Հաղպատի վանքը

Հաղպատը Լոռիի մէջ

Հաղպատը կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիսային մարզին՝ Լոռիի մէջ, Դեբեդի հովիտին արեւելեան կողմը, բարձրադիր հարթակի մը վրայ։ Ասիկա արխիւին առաջին յօդուածն է Լոռիի որեւէ վայրի մասին, ուստի նախ պարզ ըսենք, թէ ո՛ւր է ան։ Երեւանէն հիւսիս է, Վրաստանի սահմանին մօտ, երկրամասի մը մէջ, որ աւելի կանաչ, աւելի խոնաւ եւ աւելի անտառոտ է, քան այն հրաբխային բարձրաւանդակները, ուր կը գտնուին Հայաստանի աւելի ծանօթ յուշարձաններուն մեծ մասը։ Դեբեդը հոն խոր կիրճ մը փորած է, եւ Լոռիի պատմութեան մեծ մասը այդ կիրճին երկայնքին տեղի ունեցած է։

Վանքը ո՛չ գագաթին վրայ է, ո՛չ ալ կիրճին յատակը։ Ան կը գրաւէ արեւելեան լանջին կէսը ինկած լայն շրջահարթակ մը. բաւական բարձր է, որ հովիտին երկայնքով հեռուն տեսնէ, եւ բաւական հարթ, որ վրան շէնքերու մեծ խումբ մը կառուցուի։ Հաղպատ գիւղը անմիջապէս կից է անոր, եւ ասիկա կարեւոր է։ Վանքը երբեք մեկուսի ճգնավայր չէ եղած. ան հողատէր հաստատութիւն մըն էր՝ իր քովի բնակավայրով։ Այդ պատճառով ալ յուշարձանին պահպանութեան մէջ գիւղը կը դիտուի իբրեւ անոր միջավայրին մէկ մասը։

Մօտ չորս քիլոմեթր անդին, կիրճին միւս կողմը, կը կանգնի Սանահինի վանքը։ Երկուքը միշտ միասին կը յիշուին, եւ 2000 թուականէն ի վեր համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ մէկ ընդգրկում կը կազմեն։ Սակայն անոնք մէկ վայր չեն, եւ այս յօդուածը Հաղպատի մասին է։ Սանահինը ստորեւ պիտի յիշուի միայն հոն, ուր բաղդատութիւնը իրապէս բան մը կը բացատրէ։

Հիմնադրումը Բագրատունիներու օրով

Հաղպատը վերականգնումի շրջանի մը ծնունդ է։ VII դարու վերջէն սկսած արաբական տիրապետութեան օրով հայկական շինարարութիւնը մեծ մասամբ դադրած էր։ Ան վերսկսաւ IX դարու վերջը, երբ հայոց թագաւորութիւնը վերականգնուեցաւ Բագրատունիներու տան օրով։ Հաղպատն ու Սանահինը այդ վերածնունդին արգասիքն են։ Երկուքն ալ արքայական հիմնադրումներ են, տեղական համայնքի գործ չեն։

Աղբիւրներուն նշած հիմնադիրը Խոսրովանոյշ թագուհին է՝ Բագրատունի Աշոտ Գ. թագաւորի կինը, եւ եկեղեցին նուիրուեցաւ անոր երկու որդիներուն՝ Սմբատի եւ Գուրգէնի։ Այս մանրամասնութիւնը պարզ զարդ չէ։ Սմբատ յետոյ յաջորդեց հօրը Անիի գահին վրայ, իսկ Գուրգէն ժառանգեց Լոռիի փոքր թագաւորութիւնը, որուն տոհմը ծանօթ է Կիւրիկեան անունով։ Այլ խօսքով՝ Հաղպատը կառուցեց երկրամասը կառավարող ընտանիքը, իր իսկ համար, եւ վանքը կապուած մնաց անոր։

Հիմնադրումի թուականը այնքան հաստատ չէ, որքան կը թուի։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը Խոսրովանոյշի կողմէ վանքին հիմնադրումը կը դնեն 976 թուականին։ Իսկ վայրին մասնագիտական ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը եւ անոր վրայ յենած խորհրդատուական գնահատականը կ՚ըսեն, թէ եկեղեցին սկսաւ 966 կամ 967 թուականին։ Երկու թուականն ալ տպուած են, եւ իւրաքանչիւրը վստահութեամբ կը կրկնեն այն հեղինակները, որոնք մէկ կամ միւս աղբիւրին կը հետեւին։

Զանոնք ստուգելու միջոց մը կայ, եւ ան կը գտնուի աւելի կանուխ թուական տուող աղբիւրին իսկ մէջ։ Այդ ուսումնասիրութիւնը կը նշէ, թէ եկեղեցին աւարտեցաւ 991 թուականին, եւ որ գործը, ուրեմն, տեւեց տասնհինգ տարի։ Այս հաշիւը կը համապատասխանէ 976 թուականին սկսելուն, բայց ոչ 966 թուականին սկսելուն։ Ամենազգոյշ ընթերցումը հետեւեալն է. 991 թուականի աւարտը հաստատուն է, որովհետեւ կը յենի եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմի արձանագրութեան վրայ, իսկ սկիզբի թուականը հաստատուն չէ։ Այս յօդուածը X դարը կը նկատէ հիմնադրումի շրջան, իսկ 991 թուականը՝ միակ թուականը, որ ուղղակի շէնքէն կու գայ։

Սուրբ Նշանը

Գլխաւոր եկեղեցին Սուրբ Նշանն է, եւ ան Հաղպատի ամենահին կանգուն շէնքն է։ Ան կը պատկանի այն տեսակին, որ սովորաբար գմբէթաւոր սրահ կը կոչուի։ Ասիկա գրեթէ ուղղանկիւն շէնք մըն է՝ քիչ մը աւելի երկար, քան լայն։ Ներսը խաչաձեւ տարածութիւն կայ, իսկ կեդրոնական գմբէթը կը յենի կողային պատերուն մէջ շինուած չորս ծանր մոյթերու վրայ։ Արտաքին պատերը գրեթէ ամբողջովին մշակուած են այն նեղ եռանկիւն խորշերով, որոնք այս շրջանի հայկական եկեղեցաշինութեան յատկանիշն են։

Յօրինուածքը աւանդաբար կը վերագրուի Տրդատին. դարաշրջանի հայ ճարտարապետներէն անոր մասին է, որ ամենաշատ վաւերական տեղեկութիւն պահպանուած է։ Ան X դարու վերջը եւ XI դարու սկիզբը աշխատեցաւ Բագրատունիներուն համար։ Անիի մայր տաճարը իր գործն է, եւ նոյն ինքը կանչուեցաւ Կոստանդնուպոլիս՝ 989 թուականի երկրաշարժէն ետք Սուրբ Սոփիայի գմբէթը վերակառուցելու։ Հաղպատի մէջ վերագրումը կը յենի աւանդութեան վրայ, ստորագրուած արձանագրութիւն չկայ, եւ արժէ ասիկա բացէ ի բաց ըսել։ Բայց հոսի մոյթերը այնքան կը նմանին Անիի մոյթերուն, որ ուսումնասիրողները վերագրումը լուրջի կ՚առնեն։

Արեւելեան ճակատին վրայ, ուղղանկիւն խորշի մը մէջ, զետեղուած է քանդակազարդ վահանակ մը։ Հոն պալատական տարազով երկու կերպարներ իրարու դէմ կը կանգնին եւ իրենց միջեւ եկեղեցւոյ մանրակերտը կը բռնեն։ Ասոնք հիմնադիրին որդիներն են։ Հոս աղբիւրները անունի մը շուրջ կը բաժնուին. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի յայտարարութիւնը զանոնք կ՚անուանէ Սմբատ եւ Գուրգէն, իսկ աւելի կանուխ խորհրդատուական գնահատականը՝ Սմբատ եւ Կիւրիկէ։ Տարբերութիւնը աւելի պզտիկ է, քան կը թուի. Գուրգէն ծանօթ է նաեւ Կիւրիկէ անունով, եւ Կիւրիկեան տոհմը անոր անունը կը կրէ։ Բայց երկու պատմութիւնները կողք կողքի կարդացողը բնականաբար պիտի կարծէր, թէ անոնք տարբեր մարդոց մասին են։

Եկեղեցին յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ անփոփոխ պահպանուած։ Ասիկա ճշմարտութեան մօտ է, բայց ամբողջովին ճիշդ չէ։ Ուսումնասիրութիւնը կ՚արձանագրէ նորոգութիւններ XI դարուն եւ ապա XII դարու վերջը, եւ կ՚ենթադրէ, որ գմբէթին գագաթին մօտ քանդակազարդ քարերու շարքը կը պատկանի աւելի ուշ նորոգութեան։ Ներսը, խորանին մէջ, պահպանուած է որմնանկարին ամենավաղ շերտը, որուն գլխաւոր պատկերը գահակալ Քրիստոսն է։ Հազար տարի երկրաշարժային գօտիի մը մէջ կանգնած շէնքը անպայման նորոգումներ տեսած է, եւ Հաղպատը բացառութիւն չէ։

Դարերու ընթացքին կառուցուած վանք

Հաղպատի մէջ Սուրբ Նշանէն զատ գրեթէ ամէն ինչ եկեղեցիէն ուշ է, եւ մեծ մասը՝ շատ աւելի ուշ։ Սուրբ Գրիգոր փոքր եկեղեցին կառուցուեցաւ 1005 եւ 1025 թուականներուն միջեւ, բայց իր սկզբնական տեսքով չմնաց. XIII դարուն անոր գմբէթը փոխարինուեցաւ թաղածածկով։ Հիւսիսային կողմը, համաչափ դիրքով, կը կանգնի Սուրբ Աստուածածին մատուռը, որ XIII դարուն կառուցուեցաւ Խաթուն անունով իշխանուհիի մը նուիրատուութեամբ։

Վայրը այսօրուան իր տեսքը ստացաւ XIII դարուն։ Զանգակատունը կանգնեցաւ 1245 թուականին, համալիրին ամենաբարձր կէտին վրայ։ Ան երեք յարկ ունի. վարը՝ խաչաձեւ յատակագիծ, անոր վրայ՝ ութանիստ յարկ, իսկ վերը՝ սիւներով բաց ռոթոնտա, որ կը կրէ զանգերը։ Նոյն դարուն աւելցաւ Համազասպ վանահօր շէնք կոչուած մեծ սրահը. ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն կը թուագրէ 1257 թուականով, իսկ ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը կու տայ միայն դարը եւ վանահօր անունը։ Գլխաւոր խումբէն անջատ կանգնող սեղանատունը նոյնպէս XIII դարէն է։

Երկու այլ յաւելումներ դիւրաւ աչքէ կը վրիպին, բայց շատ բան կ՚ըսեն։ Եկեղեցւոյ, Համազասպի սրահին եւ գրատան միջեւ մնացած բացը ծածկուեցաւ ու դամբարանի վերածուեցաւ, իսկ եկեղեցւոյ արեւելեան կողմին երկայնքին երկրորդ, միջանցքաձեւ դամբարան մը շինուեցաւ։ Հաստատութիւն մը կը սկսի կառուցել եղած շէնքերուն միջեւի բացերուն վրայ, երբ տեղը սպառած է, իսկ ուրիշ տեղ փոխադրուելու միտք չունի։

Երբ այս ցանկը մէկտեղ դրուի, ան այլեւս գոյքագիր չէ, այլ փաստարկ։ Եկեղեցին պաշտամունքի համար է։ Սեղանատունը կը նշանակէ համայնք մը, որ որոշ կանոնով միասին կը ճաշէ։ Գրատունն ու գրչատունը կը նշանակեն գիրքեր, որոնք կը պահուին ու կը ստեղծուին։ Գաւիթը կը նշանակէ հաւաք, ուսուցում եւ թաղում։ Զանգակատունը կը նշանակէ օրուան կարգ մը, որ ամբողջ հովիտը կը լսէ։ Պարիսպներն ու աշտարակները կը նշանակեն ստացուածք, որ արժէր պաշտպանել։ Հաղպատը այն համայնքին նիւթական արձանագրութիւնն է, որ այս բոլորը միաժամանակ կ՚ընէր եւ անոնց համար հետզհետէ աւելի տեղ կը պահանջէր։

Գաւիթը

Հաղպատի ամենայատկանշական շէնքը անոր գաւիթն է։ Բառը անգլերէնի մէջ ճշգրիտ համարժէք չունի։ Զայն նարթեքս, կլուատր կամ միաբանութեան սրահ թարգմանելը աւելի կը շփոթեցնէ, քան կ՚օգնէ, որովհետեւ ասոնք եւրոպական կառոյցներու անուններ են՝ ուրիշ գործառոյթներով։ Գաւիթը մեծ սրահ մըն է, որ կը կառուցուի հայկական եկեղեցւոյ արեւմտեան կողմը։ Ուսումնասիրողները կը նշեն, որ ան միաժամանակ երեք նպատակի կը ծառայէր. հոն համայնքը կը հաւաքուէր, աշակերտները կը կրթուէին եւ մեռելները կը թաղուէին։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զայն նարթեքս կը կոչեն, եւ ասիկա օգտակար է գիտնալ, երբ տարբեր նկարագրութիւններ կը բաղդատուին։

Ձեւը իր ծագումով բնակելի տունէն կու գայ։ Ծածկը կը յենի յատակին մէջտեղը ազատ կանգնած չորս սիւներու վրայ. այս դասաւորութիւնը փոխ առնուած է երկրամասին փայտաշէն տուներէն։ Զոյգ կամարներ հակադիր կողմերէն կ՚անցնին սրահին վրայէն եւ կը խաչուին՝ առաստաղը բաժնելով ինը մասի։ Կեդրոնական մասը՝ երդիկը, միւսներէն բարձր է ու բաց, ուստի թէ՛ սրահը կը լուսաւորէ, թէ՛ ծուխը դուրս կը հանէ։ Հաղպատի մէջ այս համակարգը կրկնուած է. կամարներու երկրորդ շարք մը լապտերը աւելի վեր կը բարձրացնէ։

Անոր թուականը վայրին ամենամեծ բաց հարցն է։ Ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը գաւիթը կը դնէ 1310-էն 1320 թուականներուն, այն տեղը, ուր նախապէս կար 1185 թուականի կիւրիկեան դամբարանը՝ կապուած Կիւրիկէ թագաւորի դուստր Մարիամի հետ։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի յայտարարութիւնն ու խորհրդատուական գնահատականը, ընդհակառակը, շէնքը կը դնեն XIII դարու երկրորդ տասնամեակին եւ կը վերագրեն Մարիամ իշխանուհիին։ Այս թուականները իրարմէ մէկ դար հեռու են։ Ամենահաւանական բացատրութիւնը այն է, որ նկարագրութիւններէն մէկը աւելի կանուխ շինութեան հովանաւորը միացուցած է աւելի ուշ շէնքին թուականին։ Այս յօդուածը անոնց միջեւ ընտրութիւն չ՚ըներ։

Իսկ թէ ո՛վ կը հանգչի անոր տակ՝ կասկածէ դուրս է։ Գաւիթին յատակը սալարկուած է Կիւրիկեան ընտանիքին տապանաքարերով։ Ո՛ր դարուն ալ որ սրահը կառուցուած ըլլայ, Լոռիի մէջ թագաւորութիւնը հիմնած ընտանիքը տակաւին իր մեռելները Հաղպատ կը թաղէր, եւ շէնքին նպատակներէն մէկն ալ զանոնք ամփոփելն է։

Գիրքեր, ուսուցում եւ գրատուն

Հաղպատը գրապահոց ունէր, եւ ան պահպանուած է։ Ատիկա ամփոփ քառակուսի սենեակ մըն է, ծածկուած մեծ սրահներուն մէջ գործածուած խաչուող կամարներու նոյն համակարգով։ Լոյսը կու գայ կեդրոնական բացուածքէն, իսկ շուրջի պատերուն մէջ փորուած են խորշեր, ուր ձեռագիրները կը պահուէին։ Թէ՛ անունը, թէ՛ կառուցման թուականը անստոյգ են։ Ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը զայն գրատուն կը կոչէ եւ սկզբնական շինութիւնը XII դարուն կը դնէ։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն գրչատուն կը կոչէ, XI դարուն կը դնէ եւ կ՚աւելցնէ, թէ XIII դարուն ան հիմնովին վերակառուցուեցաւ։ Տարբերութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ գիրք պահելու սենեակն ու գիրք ընդօրինակելու սենեակը նոյն բանը չեն պնդեր։

Հարկ է զգոյշ ըլլալ, երբ կը խօսինք միջնադարեան հայկական վանական դպրոցին մասին։ Հաղպատը յաճախ համալսարան կը կոչուի, բայց այդ բառը իր հետ կը բերէ հաստատութեան մը պատկերը՝ ֆակուլտետներով, աստիճաններով, կանոնագրով, որ հոս գոյութիւն չունէր։ Ապացոյցները կը հաստատեն վանական դպրոց մը, որ կրօնական համայնքի մը ներսը կ՚ուսուցանէր՝ ձեռագիրներու ընդօրինակումին ու պահպանումին կողքին։ Ատիկա զգալի բան է, նոյնիսկ եթէ արդիական չէ։ Իսկ Տաթեւի յետագայ դպրոցը, որ իսկապէս մօտեցաւ բարձրագոյն ուսման պաշտօնական կեդրոնի մը, ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն մեծ կրնար ըլլալ այդ տարբերութիւնը նոյնիսկ Հայաստանի ներսը։

Մէկ անուն կանոնաւորապէս կը կապուի Հաղպատի հետ՝ Յովհաննէս Սարկաւագ, կոչուած Իմաստասէր։ Ան մաթեմաթիկայի, տոմարագիտութեան, աստուածաբանութեան եւ շարականագրութեան գիտնական էր եւ ապրեցաւ մօտ 1045-էն 1129 թուականները։ Կենսագրական գրականութեան համաձայն՝ ան Հաղպատի մէջ սորվեցաւ, յետոյ հոն դասաւանդեց, եւ իր շիրիմը ցոյց կը տրուի վանքին մէջ։ Այս տեղեկութիւնը արժէ հաղորդել, բայց վերապահութեամբ։ Հոս գործածուած ո՛չ ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը, ո՛չ ալ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զինք կը յիշեն, եւ այս յօդուածը չկրցաւ պնդումը ստուգել այնպիսի աղբիւրով, որ հարցը պիտի լուծէր։ Խորհրդատուական գնահատականը կ՚ըսէ, որ երկու վանքերը միասին ունէին մօտ հինգ հարիւր միաբան։ Այս թիւը այդ փաստաթուղթէն կու գայ, ոչ թէ հաշուառումէ մը, որ այսօր որեւէ մէկը կրնայ ստուգել։

Զաքարեան դարը

XIII դարու շինարարական եռանդը ծաւալեցաւ նոր քաղաքական կարգի մը պայմաններուն մէջ։ Սելճուքեան շրջանէն ետք հիւսիսային Հայաստանը կը կառավարէին Զաքարեան իշխանները՝ վրաց թագաւորութեան կազմին մէջ։ Անոնց օրով ընդհանուր վերածնունդ մը սկսաւ. վանքերը հովանաւորներ, հողեր եւ շէնքեր կը ստանային այնպիսի արագութեամբ, որ Բագրատունիներէն ի վեր չէր տեսնուած։ Հաղպատի զանգակատունը, սեղանատունը, Համազասպի սրահը, դամբարանները եւ մատուռներուն մեծ մասը կը պատկանին այս շրջանին։

Գայթակղիչ է այս բոլորը վերագրել Զաքարեաններուն՝ իբրեւ տոհմի, բայց ապացոյցները ատիկա չեն հաստատեր։ Այն հովանաւորները, որոնց անունները իրապէս գիտենք, առանձին անհատներ են ու տեղացի. վանահայր Համազասպ, որուն անունը կը կրէ սրահը, եւ իշխանուհի Խաթուն, որուն նուիրատուութիւնը հոգաց Սուրբ Աստուածածին մատուռին ծախսը։ Հոս վերագրումը վստահելի է, երբ կը կատարուի շէնք առ շէնք՝ արձանագրութիւններու հիման վրայ, եւ ամենաքիչ վստահելին է, երբ կը դառնայ ընդհանուր պնդում մը ամբողջ տոհմի մը մասին։

Այս շրջանը բերդ մըն ալ տուաւ։ Կայանբերդը կառուցուեցաւ 1233 թուականին, վանքէն մօտ մէկ քիլոմեթր արեւմուտք, բարձունքի մը վրայ։ Խորհրդատուական գնահատականը յստակ կ՚ըսէ, որ ան շինուած էր Հաղպատի եւ Սանահինի մատոյցները հսկելու համար։ Եթէ վանք մը արժէր, որ անոր համար բերդ կառուցուի, ասիկա ամենապարզ չափանիշն է, թէ ի՛նչ էին այդ վանքերը այդ ժամանակ. հողատէրեր, գանձարաններ եւ բնակչութեան կեդրոններ, ոչ միայն աղօթքի վայրեր։

Խաչքարեր եւ արձանագրութիւններ

Խաչքարը ուղղաձիգ քարէ սալ մըն է, որուն վրայ քանդակուած է խաչ մը, սովորաբար շուրջը եւ տակը խիտ հիւսուածքով։ Խաչքարեր կը կանգնեցուէին իբրեւ յիշատակ կամ շնորհակալութիւն, կամ հիմնադրում մը կամ նուիրատուութիւն մը նշելու համար, եւ անոնք միջնադարու ամենաբնորոշ հայկական առարկաներէն են։ Հաղպատի մէջ անոնցմէ քանի մը հատ կայ՝ քանի մը ընտանիքի տապաններու հետ միասին։

Ամենածանօթը Ամենափրկիչ կոչուած խաչքարն է, որ քանդակուած է 1273 թուականին եւ կը կանգնի Սուրբ Նշանի հիւսիսային մուտքին մօտ։ Թէ՛ ճարտարապետական ուսումնասիրութիւնը, թէ՛ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի փաստաթուղթերը զայն առանձնաբար կը նշեն. ուսումնասիրութիւնը զայն կը կոչէ հայկական միջնադարեան քանդակագործութեան բացառիկ օրինակ։ Այս յօդուածը կը բաւարարուի այս գնահատականով եւ չի կրկներ անոր մասին շրջանառող գերադրականները։

Արձանագրութիւններուն շնորհիւ է, որ այս բոլորը ընդհանրապէս կարելի է թուագրել։ Սուրբ Նշանի 991 թուականի աւարտը ծանօթ է եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմի գրութենէն, ոչ թէ տարեգրութենէ մը։ Խաչքարը իր թուականը կը կրէ, իսկ աղբիւրները կը տարաձայնին ճիշդ այն շէնքերուն մասին, որոնք արձանագրութիւն չունին։ Երբ նման վանք մը վստահելի ժամանակագրութիւն ունենալ կը թուի, պատճառը սովորաբար այն է, որ մէկը կանգնած է անոր պատերուն առջեւ եւ կարդացած է զանոնք։

Հաղպատը փոփոխուող քաղաքական աշխարհներու մէջ

Հաղպատը զինք կառուցած թագաւորութենէն աւելի երկար ապրեցաւ, եւ իրարու յաջորդած իշխանութիւններուն պատմութիւնը դիւրին է ամփոփել իբրեւ աղէտներու շարք։ Արժէ այդ գայթակղութեան դիմադրել, որովհետեւ նուաճումը, աւերը, լքումը եւ վերակառուցումը չորս տարբեր բաներ են, եւ անոնք միշտ միասին չեկան։

Վնասներ, անշուշտ, եղան։ Խորհրդատուական գնահատականին համաձայն՝ 1105 թուականին վանքը գրաւեց ու այրեց սելճուք հրամանատար մը, որ այդ փաստաթուղթին մէջ կը կոչուի Ամիր-Ղզիլ։ Կայանբերդն ալ, որ երկու վանքերը պաշտպանելու համար կառուցուած էր, 1241 թուականին մոնկոլական արշաւանքներուն ընթացքին գրոհով առնուեցաւ։ Վայրը նաեւ բազմիցս ցնցուած է. ան կը գտնուի գործօն սեյսմիք գօտիի մը մէջ, եւ երկրաշարժի վնասներ աղբիւրներուն մէջ մէկէ աւելի անգամ կը յիշուին։

Սակայն տեղի չունեցաւ այն վախճանը, որ սովորաբար կ՚ենթադրէ «կողոպտուած» բառը։ Վանական կեանքը շարունակուեցաւ 1105 թուականէն եւ 1241 թուականէն ետք, եւ այսօր կանգուն շէնքերուն ճնշող մեծամասնութիւնը կառուցուեցաւ առաջին թուականէն ետք, իսկ երկրորդին շուրջ կամ անկէ ետք։ Տիրակալին փոխուիլը ինքնաբերաբար չէր պարպեր հայկական վանք մը։ Հաղպատի համար XIII դարը, որ քաղաքականապէս ամենախառնակն էր, միաժամանակ ամենաբեղունն եղաւ։

Յետագայ դարերը աղբիւրներուն մէջ աւելի հանդարտ են։ Շինարարութիւնը նուազեցաւ, եւ յաջորդ յստակօրէն վաւերագրուած փուլը XVII դարու նորոգութիւններու շարքն է՝ 1651, 1676 եւ 1677 թուականներուն։ Պարսկական, ապա ռուսական տիրապետութեան օրով վանքը շարունակեց գործածուիլ, եւ այսօր ալ ան կը պատկանի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ՝ իբրեւ անոր եկեղեցիներէն մէկը։

Վանքը եւ Դեբեդը

Դեբեդի կիրճը կը բացատրէ վանքին տեղադրութիւնը։ Վանքին պէտք էին պաշտպանելի հող, ջուր, մշակելի դաշտեր եւ ճամբու մը վրայ գտնուող դիրք, եւ հովիտին երկայնքին ձգուող շրջահարթակները այս չորսն ալ կ՚ապահովեն։ Կիրճը կը բացատրէ նաեւ Սանահինի հետ զոյգը։ Երկու վանքերը կիրճին վրայէն իրարու կը նային. բաւական մօտ են, որ միասին յիշուին, եւ բաւական հեռու, որ ըլլան անկախ հաստատութիւններ՝ իրենց հովանաւորներով ու պատմութիւններով։

Վարի հովիտը այսօր արդիւնաբերական է։ Կիրճին ստորոտի քաղաքը՝ Ալաւերդին, XIX դարէն ի վեր պղնձահանքի եւ ձուլման կեդրոն է։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականը կալուածին սպառնացող վտանգներուն շարքին կը դնէ շրջակայ միջավայրի աղտոտումը, ինչպէս նաեւ սեյսմիք գործունէութիւնն ու այցելուներու ճնշումը։ Միջնադարեան վանքի մը նկարագրութեան մէջ ասիկա անսովոր նախադասութիւն է, բայց ան ճշգրիտ կերպով կը նկարագրէ, թէ ո՛ւր կը գտնուի իրականութեան մէջ Հաղպատը։

Բնապատկերը հոս պարզ ետնախորք չէ։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականը կալուածին միջավայրը կը նկատէ պաշտպանուող արժէքին մէկ մասը, եւ նոյն պատճառով շրջակայ գիւղին մէջ շինարարութիւնը յատակագծային վերահսկողութեան տակ է։ Տրամաբանութիւնը այն է, որ շէնքերը յօրինուեցան իրենց հողին հետ կապուած, եւ զանոնք անկէ անջատելով պիտի պահպանուէր աւելի քիչ բան, քան ինչ որ ընդգրկուեցաւ։

Պահպանութիւնը եւ համաշխարհային ժառանգութիւնը

XVII դարու նորոգութիւնները վերականգնումի առաջին վաւերագրուած արշաւն էին։ Յաջորդը եկաւ Խորհրդային Հայաստանի օրով։ Հանրապետութեան յուշարձաններու պահպանութեան կոմիտէն աշխատանք սկսաւ 1939 եւ 1940 թուականներուն, իսկ շատ աւելի մեծ ծրագիր մը իրականացուեցաւ 1960-էն 1980 թուականներուն։ Եկեղեցիներուն այսօրուան վիճակը այդ ծրագրին արդիւնքն է։ Ատոր համար ալ այցելուն պէտք է զգոյշ ըլլայ եւ որմնաշարին ամէն շարքը միջնադարեան չնկատէ։ Վերականգնուած որմը կը պատմէ թէ՛ XX դարու, թէ՛ X դարու մասին, եւ ուր վաւերագրութիւնը յստակ չ՚ըսեր, թէ ի՛նչ փոխարինուած է, այս յօդուածը կռահումներ չ՚ըներ։

Համաշխարհային ժառանգութեան պատմութիւնը փուլերով ընթացած է, եւ զայն պարզեցնելով կը կորսուի ամենահետաքրքրական մասը։ 1996 թուականին կալուածը ցանկին մէջ ընդգրկուեցաւ ինքնուրոյն՝ Հաղպատի վանք անունով, երկրորդ եւ չորրորդ չափանիշներով։ 2000 թուականին երկրորդ առաջադրութիւն մը զայն ընդարձակեց, եւ կալուածը վերանուանուեցաւ Հաղպատի եւ Սանահինի վանքեր։ Կալուածին ցանկի թիւը այդ հետքը կը պահէ. սկզբնականը 777 էր, իսկ ընդարձակումը՝ 777bis։

Ուրեմն ճշգրիտ պնդումը հետեւեալն է. Հաղպատը համաշխարհային ժառանգութեան այն կալուածին մասն է, որ կը ներառէ նաեւ Սանահինը, իսկ 1996-էն 2000 թուականներուն միջեւ, չորս տարի, Հաղպատը ցանկին մէջ էր ինքնուրոյն։ Ընդունուած չափանիշները երկու վանքերը կը նկարագրեն իբրեւ բիւզանդական եկեղեցաշինութեան եւ երկրամասին ժողովրդական շինարարութեան միաձուլում, եւ իբրեւ X-էն XIII դարերուն Հայաստանի մէջ զարգացած եկեղեցական ճարտարապետութեան բացառիկ օրինակներ։

2026-ի դրութեամբ Հայաստան համաշխարհային ժառանգութեան երեք կալուած ունի, եւ ասիկա անոնցմէ մէկն է։ Միւսներն են Գեղարդի վանքն ու Ազատի վերին հովիտը՝ ընդգրկուած 2000 թուականին, եւ Էջմիածնի մայր տաճարն ու եկեղեցիները Զուարթնոցի յուշարձանին հետ, նոյնպէս ընդգրկուած 2000 թուականին։ Հաղպատն ու Սանահինը երեքէն առաջինն էին, որ ցանկ մտան։

Ի՛նչ կը ներկայացնէ Հաղպատը

Հաղպատին ամենալաւ կը յարմարի այն բնորոշումը, որ կու տայ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականը՝ օրկանական աճ։ Ասիկա նախապէս յօրինուած համոյթ չէ. ան երեք դարու յաւելումներու կուտակում է, ուր իւրաքանչիւր նոր շէնք յարմարցուած է արդէն եղածին։ Ուսումնասիրողները կը նշեն, որ արդիւնքը անհամաչափ է, բայց հաւասարակշռուած։ Շէնքերը դրուեցան՝ իրենց դրացիները հաշուի առնելով, եւ ի վերջոյ անոնց միջեւի բացերն ալ ծածկուեցան ու գործածուեցան։

Հաղպատը բերդ չէ, եւ պարիսպները պէտք չէ մեզ մոլորեցնեն։ Վանքը աշտարակներով պարիսպ ունի, եւ մօտակայքը բերդ մը կառուցուեցաւ զայն հսկելու համար, բայց միջնաբերդերու եւ բակերու բառապաշարը հոս տեղին չէ։ Պարիսպները կը վկայեն հարուստ, հողատէր համայնքի մը մասին, որ վտանգաւոր դարու մը մէջ ինքզինք եւ իր ստացուածքը կը պաշտպանէր այդ ժամանակի սովորական ձեւով։

Վերջին հաշուով համալիրը ցոյց կու տայ հաստատութիւն մը, որ դարերու չափով կը մտածէր։ Սեղանատուն, գրատուն եւ զանգակատուն կառուցող համայնքը մեկնելու միտք չունի, իսկ իր շէնքերուն միջեւի բացերը ծածկող համայնքը այնքան երկար ապրած է հոն, որ տեղը սպառած է։ Ճիշդ ասիկա, եւ ոչ թէ որեւէ առանձին ճակատ, Հաղպատը կ՚ընէ արժանի այն ուշադրութեան, որ կը վայելէ։