն։ Այս բարձրութեան ամրոցը ճամբայ չի գոցեր. վայրին թելադրած ընթերցումը այն է՝ որ ան կը պահէ ճամբայէն վեր ինկած գետինը, եւ որ ասիկա այն տեղն է՝ ուր կայազօրն ու տնտեսութիւնը կրնան եղանակ մը նստիլ երբ վարի դաշտը ապահով չէ։ Ամբերդը սահմանին ետեւի լեռնային յենակէտ մըն է, ոչ թէ մայրուղիի դուռ։
Ինչպէս կը թուագրուի վայրը եւ ինչո՛վ
Ամբերդի տարիքին մասին կ՚ըլլայ չորս տարբեր տեսակի պնդում, եւ անոնք հաւասարապէս ամուր չեն։ Կայ արձանագրութիւն։ Կան պեղումներ։ Կայ ճարտարապետական համեմատութիւն։ Եւ կայ վերագրում՝ այս գաւառը տիրած ծանօթ տոհմին կը վերագրուի ամենէն վաղ շինարարութիւնը։ Չորսէն միայն առաջինը թուական կու տայ։
Արձանագրութիւնը եկեղեցիին վրայ է, ոչ թէ ամրոցին։ Ան փորագրուած է հիւսիսային մուտքին ներսը, շինութեան թուականը կու տայ 1026, եւ կ՚անուանէ այն մարդը՝ որ վճարեց անոր համար։ Դղեակին կամ պարիսպներուն վրայ նմանօրինակ բան չէ պահպանուած, եւ ամրոցին ամենէն վաղ հանգրուաններուն ժամանակակից ոչ մէկ գրութիւն Ամբերդը ընդհանրապէս կը յիշատակէ։
Պեղումներն ու ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը ամրոցին կու տան ժամանակահատուած, ոչ թէ թուական։ Արգելոցին սեփական ամփոփումը կ՚ըսէ թէ համալիրը կը թուագրուի X-XIII դդ.։ Արագածոտնի անշարժ յուշարձաններու պետական ցանկը՝ որ հաստատուեցաւ կառավարութեան որոշումով 2002 թուականին, Ամբերդը կ՚արձանագրէ իբրեւ X-XIV դդ.։ Այս երկու շրջագիծերը կը տարբերին ուշ ծայրին, որ տարաձայնութիւն է այն մասին թէ ե՛րբ դադրեցաւ վայրին կարեւորութիւնը, եւ ոչ թէ ե՛րբ սկսաւ ան։
Կը մնայ եօթներորդ դարը՝ հոն ուրկէ կը սկսին Ամբերդի մասին հրապարակուած տեղեկագիրներուն մեծ մասը եւ ուրկէ այս յօդուածը չի սկսիր։ Այն պնդումը թէ դղեակն ու պարիսպներուն մէկ մասը կանգնեցուեցան եօթներորդ դարուն Կամսարական տոհմին օրով, վերագրում մըն է՝ կառուցուած ճարտարապետական համեմատութեան եւ այս հողը տիրողին գիտցուածին վրայ։ Ատիկա լուրջ առաջարկ մըն է՝ ըրած հոս աշխատած հնագէտներուն ու ճարտարապետութեան պատմաբաններուն կողմէ, եւ ան նոյն տեսակի պնդումը չէ՝ ինչ որ մուտքի վրայ փորագրուած թուականը։ Յաջորդ բաժինը հէնց այդ տարբերութեան մասին է։
Կամսարականներու հարցը
Կամսարականները ուշ անտիկ ու վաղ միջնադարեան դարերու հայ մեծ նախարարական տուներէն էին՝ տիրելով Արշարունիքին ու Շիրակին ասկէ հիւսիս եւ արեւմուտք, եւ հէնց անոնք են այն տոհմը՝ որուն կը վերագրուի Ամբերդի ամենէն վաղ հանգրուանը։ Վերագրումը հին է, արգելոցը զայն կը կրկնէ, եւ հէնց ան է որ «եօթներորդ դարու ամրոց» արտայայտութիւնը կը դնէ այս վայրին գրեթէ ամէն նկարագրութեան մէջ, ներառեալ այն թղթածրարին՝ որ Ամբերդը հասցուց եւրոպական ժառանգութեան ընտրող յանձնախումբին։
Կը պակսի այն տեսակի վկայութիւնը՝ որ հարցը պիտի լուծէր։ Ամբերդի մէջ ոչ մէկ արձանագրութիւն Կամսարական կ՚անուանէ։ Ժամանակին պահպանուած ոչ մէկ գրութիւն ամրոցը կը յիշատակէ։ Իսկ այն շերտը՝ որ պէտք է թուագրուէր, դղեակին եւ պարիսպներու քանի մը հատուածներու ամենէն վարի շարքերը, — հէնց այն մասն է որ ամենէն յաճախ վերակառուցուած, երեսապատուած ու ամրակայուած է։ Առաջարկը կը հենի որմնադրութեան եւ յատակագիծի՝ այլուր ստոյգ թուագրուած գործի հետ համեմատութեան վրայ, որ իրական փաստարկ մըն է եւ հերքելի փաստարկ մը։
Ասոնց ամէնուն տակ կայ նաեւ աւելի հին շերտ մը։ Հրուանդանին հետազօտութիւնը հաղորդած է միջնադարեանէն շատ աւելի վաղ նիւթի մասին, որ զարմանալի չէ հոսող ջուրին քով ինկած պաշտպանելի ելուստի մը համար եւ դղեակի մը մասին ոչինչ կ՚ըսէ։ Արժէ զայն անուանել միայն այն բանին համար՝ որ լուռ չմիանայ եօթներորդ դարու պնդումին. նախապատմական ժամանակներուն գործածուած հրուանդան մը եւ եօթներորդ դարուն կառուցուած ամրոց մը երկու առանձին պնդում են, եւ ոչ մէկը միւսին ապացոյցն է։
Պահլաւունիներու Ամբերդը
Տասնմէկերորդ դարուն Ամբերդը կը պատկանէր Պահլաւունիներուն՝ տոհմի մը որ բարձրացած էր Բագրատունեաց թագաւորութեան հետ եւ Անիի արքունիքին մէջ ժառանգաբար կը կրէր սպարապետի՝ գլխաւոր հրամանատարի պաշտօնը։ Թէ ինչպէս անոնք ամրոցին տիրացան, ծանօթ է երկրորդ ձեռքէ. ձեռքբերումը կը յղուի Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունիի թուղթերուն՝ որոնք գրուեցան տասնմէկերորդ դարու կէսերուն, եւ ոչ թէ վայրին որեւէ վաւերագրի կամ արձանագրութեան։
Անունով Ամբերդի կապուող Պահլաւունին Վահրամն է՝ որ թագաւորութեան վերջին տասնամեակներուն հրամանատարեց բագրատունեաց զօրքը եւ եկեղեցիին վրայ յիշատակուած հովանաւորն է։ Ստոյգ իրենը այդ եկեղեցին է։ Անկէ անդին՝ իրեն սովորաբար վերագրուող գործերը՝ հաստցուած պարիսպները, կիրճի եզրի աշտարակները, բաղնիքը, — կը վերագրուին եկեղեցիին թուականին եւ տոհմին տիրապետութեան ոյժով, ոչ թէ առանձին վկայութեամբ, եւ ընթերցողը պէտք է զանոնք քիչ մը աւելի թոյլ բռնէ՝ քան այն շինութիւնը որուն վրայ արձանագրութիւն կայ։
Տարբերութիւնը կարեւոր է՝ որովհետեւ ասիկա ամրոց մը սխալ նկարագրելու ամենէն տարածուած ձեւն է։ Տիրապետութիւնը, կառուցումը, վերակառուցումը, եկեղեցիի հովանաւորութիւնը եւ ուշ աւելցումը հինգ տարբեր բան են, եւ մէկ անուանուած իշխանը հակում ունի կլլելու հինգն ալ։ Վահրամ Պահլաւունին հաստատ կառուցած է Ամբերդի մէջ։ Արդեօք հրուանդանին վրայ կենացող ամէն պատ իրե՞նն է՝ առանձին հարց մըն է, եւ պատասխանը գրեթէ անկասկած ոչ է։
1026 թուականի եկեղեցին
Եկեղեցին կը կենայ դղեակէն երկու հարիւր մեթր անդին՝ Արքաշէնի կիրճին եզրին մօտ, եւ Ամբերդի մէջ միակ ամբողջական շինութիւնն է։ Ան նուիրուած է Սուրբ Աստուածածինի եւ սովորաբար կը կոչուի Վահրամաշէն՝ Վահրամի շինածը, այն մարդուն անունով որ վճարեց անոր համար։ Հիւսիսային մուտքին ներսի արձանագրութիւնը կու տայ թուականը։
Յատակագիծը ուղղանկիւնի մէջ ներգծուած խաչ մըն է՝ աստիճանաւոր պատուանդանի վրայ, թաղածածկ թեւերով, կիսաշրջան խորանով եւ չորս անկիւններուն երկյարկ փոքր աւանդատուներով։ Խաչման վրայ նստած է թմբուկ մը՝ որ ներսէն կլոր է, դուրսէն՝ տասներկուանիստ, նիստերը բաժնուած զոյգ կիսասիւներով, եւ կը կրէ հովանոցաձեւ կոնաձեւ ծածկ մը — ձեւ մը որ ընդհանուր է Շիրակի Մարմաշէն պահլաւունեան վանքին հետ, եւ ասիկա այն պատճառներէն է որ երկուքին յաճախ նոյն ճարտարապետը կը վերագրեն։ Ծածկին տակ շաղախին մէջ դրուած խեցեղէն անօթներ կը հաղորդուին հոս՝ միջոց մը որ հայկական շինարարութեան մէջ այլուր գործածուած է թեթեւութեան եւ ձայնին համար։
Եկեղեցին համալիրին մասն է, ոչ թէ անոր առարկան։ Ասիկա արժէ ըսել՝ որովհետեւ գայթակղութիւնը հակառակ ուղղութեամբ է. ասիկա լուսանկարուող շինութիւնն է, ասիկա ան է որ թուական ունի, եւ այն յօդուածը որ թոյլ տար անոր տիրանալ՝ ի վերջոյ պիտի նկարագրէր լեռնալանջի փոքր վանք մը, փոխանակ ամրոցի մը՝ որ իր տիրոջ եկեղեցին ունի պարիսպներուն ներսը։ Հոս յարաբերութիւնը նախարարական յենակէտի սովորական յարաբերութիւնն է, եւ եկեղեցիին թուականը եկեղեցիինն է, ոչ թէ ամրոցին։
Ինչպէս կը գործէր ամրոցը
Գերիշխող շինութիւնը դղեակն է՝ դրուած հրուանդանին ծայրը. շաղախով շարուած բազալտի եռայարկ ծաւալ մը՝ փայտէ միջյարկերով, վարը տնտեսական, վերը բնակելի սենեակներով, եւ հրապարակուած նկարագրութիւնները անոր կու տան շուրջ 1500 քառակուսի մեթր։ Ատիկա տիրոջ բնակարան մըն է՝ որ միաժամանակ վայրին վերջին պաշտպանելի դիրքն է — բաւական տարածուած դասաւորութիւն միջնադարեան Հայաստանի մէջ, եւ պատճառը որ Ամբերդի մասին անգլերէն գրութիւնը կը սահի դղեակ եւ ամրոց ըսելու միջեւ։
Անոր շուրջը հրուանդանին եզրով կ՚անցնի պարիսպներու գիծ մը՝ աշտարակներով հոն ուր գետինը ամենէն տկարն է։ Արգելոցին նկարագրութիւնը պարիսպներուն կու տայ 15-16 մեթր բարձրութիւն եւ 2-3 մեթր հաստութիւն. աշտարակները կիսաշրջան են, ներսը փոքր սենեակներով, իսկ պատերը կը կրեն կրակելու բացուածքներ։ Ամենէն ծանր շինարարութիւնը ցամաքային կողմն է՝ ուր տեղանքը պաշտպանութեան գործէն ոչինչ կ՚ընէ։
Մնացած ամէն բան տեղաւորուած է դղեակին ու պարիսպին միջեւ ինկած գետինին վրայ. բաղնիքը դղեակէն վար՝ Արքաշէնի կողմը, անոր քով մատուռ մը, ջրամբարներ, պահեստ, եւ տուներու ու արհեստանոցներու հիմեր՝ որ պեղումները բացին։ Ասիկա պարապ բակի մէջ կենացող դղեակ մը չէ։ Ասիկա փոքր ամրացուած բնակավայր մըն է՝ մէկ ծայրը տիրոջ աշտարակով, եւ այն տնտեսութիւնը որ աշտարակին կը սպասարկէր, կ՚ապրէր պարիսպներուն ներսը։
Անգլերէնը հէնց ասոր համար յարմար բառամթերք չունի։ Այն բառերը որ ընթերցողը կը բերէ միջնադարեան ամրոցի մը — donjon, bailey, խրամատ, կախովի կամուրջ, — կը նկարագրեն ուրիշ շինարարական աւանդութիւն, եւ անոնցմէ ոչ մէկը կը սազէ. հոս ո՛չ բլրակ կայ, ո՛չ խրամ, ո՛չ ալ եւրոպական տիպի դրանատուն։ Ամբերդը մշակուած բազալտ է եւ շաղախով շարուած կոպիճ՝ ժայռային հրուանդանի մը վրայ, կառուցուած մարդոց ձեռքով՝ որոնք շատ երկար ժամանակ ժայռային հրուանդաններ կ՚ամրացնէին, եւ աւելի լաւ է նկարագրուի իր իսկ բառերով՝ քան ուրիշ տեղի հետ համեմատութեամբ։
Ջուրը եւ բաղնիքը
Երկու կիրճերու միջեւ ինկած հրուանդանի ամրոցը ջուրը ունի հարիւր մեթր վար եւ վերը՝ ոչինչ, ուստի թէ ինչպէս Ամբերդը կը մատակարարուէր՝ իրական հարց մըն է, ոչ թէ զարդարանք։ Այն պատասխանը որ պեղումները կը պաշտպանեն, առանց փայլի է. պարիսպներուն ներսը ջրամբարներ, եւ թրծուած կաւէ խողովակներու ջրմուղ մը՝ որ ջուրը կը բերէր լերան աւելի բարձր աղբիւրներէն։
Հրապարակուած նկարագրութիւնները այդ ջրմուղին կու տան քանի մը քիլոմեթր երկարութիւն եւ կը խօսին զայն սնուցանող ջրամբարներու մասին։ Ջրմուղը ինք լաւ վկայուած է եւ այն բաներէն է որով վայրը ծանօթ է. անոր կցուած թիւերը կը շրջանառին առանց չափագրութեան։ Ուստի այս յօդուածը բարձր լանջերէն եկող խողովակաշարային մատակարարումը կը նկատէ հաստատուած, իսկ անոր ճշգրիտ երկարութիւնը՝ մօտաւոր, որ վկայութեան կրելիքին սահմանն է։
Ծածկուղիները Ամբերդի այն մասն են՝ որ ամենէն շատ ենթակայ է զարդարանքի։ Երկուքը արձանագրուած են յուշարձաններու պետական ցանկին մէջ, եւ պեղումներով գտնուեցան դէպի ջուրը իջնող անցքեր. այսքանը փաստագրուած է։ Փաստագրուած չէ լերան մէջէն անցնող գաղտնի թունելներու ցանցը՝ ինչպէս անոնք սովորաբար կը նկարագրուին։ Պարիսպներուն ներսէն կիրճի առուակին իջնող զառիթափ ծածկուած սանդուխը պաշարման ժամանակի սովորական ճարտարագիտական լուծում մըն է եւ ոչ մէկ առեղծուած կը պահանջէ։
Բաղնիքը կը կենայ դղեակէն շուրջ 70 մեթր հեռու՝ Արքաշէնի դրան մօտ, եւ վայրին աւելի ուշագրաւ պահպանուածներէն է։ Ան ունի սովորական եռամաս դասաւորութիւնը՝ հանդերձարան, լուացարաններ եւ կաթսայատուն, եւ ջեռուցուած է տակէն՝ տաք օդն ու ծուխը քաշելով յատակին տակէն եւ պատերուն մէջէն վեր։ Զայն յաճախ կը պիտակեն իբրեւ հռոմէական բաղնիք, որ սխալ պնդում մըն է ճիշդ ուղղութեամբ. ջեռուցման սկզբունքը հռոմէացի շինարարներուն գործածածն է, իսկ շինութիւնը տասնմէկերորդ դարու հայկական բաղնիք մըն է նախարարական ամրոցի մը մէջ, ոչ թէ Արագած փոխադրուած հռոմէական հաստատութիւն։
Ամբերդը միջնադարեան հակամարտութիւններուն մէջ
Ամբերդի ռազմական պատմութիւնը գրուած է գրեթէ ամբողջովին ուշ ժամանակագրութիւններէ եւ նոր ամփոփումներէ, ոչ թէ վայրին որեւէ բանէ, եւ պէտք է այդպէս ալ կարդալ։ Այն թագաւորութիւնը՝ որուն ամրոցը կը պատկանէր, աւարտեցաւ 1045 թուականին, երբ Բիւզանդիոնը միացուց Անին. Վահրամ Պահլաւունին՝ որ գլխաւորած էր միացումին դիմադրութիւնը, մեռաւ մօտաւորապէս նոյն ժամանակ։ Թէ ի՛նչ եղաւ հոս յաջորդող տասնամեակներուն, նոր տեղեկագիրները կը ներկայացնեն իբրեւ բիւզանդական, ապա սելճուքեան զաւթում՝ սելճուքեան գրաւումը սովորաբար դնելով 1070-ականներուն։
Այդ տասնամեակը արժէ նշել, ոչ թէ հարթ կրկնել։ Ասիկա այն շրջանն է՝ երբ սելճուքեան ոյժը իսկապէս առաւ երկիրը — Անին ինք ինկաւ 1064 թուականին, — ուստի ընդհանուր պատկերը կասկածի տակ չէ։ Բայց Ամբերդի համար առաջարկուած որոշակի թուականը կը տարբերի տեղեկագիրէ տեղեկագիր, եւ անոնցմէ ոչ մէկուն համար կը յղուի ամրոցը անուանող ժամանակակից աղբիւր։ Ժամանակահատուածը հոս ազնիւ ձեւն է, եւ տիրակալի փոփոխութիւնը ամէն պարագայի ապացոյց չէ որ ամրոցը կործանուեցաւ։
Պատմութեան աւելի ամուր մասը տասներեքերորդ դարու սկիզբն է։ Ամբերդը վերադարձուցին Զաքարեան եղբայրները՝ Զաքարէն եւ Իւանէն, 1196 թուականին, ոմանց տեղեկագիրներուն մէջ՝ 1197, այն արշաւանքներուն ընթացքին որոնք հիւսիսային Հայաստանի մեծ մասը վերադարձուցին հայկական ու վրացական իշխանութեան. 1215 թուականէն զայն կը պահէին Վաչուտեանները՝ որոնք զայն դարձուցին իրենց իշխանութեան աթոռանիստը եւ ապա իրենց կոչումը առին անկէ։ 1236 թուականին մոնկոլները առին ամրոցը եւ վնասեցին զայն։ Ան նորոգուեցաւ — Վաչուտեանները տակաւին հոս էին, — բայց ատիկա այն կէտն է որմէ ետք Ամբերդը աւելի փոքր վայր մըն է։
Անկումն ու աւերումը
Թէ ինչպէս աւարտեցաւ Ամբերդը, աւելի քիչ պարզ է քան թէ ինչպէս կառուցուեցաւ, եւ կոկիկ տարբերակը՝ կործանուած Լենկթեմուրի կողմէ տասնչորսերորդ դարու վերջը եւ այլեւս չվերականգնուած, — ամփոփում մըն է եւ ոչ թէ եզրակացութիւն։ Լենկթեմուրի արշաւանքները իսկապէս անցան Հայաստանէն 1380-ական եւ 1390-ական թուականներուն, ամրոցը անկէ ետք իբրեւ նշանակալից վայր չի յայտնուիր, եւ յուշարձաններու պետական ցանկին ուշ սահմանը՝ տասնչորսերորդ դարը, համահունչ է անոր։ Ատիկա հաւանական աւարտ մըն է եւ բարակ փաստագրուած աւարտ մը։
Ամէն պարագայի հրուանդանին վրայ բնակութիւնը կտրուկ չդադրեցաւ։ Ասկէ հաղորդուած է նաեւ ուշ նիւթ՝ տասնվեցերորդ եւ տասնեօթներորդ դարերէն, որ սովորաբար այն է՝ ինչ ամրոց մը կը ներկայացնէ այն բանէն ետք երբ կը դադրի ամրոց ըլլալէ. մարդիկ կը շարունակեն ապրիլ պարիսպներուն հովանիին տակ՝ առանց զանոնք պահպանելու։ Յենակէտի մը լքումը սերունդներու վրայ տարածուած գործընթաց մըն է, ոչ թէ թուական ունեցող դէպք։
Երկրաշարժերը միւս բացատրութիւնն են՝ որուն կը դիմեն, եւ արժէ զանոնք պատերազմէն առանձին պահել։ Հայաստանը երկրաշարժային առումով աշխոյժ է, վայրին սեփական պահպանական թղթածրարը երկրաշարժի վտանգը կ՚անուանէ կանգուն պարիսպներուն ներկայ սպառնալիք, եւ վեց դարու ցնցումը շատ բան պիտի ընէր ժայռի եզրին շաղախով շարուած կոպիճին։ Կը բացակայի որոշակի երկրաշարժի կողմէ հէնց այս վայրին հասցուած վնասին փաստագրութիւնը։ Աւերակը ինք ապացոյց չէ իրեն համար առաջարկուած որեւէ պատճառի, եւ հէնց ատիկա է պատճառը որ աւերակ մը այդքան շատ պատճառներ կը քաշէ։
Պեղումներ, վերականգնում եւ ի՛նչն է միջնադարեան
Ամբերդը լայն ծաւալով պեղուած է երկու անգամ։ Առաջին արշաւախումբը տեւեց 1936-էն 1940 թուականները՝ Յովսէփ Օրբելիի ղեկավարութեամբ, որ արեւելագէտ էր, ղեկավարեց Էրմիտաժը եւ դարձաւ Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի առաջին նախագահը. ան մաքրեց բաղնիքն ու անոր շուրջի գետինը, գլխաւոր սանդուխը, ջրամբարը եւ մատուռը։ Երկրորդը տեւեց 1963-էն 1972 թուականները՝ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին կողմէ, Նիկոլայ Տոկարսկիի եւ Ս. Յարութիւնեանի ղեկավարութեամբ, եւ բացաւ ամրոցին վերի մասը, տուներու ու արհեստանոցներու հիմերը եւ պարիսպներու նոր հատուածներ։
Գտածոները գանձ չեն, այլ բարձր դասի միջնադարեան տնտեսութեան սովորական իրերը. մետաղեայ իրեր ու զէնք, արծաթէ զարդեր, խեցեղէն, ապակի, դրամներ, բրոնզէ աշտանակներ։ Հէնց անոնք են որ վայրը կը թուագրեն X-XIII դդ., եւ հէնց անոնց պատճառով է որ այդ շրջագիծը հոս կ՚ըսուի աւելի մեծ վստահութեամբ՝ քան անկէ վեր ինկած դարը։
Պեղումներու պատմութեան մանրամասն մը արժէ արձանագրել՝ որովհետեւ ան կը վերատպուի առանց երկրորդ նայուածքի։ Արգելոցին սեփական գրութիւնը 1936-1940 թուականներու եղանակներուն համար Օրբելիի քով կ՚անուանէ Թորոս Թորամանեանը։ Թորամանեանը՝ որ հիմնեց հայ ճարտարապետութեան պատմութեան ուսումնասիրութիւնը եւ որուն չափագրութիւնները ինկած են ասպարէզին մեծ մասին հիմքին, մեռաւ 1934 թուականին։ Հայկական յուշարձաններու մէջ իր գործը իրական է եւ կը պատկանի այդ արշաւախումբերէն առաջ ինկած սերունդին. պեղումը Օրբելիինն էր։
Վերականգնումը այնքան շարունակական եղած է՝ որ այցելուին պէտք է պարզ ըսել թէ ի՛նչն է հին։ Չափագրութիւններն ու վերականգնումի ծրագիրը պատրաստուեցան 1949 թուականէն՝ ճարտարապետներու խումբի, անոնց մէջ Կարօ Ղաֆատարեանի կողմէ, աշխատանքը համալիրին վրայ տարուեցաւ մինչեւ 1972 թուականը, եւ եղան նոր արշաւներ 1970-ականներուն եւ դարձեալ 2005-2007 թուականներուն։ Դղեակը, եկեղեցին եւ բաղնիքը բոլորն ալ ամրակայուեցան ու մասամբ վերաշարուեցան։ Կենացողին մեծ մասը իսկապէս միջնադարեան է. կոկիկ պատագլուխներն ու վերադրուած շարքերը՝ ոչ, եւ երկուքին միջեւ գիծը ամէն տեղ գետինին վրայ նշուած չէ։
Ի՛նչ պահպանուած է եւ ի՛նչ կը պաշտպանէ զայն
Այցելուին կը դիմաւորէ աւերակ մը՝ իր մէջ մէկ ամբողջական շինութեամբ։ Դղեակը կիրճին կողմը կը կենայ զգալի բարձրութեամբ եւ բաց է դէպի երկինք. պարիսպներու գիծը պահպանուած է հատուածներով՝ իր աշտարակներու կոճղերով. բաղնիքը ցած պատեան մըն է՝ տեսանելի ենթայատակային կառոյցով. եկեղեցին անվնաս է։ Ասոնց ամէնուն շուրջ ինկած արգելոցը կը գրաւէ 45.07 հեկտար եւ ստեղծուեցաւ կառավարութեան որոշումով 2017 թուականին, իսկ համալիրը Արագածոտնի յուշարձաններու պետական ցանկին մէջ է այն օրէն՝ երբ ցանկը հաստատուեցաւ, 2002 թուականին։
Պաշտպանութիւնը ազգային է, եւ արժէ ասոր մասին ճշգրիտ ըլլալ՝ որովհետեւ Ամբերդի մասին յաճախ կը գրեն այնպէս, կարծես ան միջազգային կարգավիճակ ունենար։ Չունի։ Հայաստանը ունի Համաշխարհային ժառանգութեան երեք կոթող եւ նախնական ցանկ մը ուրիշ քանի մըով, եւ Ամբերդը ոչ մէկուն մէջ է։ Ինչ որ ունի, ատիկա վերջերս եղած միջազգային առաջադրում մըն է. 2024 թուականի Յունուարին Ամբերդի արգելոցը Եւրոպա Նոստրայի եւ Եւրոպական ներդրումային դրամատան հիմնարկին «7 ամենէն վտանգուած» ծրագրին կարճ ցանկը ընդգրկուած տասնմէկ վայրերէն մէկն էր՝ Հայաստանի սեփական մշակոյթի նախարարութեան առաջադրումով։
Ան ընտրուած չէ։ Ապրիլին յայտարարուած եօթը Ֆրանսայի, Յունաստանի, Իտալիոյ, Սերպիոյ եւ Թուրքիոյ մէջ էին, եւ Ամբերդը անոնց մէջ չկար — տարբերութիւն մը որ լուսաբանութեան զգալի մասը փլցուց այն պնդումին մէջ թէ Ամբերդը Եւրոպայի եօթը ամենէն վտանգուած յուշարձաններէն է։ 2024 թուականի առաջադրումին թղթածրարը կը մնայ վայրին վիճակին ամենէն պարզ հրապարակային ամփոփումը. հովն ու եղանակը կը մաշեցնեն պարիսպներուն գլուխները, արմատները կը բանան որմնադրութիւնը, կառոյցները ուղիղէն կը շեղին, եւ երկրաշարժի վտանգ կայ աւերակի մը համար՝ որուն մէջէն մարդիկ կը քալեն։
Կարեւոր թուականներ
Եօթներորդ դար
Այն ժամանակը՝ որուն աւանդաբար կը դրուին առաջին դղեակն ու պարիսպներուն մէկ մասը, Կամսարական տոհմին օրով։ Ատիկա վերագրում մըն է ճարտարապետութենէն եւ տիրապետութենէն. Ամբերդի մէջ ոչ մէկ արձանագրութիւն Կամսարական կ՚անուանէ, եւ ժամանակին ոչ մէկ գրութիւն ամրոցը կը յիշատակէ։
1026
Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին՝ որ կը կոչուի Վահրամաշէն, կ՚աւարտի Վահրամ Պահլաւունիի համար։ Թուականը փորագրուած է հիւսիսային մուտքին ներսը եւ Ամբերդի մէջ որեւէ շինութեան միակ ամուր թուականն է։
1045
Բիւզանդիոնը կը միացնէ Անին, եւ Բագրատունեաց թագաւորութիւնը կ՚աւարտի։ Վահրամ Պահլաւունին՝ որ գլխաւորած էր միացումին դիմադրութիւնը, կը մեռնի մօտաւորապէս այս ժամանակ։
1070-ականներ
Նոր տեղեկագիրները Ամբերդի սելճուքեան գրաւումը կը դնեն այս տասնամեակին։ Անին ինք ինկած էր 1064 թուականին. ամրոցը անուանող ժամանակակից աղբիւր որոշակի թուականի համար չի յղուիր, եւ տեղեկագիրները մէկուն շուրջ չեն համաձայնիր։
1196
Զաքարէն եւ Իւանէ Զաքարեանները կը վերադարձնեն Ամբերդը այն արշաւանքներուն ընթացքին որոնք հիւսիսային Հայաստանի մեծ մասը կը վերադարձնեն հայկական ու վրացական իշխանութեան։ Ոմանց տեղեկագիրները կու տան 1197։
1215
Ամբերդը կ՚անցնի Վաչուտեան տոհմին եւ կը դառնայ անոնց իշխանութեան աթոռանիստը. տոհմը ապա իր կոչումը առաւ ամրոցէն։
1236
Մոնկոլները կ՚առնեն ամրոցը եւ կը վնասեն զայն։ Ան նորոգուեցաւ Վաչուտեաններու օրով, բայց այս կէտէն ետք Ամբերդը աւելի փոքր վայր մըն է։
1936
Առաջին մեծ պեղումը կը սկսի Յովսէփ Օրբելիի ղեկավարութեամբ եւ կը տեւէ մինչեւ 1940 թուականը՝ մաքրելով բաղնիքն ու անոր շրջակայքը, գլխաւոր սանդուխը, ջրամբարը եւ մատուռը։
1963
Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկը կը սկսի երկրորդ արշաւախումբը՝ Նիկոլայ Տոկարսկիի եւ Ս. Յարութիւնեանի ղեկավարութեամբ։ Ան կը տեւէ մինչեւ 1972 թուականը եւ կը բանայ ամրոցին վերի մասը, տուներ, արհեստանոցներ եւ պարիսպներու նոր հատուածներ։
2002
Արագածոտնի մարզի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու պետական ցանկը կը հաստատուի կառավարութեան Մայիս 29-ի N 628 որոշումով։ Անոր Ամբերդի արձանագրութիւնը համալիրը կը թուագրէ X-XIV դդ. եւ կը թուարկէ դղեակը, 1026 թուականի եկեղեցին, պալատը, մատուռը, բաղնիքը, գերեզմանատունը, ջրմուղը, պարիսպները եւ երկու ծածկուղի։
2017
Ամբերդը կը դառնայ 45.07 հեկտար պետական պատմամշակութային արգելոց՝ կառավարութեան Մայիս 18-ի N 541-Ն որոշումով, եւ կը կառավարուի այն ծառայութեան կողմէ որ կը վարէ Հայաստանի արգելոց-թանգարանները։
2024
Արգելոցը Յունուարին կ՚ընդգրկուի Եւրոպա Նոստրայի եւ Եւրոպական ներդրումային դրամատան հիմնարկին «7 ամենէն վտանգուած» ծրագրին կարճ ցանկին տասնմէկ վայրերուն մէջ։ Ապրիլին յայտարարուած եօթին մէջ ան չկար։
Ինչո՛ւ կարեւոր է Ամբերդ ամրոցը
Ամբերդը Հայաստանի մէջ ամենէն պարզ պահպանուած օրինակն է շինութեան այն տեսակին՝ որմէ երկիրը գետինէն վեր շատ քիչ բան ունի. միջնադարեան նախարարական տան մը աշխարհիկ յենակէտը։ Հայկական միջնադարէն կանգուն մնացածը գրեթէ ամբողջովին եկեղեցի կամ վանք է, եւ այն տպաւորութիւնը որ ասիկա կը թողու — թէ ընկերութիւնը կը կառուցէր միայն Աստուծոյ համար, — պահպանուածին պատահականութիւնն է եւ ոչ թէ դարուն մասին իրողութիւն։ Հոս եկեղեցին մէկ տարր է դղեակին, պարիսպներու գիծին, բաղնիքին, ջրամբարներուն ու արհեստանոցներուն քով, եւ վայրին ամենէն պզտիկ, ոչ թէ ամենէն մեծ պնդումն է։ Ընթերցողը որ միայն վանքեր տեսած է, միջնադարեան Հայաստանին կէսը տեսած է։
Ասիկա նաեւ անսովոր մաքուր դաս մըն է այն մասին թէ ինչպէս վայր մը կը թուագրուի։ Ամբերդը կը կրէ մէկ արձանագրութիւն, եւ ան հոս կանգնեցուած վերջին խոշոր շինութեան վրայ է. մնացած ամէն բան կը թուագրուի պեղումներով, որմնադրութիւնը որմնադրութեան հետ բաղդատելով եւ գիտնալով թէ ո՛ր տոհմը կը տիրէր հողին։ Այդ մեթոտները օրինաւոր են եւ կու տան վստահութեան տարբեր աստիճաններ, եւ տարբերութիւնը կը հարթուի ամէն անգամ որ վայրը առանց վերապահումի կը կոչուի եօթներորդ դարու ամրոց։ Հրուանդանին վրայ կենալով՝ ազնիւ նախադասութիւնը այն է որ հոս երկար ժամանակ յենակէտ մը եղած է, որ մէկ մարդու եկեղեցին թուագրուած է 1026 թուականով, եւ որ մնացածին մեծ մասը վիճելի է։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Ամբերդի մէջ միակ ամուր թուագրուած շինութիւնը եկեղեցին է, եւ ան աւելցաւ վայրին կեանքին ուշ շրջանին. 1026, փորագրուած հիւսիսային մուտքին ներսը։ Ամրոցը ինք ընդհանրապէս թուական չի կրեր։
- 02Հրապարակուած բարձրութիւնները տարբեր են։ Արգելոցը եւ տեղեկատու գրականութեան մեծ մասը կու տան շուրջ 2300 մեթր. Հայաստանի ամերիկեան համալսարանին ժառանգութեան ցանկը կու տայ 2160։ Ոչ մէկը կ՚ըսէ թէ ի՛նչ կը չափուի։
- 03Բաղնիքը՝ դղեակէն շուրջ 70 մեթր հեռու, ջեռուցուած է տակէն՝ տաք օդն ու ծուխը քաշելով յատակին տակէն եւ պատերուն մէջէն վեր. հռոմէական սկզբունքը տասնմէկերորդ դարու հայկական շինութեան մը մէջ, որ հռոմէական բաղնիքին հետ նոյն բանը չէ։
- 04Անունը սովորաբար կ՚ընթերցուի իբրեւ ամպ եւ բերդ բառերու միացում, եւ ասկէ կու գայ «ամպերու մէջ բերդ» արտայայտութիւնը։ Ատիկա անունին ընթերցումն է, ոչ թէ վկայութիւն այն մասին թէ ինչպէս անունը տրուեցաւ։
- 05Ամբերդը 2024 թուականին ընդգրկուեցաւ Եւրոպա Նոստրայի «7 ամենէն վտանգուած» ծրագրին կարճ ցանկին մէջ եւ ընտրուած եօթին մէջ չեղաւ։ Լուսաբանութեան զգալի մասը ուրիշ բան կ՚ըսէ։
- 06Արգելոցին սեփական գրութիւնը 1936-1940 թուականներու պեղումը վարողներուն մէջ կ՚անուանէ Թորոս Թորամանեանը։ Թորամանեանը մեռաւ 1934 թուականին։
Աղբիւրներ
- Nikolaj M. Tokarskij and Adriano Alpago-Novello. Amberd — Documenti di architettura armena / Documents of Armenian Architecture 5, Edizioni Ares, Milan, 1978 Այցելել աղբիւրինThe site monograph: measured surveys, plans and photographs of the fortress and the church, published in the Italian documentation series on Armenian architecture. Second edition; first published 1972. The record linked here is the CiNii Books catalogue entry, which carries the authors, series, publisher, place, year, edition and extent — the identifier by which this volume can be found, since the series predates ISBNs on these titles. Registered here as the standard architectural documentation of Amberd and as the source behind the plan and fabric descriptions that later accounts, including the reserve's, repeat. It has not been read directly for this article; that is recorded rather than glossed, and no claim in the article rests on it alone.
- Service for the Protection of Historical Environment and Cultural Museum-Reservations, Ministry of Education, Science, Culture and Sport of the Republic of Armenia. Amberd Historical and Cultural Reserve — hushardzan.am, Yerevan Այցելել աղբիւրինThe administering institution's own record, and the source for most of the physical description in this article: the reserve's establishment by government decision N 541-N of 18 May 2017 and its area of 45.07 hectares; the position north-west of Byurakan on the southern slopes of Aragats at the confluence of the Arkashen and Amberd; the three-storey basalt castle with timber floors; wall heights of 15 to 16 metres and thicknesses of 2 to 3 metres; the bathhouse about 70 metres from the castle with its hypocaust heating; the chapel; the cross-domed church of 1026 with its twelve-faceted drum; the excavation seasons of 1936 to 1940 and 1963 to 1972 and the restoration campaigns of 1949 to 1972, 1970 to 1975 and 2005 to 2007. It is also the source of the two claims this article deliberately holds apart from the rest: that the complex is dated by excavation to the tenth to thirteenth centuries, and that construction began in the seventh century under the Kamsarakans — the first stated as a dating, the second as an attribution. Its excavation note naming Toros Toramanyan for 1936 to 1940 is the discrepancy discussed in the article.
- Government of the Republic of Armenia. Decision N 628 approving the State List of Immovable Monuments of History and Culture of Aragatsotn Marz — Armenian Legal Information System (ARLIS), Yerevan, 2002 Այցելել աղբիւրինThe legal instrument behind this article's treatment of the site's dating and of what is protected. Approved 29 May 2002. The Amberd entry, filed under the village of Byurakan, dates the complex to the tenth to fourteenth centuries and enumerates its components: the fortress with two covered passages, the church of Surb Astvatsatsin of 1026, khachkars, a palace, a chapel, a bath, a cemetery, the water system and the walls. In Armenian. Cited for the official dating, the enumeration and the legal status, and not for the history of any individual building. It is also the source for treating the covered passages as documented rather than as folklore.
- American University of Armenia. Amberd Fortress — Armenia Hidden Gems — AUA Acopian Center, with the Manoogian Simone Foundation, Yerevan Այցելել աղբիւրինA university heritage inventory, cited for one thing only and named because of it: it gives the site's elevation as 2160 metres, against the roughly 2300 metres the reserve and most reference works give. Neither figure states what it measures, which is the point the article makes with the pair. Its own dating of the fortress to the tenth to fourteenth centuries agrees with the state list above.
- Arpine Asryan. Amberd Fortress — Crossing Frontiers: Christians and Muslims and their Art in Eastern Anatolia and the Caucasus, The Courtauld Institute of Art, London Այցելել աղբիւրինAn academic project entry, and the source for the article's phasing of the fortress: the castle built under the Bagratids of Ani in the tenth century on the ruins of a seventh-century castle, rather than surviving from the seventh century itself. Also cited for the irregular plan, the three semicircular towers with chambers inside them, the probable three storeys, and the sequence of Seljuk occupation in the 1070s, recovery in 1196, the Vachutians from 1215, the Mongol capture and the Timurid campaigns of the late fourteenth century. Cited for the built sequence and the political chronology, not for the elevation or the modern administration.
- Arpine Asryan. Amberd Church — Crossing Frontiers, The Courtauld Institute of Art, London — companion entry to the fortress Այցելել աղբիւրինThe source for everything this article says about the church: the date of 1026 from the inscription inside the tympanum of the north portal; the patron Vahram Pahlavuni, prince of princes and commander at the Bagratid court; the plan as a cross inscribed in a rectangle on a stepped platform with barrel-vaulted arms, a semicircular apse and two-storey corner chambers; the twelve-sided drum with paired engaged columns under an umbrella roof; local basalt and mortar as the material; the ceramic vessels set in the mortar under the roof; and the comparison with Marmashen that is the basis for the shared-architect suggestion. Registered as a separate entry from the fortress above because it is a separate page carrying separate claims, and its title differs accordingly.
- Europa Nostra and the European Investment Bank Institute. Heritage sites in Europe shortlisted for the 7 Most Endangered Programme 2024 — Europa Nostra, The Hague / Brussels, 2024 Այցելել աղբիւրինPublished 30 January 2024. The primary record of the shortlisting: eleven sites from nine countries, of which the Amberd Historical and Cultural Reserve is one, nominated by the Ministry of Education, Science, Culture and Sport of Armenia. It is also the source for the article's description of the site's condition — progressive deterioration of the castle, root damage from vegetation, and a heightened risk of structural collapse from seismic activity — and for the fact that the file itself describes Amberd as seventh-century, which the article notes rather than adopts.
- Europa Nostra and the European Investment Bank Institute. Europe's 7 Most Endangered Heritage Sites 2024 — Europa Nostra, The Hague / Brussels, 2024 Այցելել աղբիւրինPublished 17 April 2024, and cited for an absence, which is why it is a separate entry from the shortlist above. The seven selected from the eleven shortlisted are in France, Greece, Italy (two), Serbia and Türkiye (two); Amberd is not among them. This is the evidence for the article's correction of the widely repeated claim that Amberd is one of Europe's seven most endangered monuments — it was shortlisted and not selected, and the two announcements are the record of both halves.
- Toros Toramanian (1864-1934) — Fundamental Armenology, All Armenian Foundation for Armenological Studies with the National Academy of Sciences of the Republic of Armenia, Yerevan (ISSN 1829-4618) Այցելել աղբիւրինCited for one date and nothing else: Toramanian died in 1934, which is what makes the reserve's attribution of the 1936 to 1940 excavation seasons to him impossible as written. Entered in the journal's Classics of Armenology section, which publishes biographical notices of the founding figures of the field. No author is named on the notice, which is why the field is omitted here rather than guessed at.
- Armen Kazaryan. Architecture of Medieval Armenia as a Field of Research for Russian and Italian Scholars: Comparative Analyses of the Historiography — Arts, volume 12, issue 6, article 238, 2023 Այցելել աղբիւրինOpen access. Cited narrowly, for the historiographic frame the Amberd monograph belongs to: the Italian academic programmes of the universities of Rome and Venice and of Milan Polytechnic, running from 1966 into the 1980s, whose work on Armenian architecture was architectural and survey-based where the earlier Russian Ani expedition was archaeological. That is what produced the Documents of Armenian Architecture series and its Amberd volume. Not cited for anything about the site itself.
- Richard G. Hovannisian (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods, from Antiquity to the Fourteenth Century — Palgrave Macmillan, 2004 ISBN 9781403966360Already registered for other articles. Cited here for the political frame the fortress sits inside and for nothing local to it: the Bagratid kingdom and its noble houses, the Byzantine annexation of Ani in 1045, the Seljuk conquest and the fall of Ani in 1064, and the Zakarid recovery of northern Armenia at the turn of the thirteenth century under Georgian suzerainty. The chronology of Amberd itself is not drawn from it.
- Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas — University of Chicago Press, 2001 ISBN 9780226332284Already registered for six other articles. Cited here for the historical geography behind the article's first two sections: the district of Aragatsotn and its relation to the Aragats massif, the position of the Ararat plain below it, and the holdings of the Kamsarakan house in Arsharunik and Shirak to the north and west — which is the tenure half of the seventh-century attribution the article declines to state as a fact.
Առնչուող յօդուածներ
Բագրատունեաց Հայաստանը եւ Անի քաղաքը
Բագրատունի արքաները երկու դարու օտար տիրապետութենէ ետք վերականգնեցին հայկական պետականութիւնը եւ Անին դարձուցին միջնադարեան աշխարհի մեծ քաղաքներէն մէկը։
Խոր Վիրապ
Գործող վանք մը՝ Արարատեան դաշտէն բարձրացող ցած բլուրի մը վրայ, կառուցուած այն վիրապին վրայ ուր՝ ըստ աւանդութեան՝ բանտարկուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, եւ կեցած Արտաշատի՝ հին հայկական մայրաքաղաքի տեղը։
Էջմիածնի Մայր տաճար
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի գլխաւոր եկեղեցին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին աթոռը՝ վայր մը որուն աւանդութիւնը կը հասնի Հայաստանի քրիստոնէացումին, իսկ կանգուն շէնքը՝ մեծ մասամբ ոչ։