Հաղպատի վանքը

Հաղպատը Լոռիի մէջ

Հաղպատը կը գտնուի Լոռիի մէջ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիսային մարզը, Դեբեդի հովիտին արեւելեան կողմի բարձրադիր հարթակին վրայ։ Ասիկա արխիւին առաջին յօդուածն է Լոռիի որեւէ վայրի մասին, ուստի արժէ պարզ ըսել՝ ո՛ւր է ան. Երեւանէն հիւսիս, Վրաստանի սահմանին մօտ, երկրամասի մը մէջ որ աւելի կանաչ է, աւելի խոնաւ եւ աւելի անտառապատ, քան այն հրաբխային բարձրաւանդակները, որոնց վրայ կը նստին Հայաստանի աւելի ծանօթ յուշարձաններուն մեծ մասը։ Դեբեդը անոր մէջէն խոր կիրճ մը փորած է, եւ Լոռիի պատմութեան մեծ մասը տեղի ունեցած է այդ կտրուածքին երկայնքին։

Վանքը ո՛չ գագաթին վրայ է, ո՛չ ալ կիրճին յատակին։ Ան կը գրաւէ լայն շրջահարթակ մը արեւելեան լանջին կէսին՝ բաւական բարձր որ հովիտին երկայնքով հեռու տեսնէ, եւ բաւական հարթ որ վրան շէնքերու մեծ խումբ մը կառուցուի։ Հաղպատ գիւղը անմիջապէս կից է անոր, եւ ատիկա կարեւոր է. ասիկա երբեք մեկուսի ճգնավայր չէ եղած, այլ հողատէր հաստատութիւն մը՝ իրեն կից բնակավայրով, եւ գիւղը յուշարձանին պահպանութեան մէջ կը դիտուի իբրեւ անոր միջավայրին մաս։

Մօտ չորս քիլոմեթր անդին, կիրճին միւս ափին, կը կենայ Սանահինի վանքը։ Երկուքը մշտապէս միասին կը յիշատակուին, եւ 2000 թուականէն ի վեր անոնք կը բաժնեն համաշխարհային ժառանգութեան մէկ ընդգրկում։ Սակայն անոնք մէկ վայր չեն, եւ այս յօդուածը Հաղպատի մասին է։ Սանահինը վարը կը յայտնուի միայն հոն, ուր բաղդատութիւնը իրապէս բան մը կը բացատրէ։

Հիմնադրումը Բագրատունիներու օրով

Հաղպատը կը պատկանի վերականգնումի ժամանակաշրջանի մը։ Հայկական շինարարութիւնը մեծ մասամբ դադրած էր VII դարու վերջը սկսած արաբական տիրապետութեան ընթացքին եւ վերսկսաւ, երբ IX դարու վերջը հայոց թագաւորութիւնը վերականգնուեցաւ Բագրատունիներու տան օրով։ Հաղպատն ու Սանահինը այդ վերածնունդին արգասիքն են, եւ երկուքն ալ արքայական հիմնադրումներ են, ոչ թէ տեղական համայնքի գործ։

Աղբիւրներուն մէջ նշուած հիմնադիրը Խոսրովանոյշ թագուհին է՝ Բագրատունի Աշոտ Գ. թագաւորի կինը, եւ եկեղեցին նուիրուեցաւ իր երկու որդիներուն՝ Սմբատի եւ Գուրգէնի։ Այդ մանրամասնութիւնը զարդարանք չէ. Սմբատ ետքը ստանձնեց հօրը գահը Անիի մէջ, իսկ Գուրգէն ժառանգեց Լոռիի փոքր թագաւորութիւնը, որուն տոհմը ծանօթ է իբրեւ Կիւրիկեան։ Այլ խօսքով՝ Հաղպատը կառուցուեցաւ այն ընտանիքին կողմէ եւ այն ընտանիքին համար, որ կը կառավարէր երկրամասը, եւ կապուած մնաց անոնց հետ։

Հիմնադրումի թուականը այնքան ալ հաստատուած չէ, որքան կը թուի։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը Խոսրովանոյշի կողմէ վանքին հիմնադրումին համար կու տան 976 թուականը։ Վայրին մասնագիտական ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը եւ անոր վրայ յենած խորհրդատուական գնահատականը, ընդհակառակը, կ՚ըսեն թէ եկեղեցին սկսաւ 966 կամ 967 թուականին։ Երկու թուականն ալ տպուած են, եւ իւրաքանչիւրը վստահօրէն կը կրկնուի մէկ կամ միւս աղբիւրին հետեւող հեղինակներու կողմէ։

Զանոնք ստուգելու ձեւ մը կայ, եւ ան ներքին է աւելի կանուխ աղբիւրին համար։ Այդ ուսումնասիրութիւնը կը նշէ թէ եկեղեցին աւարտեցաւ 991 թուականին եւ թէ գործը հետեւաբար տեւեց տասնհինգ տարի՝ թուաբանութիւն մը որ կը յարմարի 976 թուականին սկսելուն եւ չի յարմարիր 966 թուականին սկսելուն։ Ամենաապահով ընթերցումը այն է որ 991 թուականի աւարտը հաստատուն է՝ յենելով եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմի արձանագրութեան վրայ, իսկ սկիզբի թուականը՝ ոչ։ Այս յօդուածը X դարը կը դիտէ իբրեւ հիմնադրումի ժամանակաշրջան, իսկ 991 թուականը՝ իբրեւ այն միակ թուականը, որ կու տայ հէնց շէնքը։

Սուրբ Նշանը

Գլխաւոր եկեղեցին Սուրբ Նշանն է, եւ ան Հաղպատի մէջ կանգնած ամենահին բանն է։ Ան կը պատկանի այն տեսակին, որ սովորաբար կը կոչուի գմբէթաւոր սրահ. լայնօրէն ուղղանկիւն շէնք մը՝ երկարութեամբ լայնութենէն քիչ մը մեծ, ներսը խաչաձեւ տարածութեամբ եւ կեդրոնական գմբէթով, որ կը յենի կողմնային պատերուն մէջ շինուած չորս ծանր մոյթերու վրայ։ Արտաքին պատերը գրեթէ ամբողջութեամբ մշակուած են այն նեղ եռանկիւնաձեւ խորշերով, որոնք այս ժամանակաշրջանի հայկական եկեղեցաշինութեան ստորագրութիւնն են։

Յօրինուածքը աւանդաբար կը վերագրուի Տրդատի՝ դարաշրջանին ամենալաւ վաւերագրուած հայ ճարտարապետին։ Ան աշխատեցաւ Բագրատունիներուն համար X դարու վերջը եւ XI դարու սկիզբը, Անիի մայր տաճարը իրն է, եւ հէնց ինք կանչուեցաւ Կոստանդնուպոլիս՝ վերակառուցելու Սուրբ Սոփիայի գմբէթը 986 թուականի երկրաշարժէն ետք։ Հաղպատի մէջ վերագրումը կը յենի աւանդութեան, ոչ թէ ստորագրուած արձանագրութեան վրայ, եւ արժէ ատիկա այդպէս ալ նշել, բայց հոսի մոյթերուն եւ Անիի մոյթերուն նմանութիւնը բաւական մօտ է որ ուսումնասիրութիւնները զայն լուրջ առնեն։

Արեւելեան ճակատին, ուղղանկիւն խորշի մը մէջ, դրուած է քանդակուած վահանակ մը, որ ցոյց կու տայ պալատական հանդերձանքով երկու կերպարանք՝ իրարու դէմ դիմաց, իրենց միջեւ եկեղեցւոյ մանրակերտը բռնած։ Ասոնք հիմնադիրին որդիներն են։ Հոս աղբիւրները կը բաժնուին անունի մը շուրջ. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի յայտարարութիւնը զանոնք կ՚անուանէ Սմբատ եւ Գուրգէն, մինչ աւելի կանուխ խորհրդատուական գնահատականը՝ Սմբատ եւ Կիւրիկէ։ Տարաձայնութիւնը աւելի պզտիկ է քան կը թուի՝ Գուրգէն ծանօթ է նաեւ իբրեւ Կիւրիկէ, եւ Կիւրիկեան տոհմը կոչուեցաւ իր անունով, բայց երկու պատմութիւնը կողք կողքի հանդիպող ընթերցողը հիմնաւոր կերպով պիտի մտածէր թէ անոնք տարբեր մարդոց մասին են։

Եկեղեցին յաճախ կը նկարագրուի իբրեւ անփոփոխ պահպանուած, եւ ատիկա մօտ է ճշմարտութեան, բայց ոչ ճիշդ ճշմարտութիւն։ Ուսումնասիրութիւնը կ՚արձանագրէ նորոգութիւններ XI դարուն եւ դարձեալ XII դարու վերջը, եւ կ՚ենթադրէ թէ գմբէթին գագաթին մօտ քանդակուած քարերու շարքը կը պատկանի անոնցմէ աւելի ուշին։ Ներսը խորանը կը պահէ իր որմնանկարին ամենավաղ շերտը՝ գլխաւոր յօրինուածքին մէջ գահակալ Քրիստոսով։ Այն շէնքը, որ հազար տարի կանգնած է երկրաշարժային գօտիի մը մէջ, մշակուած է, եւ Հաղպատը բացառութիւն չէ։

Դարերու ընթացքին կառուցուած վանք

Հաղպատի մէջ Սուրբ Նշանէն զատ գրեթէ ամէն բան եկեղեցիէն ուշ է, եւ անոր մեծ մասը շատ աւելի ուշ։ Սուրբ Գրիգոր փոքր եկեղեցին կառուցուեցաւ 1005 եւ 1025 թուականներուն միջեւ, եւ ան չմնաց այնպէս ինչպէս յօրինուած էր. իր գմբէթը XIII դարուն փոխարինուեցաւ թաղածածկով։ Հիւսիսը համաչափօրէն դրուած է Սուրբ Աստուածածին մատուռը՝ բարձրացած XIII դարուն Խաթուն անունով իշխանուհիի մը նուիրատուութեամբ։

XIII դարը այն ժամանակն է, երբ վայրը կը ստանայ այն տեսքը, որ այցելուն հիմա կը տեսնէ։ Զանգակատունը կանգնեցաւ 1245 թուականին համալիրին ամենաբարձր տեղը՝ երեք յարկ, վարը խաչաձեւ յատակագիծով, վրան ութանիստ յարկով եւ վերը զանգերը կրող սիւներու բաց ռոթոնտայով։ Համազասպ վանահօր շէնք կոչուած մեծ սրահը աւելցաւ նոյն դարուն. ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն կը թուագրէ 1257 թուականով, մինչ ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը կու տայ միայն դարը եւ վանահօր անունը։ Սեղանատունը, որ կը կենայ գլխաւոր խումբէն զատ, նոյնպէս XIII դարէ է։

Երկու ուրիշ յաւելում դիւրին է աչքաթող ընել, եւ անոնք շատ բան կ՚ըսեն։ Եկեղեցւոյ, Համազասպի սրահին եւ գրատան միջեւ ինկած տարածութիւնը ծածկուեցաւ եւ վերածուեցաւ դամբարանի, իսկ եկեղեցւոյ արեւելեան կողմին երկայնքին ձեւաւորուեցաւ միջանցքաձեւ երկրորդ դամբարան մը։ Առկայ շինութիւններուն միջեւ ինկած բացերուն վրայ կառուցելը այն է՝ ինչ կ՚ընէ հաստատութիւն մը, երբ տեղը սպառած է եւ տեղափոխուելու միտք չկայ։

Միասին շարադրուած՝ ցանկը կը դադրի գոյքացուցակ ըլլալէ եւ կը դառնայ փաստարկ։ Եկեղեցին պաշտամունքի համար է։ Սեղանատունը կը նշանակէ համայնք մը որ միասին կ՚ուտէ որոշ կանոնով։ Գրատունն ու գրչատունը կը նշանակեն գիրքեր՝ որոնք կը պահուին եւ կը ստեղծուին։ Գաւիթը կը նշանակէ հաւաք, ուսուցում եւ թաղում։ Զանգակատունը կը նշանակէ ժամանակացոյց մը՝ լսելի հովիտով մէկ։ Պարիսպներն ու աշտարակները կը նշանակեն պաշտպանութեան արժանի ստացուածք։ Հաղպատը այն համայնքին նիւթական արձանագրութիւնն է, որ միաժամանակ կ՚ընէր այս ամէնը եւ կը շարունակէր անոնց համար աւելի շատ տեղ պահանջել։

Գաւիթը

Հաղպատի ամենաառանձնայատուկ շէնքը իր գաւիթն է։ Բառը մաքուր համարժէք չունի անգլերէնի մէջ, եւ զայն նարթեքս, կլուատր կամ միաբանութեան սրահ թարգմանելը աւելի կը մոլորեցնէ քան կ՚օգնէ, քանի որ ասոնք եւրոպական բաներ կ՚անուանեն՝ ուրիշ գործառոյթներով։ Գաւիթը մեծ սրահ մըն է, որ կը կառուցուի հայկական եկեղեցւոյ արեւմտեան ծայրին, եւ ուսումնասիրութիւնները զայն կը նկարագրեն իբրեւ միաժամանակ երեք նպատակի ծառայող. ան այն վայրն էր ուր համայնքը կը հաւաքուէր, ուր աշակերտները կ՚ուսուցանուէին եւ ուր մեռելները կը թաղուէին։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զայն կ՚անուանեն նարթեքս, ինչ որ արժէ գիտնալ պատմութիւնները բաղդատելու ատեն։

Ձեւը ծագումով տնային է։ Ծածկը կը յենի յատակին մէջտեղը ազատ կանգնած չորս սիւներու վրայ՝ երկրամասին փայտէ տուներէն փոխ առնուած դասաւորութիւն մը, եւ զոյգ կամարներ կը ցատկեն տարածութեան վրայէն հակադիր կողմերէն ու կը հատեն զիրար՝ առաստաղը բաժնելով ինը մասի։ Կեդրոնական մասը՝ երդիկը, բարձրացած է միւսներէն վեր եւ բաց է, այնպէս որ միաժամանակ կը լուսաւորէ սրահը եւ ծուխ դուրս կու տայ։ Հաղպատի մէջ համակարգը կրկնապատկուած է՝ կամարներու երկրորդ շարք մը լապտերը աւելի վեր կը բարձրացնէ։

Անոր թուականը վայրին ամենամեծ բաց հարցն է։ Ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը գաւիթը կը դնէ 1310-էն 1320 թուականներ՝ Կիւրիկէ թագաւորի դուստր Մարիամի հետ կապուած 1185 թուականի աւելի կանուխ կիւրիկեան դամբարանին տեղը։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի յայտարարութիւնը եւ խորհրդատուական գնահատականը երկուքն ալ հէնց շէնքը կը դնեն XIII դարու երկրորդ տասնամեակին եւ կը վերագրեն Մարիամ իշխանուհիին։ Ասոնք մէկ դար հեռու են իրարմէ, եւ ամենահաւանական բացատրութիւնը այն է որ պատմութիւններէն մէկը աւելի կանուխ շինութեան հովանաւորը կլանած է աւելի ուշին թուականին մէջ։ Այս յօդուածը անոնց միջեւ ընտրութիւն չ՚ըներ։

Կասկածէ դուրս է թէ ո՛վ պառկած է անոր տակ։ Գաւիթին յատակը սալարկուած է Կիւրիկեան ընտանիքին տապանաքարերով։ Ի՛նչ դարու մէջ ալ որ սրահը բարձրացած ըլլայ, Լոռիի մէջ թագաւորութիւնը հիմնած ընտանիքը տակաւին իր մեռելները կը թաղէր Հաղպատի մէջ, եւ շէնքը մասամբ գոյութիւն ունի զանոնք տեղաւորելու համար։

Գիրքեր, ուսուցում եւ գրատուն

Հաղպատը գրապահոց ունէր, եւ ան պահպանուած է։ Ատիկա հաւաք քառակուսի սենեակ մըն է՝ ծածկուած աւելի մեծ սրահներուն մէջ գործածուած նոյն խաչուող կամարներու համակարգով եւ լուսաւորուած կեդրոնական բացուածքէ, շրջապատող պատերուն մէջ փորուած խորշերով՝ ուր կը պահուէին ձեռագիրները։ Ինչպէս զայն կոչել եւ ե՛րբ կառուցուած է՝ երկուքն ալ անհաստատ են. ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը զայն կ՚անուանէ գրատուն եւ սկզբնական շինութիւնը կը թուագրէ XII դարով, մինչ ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն կ՚անուանէ գրչատուն, կը դնէ XI դարուն եւ կ՚աւելցնէ թէ ան էապէս վերակառուցուեցաւ XIII դարուն։ Տարբերութիւնը կարեւոր է, քանի որ գիրքեր պահելու սենեակը եւ զանոնք ընդօրինակելու սենեակը նոյն պնդումը չեն։

Արժէ զգոյշ ըլլալ այն հարցին մէջ, թէ ի՛նչ էր միջնադարեան հայկական վանական դպրոցը։ Հաղպատը յաճախ կը կոչուի համալսարան, եւ այդ բառը կը ներմուծէ հաստատութիւն մը՝ ֆակուլտետներ, աստիճաններ, կանոնագիր, որ հոս գոյութիւն չունէր։ Այն՝ ինչ ապացոյցները կը հաստատեն, վանական դպրոց մըն է՝ կրօնական համայնքի մը ներսը ուսուցանող, ձեռագիրներու ընդօրինակումին ու պահպանումին քով։ Ատիկա զգալի բան մըն է՝ առանց արդիական ըլլալու, եւ Տաթեւի յետագայ դպրոցը, որ իրապէս վերաճեցաւ աւելի բարձր ուսումնառութեան պաշտօնական կեդրոնի մը մօտ կանգնած բանի մը, ցոյց կու տայ թէ որքան հեռու կրնայ երթալ այդ տարբերութիւնը հէնց Հայաստանի ներսը։

Մէկ անուն կանոնաւոր կերպով կը կապուի Հաղպատի հետ. Յովհաննէս Սարկաւագը, կոչուած Իմաստասէր, մաթեմաթիկայի, տոմարագիտութեան, աստուածաբանութեան եւ շարականագրութեան գիտնական, որ ապրեցաւ մօտ 1045-էն 1129 թուականները։ Կենսագրական գրականութիւնը զինք կը ներկայացնէ իբրեւ Հաղպատի մէջ սորված եւ ետքը ուսուցանած, եւ իր շիրիմը ցոյց կը տրուի վանքին մէջ։ Ասիկա արժէ հաղորդել եւ արժէ նշել. ո՛չ հոս գործածուած ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը, ո՛չ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զինք կ՚անուանեն, եւ այս յօդուածը չկրցաւ ստուգել պնդումը այնպիսի աղբիւրի մը դէմ, որ զայն պիտի լուծէր։ Խորհրդատուական գնահատականը իսկապէս կ՚ըսէ թէ երկու վանքերը միասին ունէին մօտ հինգ հարիւր միաբան՝ թիւ մը, որ կու գայ այդ փաստաթուղթէն, եւ ոչ թէ հաշուառումէ մը՝ որ հիմա որեւէ մէկը կրնայ ստուգել։

Զաքարեան դարը

XIII դարու շինարարական արշաւը տեղի ունեցաւ նոր քաղաքական կարգի մը ներքեւ։ Զաքարեան իշխանները, որոնք սելճուքեան ժամանակաշրջանէն ետք հիւսիսային Հայաստանը կը կառավարէին վրաց թագաւորութեան կազմին մէջ, գլխաւորեցին ընդհանուր վերածնունդ մը, որուն ընթացքին վանքերը կը ձեռք բերէին հովանաւորներ, հողեր եւ շէնքեր այնպիսի արագութեամբ, որ չէր տեսնուած Բագրատունիներէն ի վեր։ Հաղպատի զանգակատունը, սեղանատունը, Համազասպի սրահը, դամբարանները եւ անոր մատուռներուն մեծ մասը կը պատկանին այս պատուհանին։

Գայթակղիչ է այդ ամբողջը յանձնել Զաքարեաններուն իբրեւ ընտանիքի, եւ ապացոյցները ատիկա չեն հաստատեր։ Այն հովանաւորները, որոնք իրապէս կրնան անուանուիլ, կ՚անուանուին առանձին եւ տեղական. վանահայր Համազասպ, որուն սրահը կը կրէ իր անունը, իշխանուհի Խաթուն, որուն նուիրատուութիւնը վճարեց Սուրբ Աստուածածին մատուռին համար։ Այս վայրին մէջ վերագրումը ամենալաւը կ՚աշխատի շէնք առ շէնք՝ արձանագրութիւններէ ելլելով, եւ ամենավատը՝ իբրեւ ընդհանուր պնդում մը տոհմի մը մասին։

Ժամանակաշրջանը նաեւ բերդ մը տուաւ։ Կայանբերդը կառուցուեցաւ 1233 թուականին վանքէն մօտ մէկ քիլոմեթր արեւմուտք բարձրադիր վայրի մը վրայ, եւ խորհրդատուական գնահատականը յստակօրէն կ՚ըսէ թէ ան գոյութիւն ունէր Հաղպատի եւ Սանահինի մատոյցները հսկելու համար։ Այն որ վանք մը կ՚արժէր բերդ մը կառուցելու, ամենապարզ միակ չափանիշն է թէ ի՛նչ էին այդ տուները մինչ այդ. հողատէրեր, գանձարաններ եւ բնակչութեան կեդրոններ, ոչ միայն աղօթքի վայրեր։

Խաչքարեր եւ արձանագրութիւններ

Խաչքարը ուղղաձիգ քարէ սալ մըն է՝ քանդակուած խաչով եւ սովորաբար անոր շուրջն ու վարը խիտ հիւսուածքով։ Անոնք բարձրացան իբրեւ յիշատակ, իբրեւ շնորհակալութիւն, հիմնադրում կամ նուիրատուութիւն նշելու համար, եւ անոնք միջնադարեան դարերուն ամենաբնորոշ հայկական առարկաներէն են։ Հաղպատի մէջ անոնցմէ քանի մը հատ կայ՝ քանի մը ընտանիքներու տապաններուն հետ միասին։

Ամենածանօթը Ամենափրկիչ կոչուած խաչքարն է՝ քանդակուած 1273 թուականին եւ կանգնած Սուրբ Նշանի հիւսիսային մուտքին մօտ։ Թէ՛ ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը, թէ՛ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զայն կ՚առանձնացնեն. ուսումնասիրութիւնը զայն կ՚անուանէ հայկական միջնադարեան քանդակագործութեան բացառիկ օրինակ։ Այս յօդուածը դասակարգումը հոն կը ձգէ՝ չկրկնելով անոր մասին շրջանառող գերադրական աստիճանները։

Արձանագրութիւնները այն պատճառն են, որ այս ամէնը ընդհանրապէս կարելի է թուագրել։ Սուրբ Նշանի աւարտը 991 թուականին ծանօթ է եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմի բնագիրէն, ոչ թէ տարեգրութենէ. խաչքարը կը կրէ իր թուականը, իսկ այն շէնքերը որոնք արձանագրութիւն չունին, հէնց անոնք են՝ որոնց մասին աղբիւրները կը տարաձայնին։ Երբ այսպիսի վանք մը կարծես վստահ ժամանակագրութիւն ունի, ատիկա սովորաբար անոր համար է որ մէկը կանգնած է պատերուն առջեւ եւ կարդացած է զանոնք։

Հաղպատը փոփոխուող քաղաքական աշխարհներու մէջ

Հաղպատը ապրեցաւ աւելի երկար քան այն թագաւորութիւնը, որ կառուցեց զայն, եւ յաջորդած ուժերուն հերթականութիւնը դիւրին է սեղմել աղէտներու ցանկի մը մէջ։ Արժէ ատոր դիմադրել, քանի որ նուաճումը, վնասը, լքումը եւ վերակառուցումը չորս տարբեր բաներ են եւ միշտ չէ որ միասին եկան։

Վնաս, անշուշտ, եղաւ։ Խորհրդատուական գնահատականը կ՚արձանագրէ թէ վանքը գրաւուեցաւ եւ այրուեցաւ 1105 թուականին սելճուք հրամանատարի մը կողմէ, որ զայն կ՚անուանէ Ամիր-Ղզիլ, եւ թէ Կայանբերդը, կառուցուած երկու տուները պաշտպանելու համար, ինք ալ գրոհով առնուեցաւ 1241 թուականին՝ մոնկոլական արշաւանքներուն ընթացքին։ Վայրը նաեւ բազմիցս ցնցուեցաւ. ան կը կենայ ակտիւ սեյսմիք գօտիի մը մէջ, եւ երկրաշարժի վնասը արձանագրութեան մէջ կը յայտնուի մէկէ աւելի անգամ։

Այն՝ ինչ տեղի չունեցաւ, այն աւարտն է որ սովորաբար կ՚ենթադրէ «կողոպտուած» բառը։ Վանական կեանքը շարունակուեցաւ 1105 թուականէն եւ 1241 թուականէն ետք, եւ այսօր կանգնած շէնքերուն ճնշող մեծամասնութիւնը բարձրացաւ այդ թուականներէն առաջինէն ետք եւ երկրորդին շուրջ կամ անկէ ետք։ Տիրակալի փոփոխութիւնը ինքնաբերաբար չէր պարպեր հայկական վանք մը, եւ Հաղպատի մէջ XIII դարը՝ քաղաքականապէս ամենախառնակը, միաժամանակ ամենաարդիւնաւէտն էր։

Յետագայ դարերը աւելի հանդարտ են արձանագրութեան մէջ։ Շինարարական գործունէութիւնը տկարացաւ, եւ յաջորդ յստակ վաւերագրուած փուլը XVII դարու նորոգութիւններուն շարքն է՝ թուագրուած 1651, 1676 եւ 1677 թուականներով։ Պարսկական եւ ապա ռուսական ժամանակաշրջաններուն ընթացքին վանքը շարունակեց գործածուիլ, եւ ան այսօր ալ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ եկեղեցի է, որուն կը պատկանի։

Վանքը եւ Դեբեդը

Դեբեդի կիրճը կը բացատրէ տեղադրութիւնը։ Վանքին պէտք էր պաշտպանելի հող, ջուր, մշակելի հողատարածք եւ ճամբու վրայ դիրք, եւ այս հովիտին երկայնքին ձգուող շրջահարթակները կ՚առաջարկեն բոլոր չորսը։ Կիրճը կը բացատրէ նաեւ Սանահինի հետ զոյգը. երկու տուները կը նային իրարու անոր մէջէն՝ բաւական մօտ որ միասին խօսուին, եւ բաւական բաժնուած որ ըլլային անկախ հաստատութիւններ՝ իրենց հովանաւորներով եւ իրենց պատմութիւններով։

Վարի հովիտը հիմա արդիւնաբերական է։ Ալաւերդին՝ կիրճին ստորոտի քաղաքը, XIX դարէն ի վեր պղնձահանքային եւ ձուլումի կեդրոն է, եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականը շրջակայ միջավայրին աղտոտուածութիւնը՝ սեյսմիք ակտիւութեան եւ այցելուներու ճնշումին հետ միասին, կ՚անուանէ կալուածին սպառնալիքներուն շարքին։ Ասիկա անսովոր նախադասութիւն մըն է միջնադարեան վանքի մը նկարագրութեան մէջ գտնելու համար, եւ ան արդար նկարագրութիւն է անոր մասին թէ ո՛ւր կը գտնուի իրապէս Հաղպատը։

Բնապատկերը հոս պարզապէս ետնախորք չէ։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականը կալուածին միջավայրը կը դիտէ իբրեւ պաշտպանուողին մաս, եւ շրջակայ գիւղը նոյն պատճառով ենթակայ է յատակագծային վերահսկողութեան։ Փաստարկը այն է որ շէնքերը յօրինուեցան այն հողին հետ կապակցութեամբ, որուն վրայ կը կենան, եւ որ զանոնք անկէ անջատելը պիտի ձգէր աւելի քիչ բան, քան այն՝ ինչ ընդգրկուեցաւ։

Պահպանութիւնը եւ համաշխարհային ժառանգութիւնը

XVII դարու նորոգութիւնները առաջին վաւերագրուած արշաւն էին։ Յաջորդը եկաւ Խորհրդային Հայաստանի օրով. հանրապետութեան յուշարձաններու պահպանութեան կոմիտէն գործ սկսաւ 1939 եւ 1940 թուականներուն, իսկ շատ աւելի մեծ ծրագիր մը ընթացաւ 1960-էն 1980 թուականները։ Այդ ծրագիրն է պատճառը որ եկեղեցիները այն վիճակին մէջ են՝ ինչ վիճակի մէջ որ են, եւ ան նաեւ պատճառ է որ այցելուն զգոյշ ըլլայ որմնաշարին ամէն շարքը միջնադարեան կարդալու հարցին մէջ։ Վերականգնուած հիւսուածքը յայտարարութիւն է թէ՛ XX դարու, թէ՛ X դարու մասին, եւ հոն ուր արձանագրութիւնը յստակ չ՚ըսեր թէ ի՛նչ փոխարինուեցաւ, այս յօդուածը չի կռահեր։

Համաշխարհային ժառանգութեան պատմութիւնը փուլային է, եւ զայն հարթելը կը կորսնցնէ ամենահետաքրքիր մասը։ 1996 թուականին կալուածը ընդգրկուեցաւ Հաղպատի վանք անունին տակ, ինքնուրոյն, երկրորդ եւ չորրորդ չափանիշներով։ 2000 թուականին երկրորդ առաջադրում մը ընդարձակեց զայն, եւ կալուածը վերանուանուեցաւ Հաղպատի եւ Սանահինի վանքեր։ Գործի թիւը կը կրէ ատոր հետքը. սկզբնականը 777 էր, իսկ ընդարձակումը՝ 777bis։

Այսպէս՝ ճշգրիտ պնդումը այն է որ Հաղպատը համաշխարհային ժառանգութեան այն կալուածին մասն է, որ կը պարունակէ նաեւ Սանահինը, եւ որ 1996-էն 2000 թուականներուն միջեւ ինկած չորս տարի Հաղպատը ընդգրկուած էր ինքնուրոյն։ Ընդունուած չափանիշները երկու վանքերը կը նկարագրեն իբրեւ բիւզանդական եկեղեցաշինութեան եւ երկրամասին ժողովրդական շինարարութեան միաձուլում, եւ իբրեւ X-էն XIII դարերուն Հայաստանի մէջ զարգացած եկեղեցական ճարտարապետութեան բացառիկ օրինակներ։

Հայաստանը ունի համաշխարհային ժառանգութեան երեք կալուած։ Ասիկա անոնցմէ մէկն է. Գեղարդի վանքն ու Ազատի վերին հովիտը՝ ընդգրկուած 2000 թուականին, միւսն է. Էջմիածնի մայր տաճարն ու եկեղեցիները Զուարթնոցի յուշարձանին հետ՝ ընդգրկուած 2000 թուականին, երրորդն է։ Հաղպատն ու Սանահինը երեքէն առաջինն էին որ մտան ցանկ։

Ի՛նչ կը ներկայացնէ Հաղպատը

Հաղպատի ամենալաւ սազող նկարագրութիւնը այն է, որուն կը դիմէ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի սեփական գնահատականը՝ օրկանական աճ։ Ասիկա յօրինուած համոյթ չէ, այլ կուտակում՝ երեք դարու յաւելումներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը յարմարցուած է արդէն եղածին, եւ ուսումնասիրութիւնները կը նշեն թէ արդիւնքը անհամաչափ է եւ միեւնոյն ատեն հաւասարակշռուած։ Շէնքերը դրուեցան՝ հաշուի առնելով իրենց քովինները, եւ ի վերջոյ անոնց միջեւ ինկած բացերը ծածկուեցան եւ գործածուեցան։

Ան բերդ չէ, եւ պարիսպներուն պէտք չէ արտօնել որ զայն այդպիսին դարձնեն։ Հաղպատը ունի աշտարակներով պարիսպ, եւ մօտակայքին բերդ մը կառուցուեցաւ զայն հսկելու համար, բայց միջնաբերդերու ու բակերու բառապաշարը հոս չի պատկանիր։ Այն՝ ինչ կը նկարագրեն պարիսպները, հարուստ հողատէր համայնք մըն է վտանգաւոր դարու մը մէջ, որ ինքզինք եւ իր ստացուածքը կը պաշտպանէ ժամանակին սովորական ձեւով։

Այն՝ ինչ ի վերջոյ ցոյց կու տայ համալիրը, դարերով մտածող հաստատութիւն մըն է։ Այն համայնքը որ կը կառուցէ սեղանատուն, գրատուն եւ զանգակատուն, չի սպասեր հեռանալ, իսկ ան որ կը ծածկէ իր շէնքերուն միջեւ ինկած անցքերը, հոն բաւական երկար եղած է որ տեղը սպառի։ Հէնց ատիկա, եւ ոչ որեւէ առանձին ճակատ, Հաղպատը կ՚ընէ իր ստացած ուշադրութեան արժանի։