Ջերմուկ

Ուր է Ջերմուկը եւ ո՛ր Ջերմուկը նկատի կ՚առնուի

Ջերմուկը կը գտնուի Հայաստանի հարաւը, Վայոց ձորի մարզին մէջ, Արփա գետի վերին աւազանին բարձր սարահարթին վրայ։ Մարզկեդրոն Եղեգնաձորէն մօտ յիսուն քիլոմեթր հեռու է, Երեւանէն՝ ճամբով հարիւր եօթանասունէն աւելի։ Սարահարթը մօտ 2100 մեթր բարձրութեան վրայ է (շրջանառուող միւս թիւը 2080 է, եւ ոչ մէկ աղբիւր կ՚ըսէ, թէ չափած է աղբիւրները, կեդրոնը թէ ամէնէն բարձր փողոցը), իսկ շուրջի լեռները կը բարձրանան 2500-էն 3000 մեթր։ Արփան կիրճով մը կը կտրէ սարահարթը, եւ քաղաքը կառուցուած է այդ կտրուածքին երկու կողմերը. ասիկա անոր ձեւին մասին ամէնէն կարեւոր իրողութիւնն է։

Ջերմուկ անունով կը կոչուին քանի մը տարբեր բաներ, եւ զանոնք իրարու խառնելը այս վայրին մասին սխալելու ամէնէն տարածուած ձեւն է։ Կայ բուն քաղաքը։ Կայ Ջերմուկ համայնքը՝ 2016-ին ձեւաւորուած համայնքային միաւորը, որ քաղաքին հետ միասին կը կառավարէ Քեչուտ, Գնդեվազ, Կարմրաշեն եւ Հերհեր գիւղերը եւ կ՚ընդգրկէ լեռնային մեծ, անմարդաբնակ տարածքներ։ Կան հանքային աղբիւրները։ Կայ այդ անունով ծախուող, շիշի մէջ լեցուած ջուրը։ Եւ կայ ջրվէժը։ Անոնցմէ մէկուն համար բերուած բնակչութիւնը, մակերեսը, ջերմաստիճանը կամ քիմիական վերլուծութիւնը միւսներուն մասին իրողութիւն չէ, ուստի այս յօդուածը ամէն անգամ կը նշէ, թէ ո՛րուն մասին կը խօսի։

Այս յօդուածը բնակավայրին մասին է։ Մարզը կը յիշուի միայն վայրը տեղորոշելու համար եւ հոս մեծ դեր չունի։ Վայոց ձորը երկրին հարաւ-արեւելքը բարձր հովիտներու ու կիրճերու նօսր բնակուած մարզ է, եւ Ջերմուկը ո՛չ անոր կեդրոնն է, ո՛չ ալ ամէնէն մեծ քաղաքը։ Վայրը յօդուածի արժանի է ոչ իր վարչական կշիռով, այլ անով, որ մէկ պատճառով կառուցուած բնակավայր է, եւ այդ պատճառը տակաւին կը կարդացուի անոր յատակագիծին մէջ։

Անունը եւ այն՝ ինչ որ ան չ՚ապացուցեր

Ջերմուկը նախ հասարակ հայերէն գոյական է, ապա միայն վայրի անուն։ Ան կը նշանակէ գետնէն բխող տաք ջուր կամ այդպիսի ջուրի աղբիւր եւ կազմուած է ջերմ արմատէն ու ածանցէ մը, որ ածականէն գոյական կը կազմէ։ Հայերէնը բառը կը գործածէ ընդհանուր իմաստով. երկրին ուրիշ վայրերու ջերմային աղբիւրներն ալ ջերմուկներ են։ Ուստի բնակավայրը անուանուած է այնպէս, ինչպէս վայր մը կրնար կոչուիլ Ջրհորներ կամ Բաղնիք՝ իրեն ամէնէն պարզ նկարագրութեամբ։

Ասկէ կը բխի հետեւանք մը, որ գրեթէ բոլոր շարադրանքները կ՚անտեսեն։ Ջերմուկ բառը պարունակող միջնադարեան հայերէն բնագիրը անպայման այս վայրը չի յիշատակեր, որովհետեւ բառը ընդհանուր իմաստ ունէր եւ Վայոց ձորի հետ կապ չունէր։ Հայ տեղեկատու գրականութեան համաձայն՝ հոսի աղբիւրները կը յիշատակուին Ստեփանոս Օրբելեանի Սիւնիքի XIII դարու պատմութեան մէջ. նոյն պատմիչին արտագրութիւններով կը թուագրուի Տաթեւի եկեղեցին։ Այդ վերագրումը հոս կ՚արձանագրուի իբրեւ վերագրում. այս յօդուածին համար հատուածը կարդացուած չէ, իսկ միջնադարեան մատեանի մէջ հանդիպող հասարակ գոյականը ճիշդ այն տեսակի վկայութիւնն է, որ պէտք է կարդալ, ոչ թէ կրկնել։

Իր պատմութեան մէկ շրջանին բնակավայրը ուրիշ անուն ալ կրած է։ Ան կը հանդիպի Իստիսու ձեւով, որ թրքերէն տաք ջուր կը նշանակէ, այսինքն՝ նոյն անունն է ուրիշ լեզուով, եւ 1924-ին վերադարձած է Ջերմուկ անունին։ Այսպէս երեք բաներ, որոնք երեք տարբեր տարիք ունին, շարունակ իրարու մէջ կը ձուլուին. բառը, որ հին է. տեղանունը, որ գոնէ միջնադարեան է, եթէ վերի վերագրումը ճիշդ է. եւ այսօր կանգնած բնակավայրը, որ հին չէ։

Ինչո՛ւ հոս տաք ջուր կայ

Հայաստանը կը գտնուի տեկտոնական առումով աշխոյժ գօտիի մը վրայ, անոր մակերեսին մեծ մասը երիտասարդ հրաբխային ապարներ են, եւ հանքային ու ջերմային ջուրեր կան ամբողջ երկրին մէջ։ Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկը երկրին մէջ կ՚արձանագրէ եօթը հարիւրէ աւելի հանքային աղբիւր ու հորատանցք։ Ճանչցուած ջերմային դաշտերուն ջերմաստիճանը կը տատանի ամէնէն պաղին մօտ 40 աստիճանէն մինչեւ ամէնէն տաքին 80-էն աւելի։ Այն քանի մը հանքավայրերէն, որոնք այնքան կարեւոր եղած են, որ անոնց վրայ առողջարաններ կառուցուին, հիմնարկը առաջինը կը յիշէ Ջերմուկը։

Այս ջուրերու առաջացման մեքանիզմը, ինչպէս սովորաբար կը նկարագրուի, ընդհանուր գիծերով պարզ է, բայց մանրամասնութիւններով՝ դժուար հաստատելի։ Անձրեւն ու ձիւնհալը կը ներծծուին ճեղքուած ապարին մէջ, խզուածքներով կ՚իջնեն այնքան խոր, որ տաքնան, խորքին մէջ ածխաթթու կազ կ՚առնեն, կը լուծեն իրենց անցած ապարներուն հանքային նիւթերը եւ դարձեալ վեր կ՚ելլեն հոն, ուր կառոյցը թոյլ կու տայ։ Հայ երկրաբանական գրականութիւնը Ջերմուկին ալ այս մոտէլը կը կիրարկէ։ Բայց ասիկա մոտէլ է, ոչ թէ տեղական չափում. այս յօդուածը ճիշդ այս աղբիւրներուն իզոթոփային կամ ջուրի տարիքի ուսումնասիրութիւն չէ կարդացած եւ այդպիսիին վրայ չի յենուր։

Բնակավայրին համար կարեւորը մեքանիզմը չէ, այլ արդիւնքը։ Հոս մեծ քանակութեամբ մակերես կ՚ելլէ տաք, կազաւոր, խիստ հանքայնացած ջուր, եւ այնպիսի բարձրութեան վրայ, ուր ուրիշ ոչինչ քաղաք պիտի ստեղծէր։ Վայրին յետագայ բոլոր փուլերը՝ դէպի հոս տանող ճամբաները, հոս կառուցուած շէնքերը, վարի գործարանը, շիշին վրայի անունը, այդ մէկ երկրաբանական իրողութեան հետեւանք են։

Ի՛նչ եղած է հոս մինչեւ առողջարանը

Աղբիւրներուն մօտ մարդիկ ապրած են հաստատութենէն շատ առաջ։ Հայ տեղեկատու աշխատութիւնները շրջակայքին մէջ կը յիշեն կիկլոպեան ամրոցի մնացորդներ եւ VIII դարու բազիլիկի աւերակներ։ Ասոնք կը վկայեն մարդոց ներկայութեան մասին, ոչ թէ լոգանքի։ Ամրոցի պատն ու եկեղեցին ցոյց կու տան, որ տեղը բնակուած ու պաշտպանուած էր, բայց չեն ըսեր, թէ մարդիկ ի՛նչ կ՚ընէին ջուրին հետ։

Ջերմուկի պատմութեան այս կէտը ամէնէն շատ տուժած է կրկնութենէն։ Այն նախադասութիւնը, թէ բուժիչ ջուրերը հազարաւոր տարիներէ ի վեր հռչակաւոր են, գովազդային նախադասութիւն է. ան այնքան կը շրջանառի գրքոյկներու, պիտակներու եւ զբօսաշրջային բնագիրներու մէջ, որ սկսած է իբրեւ հետազօտութեան արդիւնք ընկալուիլ։ Պէտք է զատել այն, ինչ որ իրապէս վկայութիւն պիտի ըլլար։ Հնագիտական վկայութիւնը պիտի ըլլար բաղնիքի կառոյց, ջրանցք, նուիրական աւանդ։ Գրաւոր վկայութիւնը պիտի ըլլար գործածութիւնը նկարագրող բնագիր, ոչ թէ պարզապէս տեղանուն մը։ Տեղական աւանդութիւնը իրական է եւ կը վկայէ աւանդութեան մասին։ Քսաներորդ դարու առողջարանային գրականութիւնը, որ հաստատութիւնը գրած է իր գոյութիւնը արդարացնելու համար, չորրորդ բան մըն է, իսկ արդի գովազդը՝ հինգերորդ։

Այս չափանիշներով մինչեւ նոր ժամանակներ ջուրերուն տեղական գործածութեան մասին կարելի է ըսել, որ ան ընդհանուր առմամբ վկայուած է, բայց մասնաւորապէս փաստագրուած չէ։ Միանգամայն հաւանական է, որ այս հովիտին մէջ ապրողներն ու անցորդները խմած ու լոգցած են գետնէն տաք բխող աղբիւրներուն մէջ. մարդիկ ամէն տեղ այդպէս կ՚ընեն նման աղբիւրներու հետ։ Բայց այս յօդուածը չէ կրցած գտնել ատոր որեւէ պահպանուած նկարագրութիւն հոսկէ, եւ ասիկա տարբեր է ըսելէ, թէ ատիկա տեղի չէ ունեցած։

Առաջին թուագրելի արձանագրութիւնները XIX դարէն են եւ ռուսական։ Հայ տեղեկատու գրականութեան համաձայն՝ ռուսական ծառայութեան մէջ գտնուող լեռնային ճարտարագէտ մը ուսումնասիրեց ջուրերը, եւ անոր աշխատութիւնը հրատարակուեցաւ 1831-ին ու վերանայուեցաւ 1850-ականներուն. իսկ 1860-ականներուն տեղացի պաշտօնեայ մը իր ծախսով լոգանքի աւազան մը կարգի բերել տուաւ։ Ասիկա է աղբիւրներուն հանդէպ արտաքին հետաքրքրութեան իրական սկիզբը՝ հետազօտութիւն եւ աւազան, ոչ թէ առողջարան, եւ ան քաղաքէն ամբողջ դար մը առաջ է։

Ինչպէս աղբիւրը դարձաւ բնակավայր

Ջերմուկի պարագային հիմնադրութեան թուականին պէտք է զգուշութեամբ մօտենալ, որովհետեւ հիմնադրուածը քաղաք չէր, այլ հաստատութիւն։ Հայ տեղեկատու աշխատութիւնները արդի բնակավայրը կը թուագրեն 1940-ով, երբ աւարտեցաւ ու բացուեցաւ առաջին առողջարանը։ Առողջարանին համար ասիկա պաշտպանելի թուական է։ Բայց ասիկա այն թուականը չէ, երբ պարապ գետնի վրայ բնակավայր յառաջացաւ, եւ պէտք չէ գրել այնպէս, կարծես այդ տարի հրամանով քաղաք հիմնուեցաւ։

Յաջորդ քայլերը առանձին որոշումներով եկան, եւ զանոնք իրարու խառնելէն կը ծնի այն կոկիկ, բայց սխալ նախադասութիւնը, թէ Ջերմուկը հիմնուեցաւ մէկ տարուան մէջ։ Շինարարութիւնը շարունակուեցաւ 1950-ականներուն, երբ կառուցուեցան գլխաւոր առողջարաններն ու հանքային ջուրերու պատկերասրահը։ 1967-ին վայրը ստացաւ հանրապետական ենթակայութեան քաղաքի կարգավիճակ։ 1970-ին ան ճանչցուեցաւ համամիութենական նշանակութեան առողջարան. ասիկա զայն դասեց Կովկասի մեծ առողջարաններուն շարքին եւ հոս բերաւ այցելուներ ամբողջ Խորհրդային Միութենէն։ Ասոնք երեք տարբեր որոշումներ են՝ երկու տարբեր իշխանութիւններէ, եւ կը վերաբերին երկու տարբեր բաներու. մէկը՝ բնակավայրին վարչական կարգավիճակին, միւսը՝ առողջարանին իբրեւ հաստատութիւն։

Այս տարբերութիւնը մանրախնդրութիւն չէ, որովհետեւ ան կը բացատրէ վայրին ձեւը։ Շուկայի կամ անցքի շուրջ աճող քաղաքը կ՚ընդլայնի կեդրոնէն դէպի դուրս։ Ջերմուկը ծրագրուեցաւ հաստատութեան մը շուրջ, եւ հաստատութիւնը առաջինն էր. առողջարանները, աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը, անոնց միջեւ ինկած պարտէզը, ապա միայն՝ հոն աշխատողներուն բնակարանները։ Այդ կարգը տակաւին կ՚երեւի գետնի վրայ, եւ ասոր համար բնակավայրը աւելի քիչ պզտիկ քաղաքի կը նմանի, քան համալիրի մը, որ ետքը բնակչութիւն ունեցաւ։

Խորհրդային քաղաքը

Ջերմուկի ֆիզիքական դիմագիծը գրեթէ ամբողջութեամբ որոշուեցաւ խորհրդային տասնամեակներուն, եւ այդ շրջանը աւելի ճիշդ է կարդալ իբրեւ քաղաքաշինական, ոչ թէ քաղաքական պատմութիւն։ Առաջին գլխաւոր յատակագիծը գծուեցաւ 1945-ին՝ առաջին առողջարանին բացումէն հինգ տարի ետք, եւ երկու անգամ ալ վերանայուեցաւ՝ 1950-ականներու սկիզբը եւ 1960-ականներու շեմին, երբ առողջարանին յաւակնութիւնները մեծցան։ Կիրճով բաժնուած սարահարթի վրայ բնակավայր ծրագրելը անսովոր խնդիր է, եւ յաջորդական յատակագիծերը ըստ էութեան անոր պատասխաններն են. ո՛ւր դնել հաստատութիւնները, ո՛ւր՝ բնակարանները, եւ գետէն վեր ինկած դարաւանդէն որքա՛նը ձգել պարտէզին։

Այդ ծրագիրէն ծնան քաղաքին բնոյթը տուող շէնքերը։ Առողջարանն ու հանքային աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը նախագծած է Գէորգ Թամանեան, եւ անոնք կառուցուած են 1950-էն 1956 թուականներուն։ Ան Ալեքսանդր Թամանեանի որդին էր, որուն յատակագիծը մինչեւ այսօր կը ձեւաւորէ Երեւանի կեդրոնը, եւ ունէր իր ինքնուրոյն ու ծանրակշիռ ուղին. Երեւանի Արամ Խաչատրեանի անուան համերգասրահը իր գործն է։ Հանքային ջուրերու պատկերասրահը որոշակի կառոյց մըն է, որ առողջարանային քաղաքներէն դուրս գրեթէ չի հանդիպիր. երկար, ծածկուած, սիւնազարդ սրահ՝ աղբիւրներուն վրայ կամ քով, ուր ջուրը կը հոսի ծորակներէն եւ տեղն ու տեղը կը խմուի՝ նշանակուած ջերմաստիճանով ու քանակով։ Ան ամբողջ դրութեան ճարտարապետական արտայայտութիւնն է, եւ այդ մակարդակի ճարտարապետ մը անոր վրայ աշխատցնելը ցոյց կու տայ, թէ պետութիւնը ի՛նչ դեր կը վերապահէր այս վայրին։

1980-ականներուն հասած մեծութիւնը ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն բան կառուցուած էր։ Առողջարանին գագաթնակէտի շրջանը նկարագրող աղբիւրները կը խօսին առողջարաններուն ու հանգիստի տուներուն մէջ հինգ հազարի կարգի տեղերու մասին։ Բնակավայրին սեփական բնակչութիւնը 1989-ի մարդահամարով 9014 էր, այնպէս որ լեցուն եղանակին առողջարանը կրնար հիւրընկալել գրեթէ երկրորդ քաղաք մը՝ զայն սպասարկող քաղաքին կողքին։ Կար նաեւ օդակայան, եւ թռիչքները այցելուներ կը բերէին Հայաստանէն շատ հեռուներէն։ Երկու թիւերն ալ կու գան խորհրդային ու յետխորհրդային հայ տեղեկատու գրականութենէն, ոչ թէ ստուգուած մատեանէ, եւ հոս կը բերուին միայն իբրեւ մեծութեան կարգ։

Ուրեմն խորհրդային շրջանը Ջերմուկի աղբիւրները չյայտնաբերեց՝ անոնք արդէն ծանօթ էին. ան զանոնք ենթակառոյցի վերածեց։ Կառուցեց շէնքերը, բացաւ փողոցները, տնկեց պարտէզները, բերաւ ճամբան ու օդային կապը եւ ստեղծեց ուղեգիրներու դրութիւնը, որ կը լեցնէր տեղերը։ Բայց ան նաեւ բնակավայրին ճակատագիրը կապեց մէկ հաստատութեան, եւ ասոր համար Խորհրդային Միութեան վախճանը այս քաղաքին աւելի ուժգին հարուածեց, քան այն վայրերուն, որոնք գոյութեան մէկէ աւելի պատճառ ունէին։

Ի՛նչ են իրապէս աղբիւրները

Ջերմուկի ջուրը նկարագրող թիւերը աւելի կը տատանին, քան հրատարակուած շարադրանքներուն մեծ մասը կ՚ընդունի, եւ այդ տատանումը ամբողջովին սխալ չէ։ Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկին տուեալներով՝ Ջերմուկի աղբիւրները մօտ 40-էն 58 աստիճան Ցելսիուս են, հիդրոկարբոնատային-սուլֆատային կազմով, կատիոններուն մէջ՝ նատրիում, կալցիում ու մագնեզիում, լիթրին մօտաւորապէս 4-էն 5 կրամ հանքայնացումով եւ ածխաթթու կազով յագեցած։ Հայաստանի ջերմային աղբիւրներու մասին գրախօսուած ուսումնասիրութիւն մը նմուշ առած է Ջերմուկի մէկ աղբիւրէն եւ արձանագրած 53 աստիճանէ աւելի ջերմաստիճան ու 7,5 pH, նկարագրելով զայն իբրեւ ուժգին կազազրկուող աղբիւր։ Այս երկու տուեալները իրարու հետ կը համաձայնին։

Շրջանառուող միւս թիւերը այդքան դիւրաւ չեն համաձայնիր։ Քանի մը տեղ տպուած են 61 եւ 64 աստիճան, ուրիշ տեղեր՝ 30-էն սկսող միջակայքեր։ Այս ցրուածքին մէկ մասը իրական է. աղբիւրներու դաշտը մէկ աղբիւր չէ, եւ ելքերը իրարմէ կը տարբերին ջերմաստիճանով, կազի պարունակութեամբ ու հանքային բեռով։ Միւս մասը սովորական շեղումն է, որ կը ծագի, երբ թիւը հրատարակութենէ հրատարակութիւն կ՚արտագրուի առանց չափման պայմաններուն։ Ազնիւ պնդումը այն է, որ աղբիւրները ջերմային են, որ հրատարակուած կեդրոնական միջակայքը մօտաւորապէս 40-էն 58 աստիճան է, եւ որ ամբողջ դաշտին վերագրուած մէկ վերլուծութիւնը չափազանց շատ բան կ՚ըսէ։

Նոյնը կը վերաբերի աղբիւրներուն թիւին։ Հայ տեղեկատու գրականութիւնը կը խօսի տասնեակ բուժիչ ելքերու մասին, համայնքապետարանը ինք կու տայ երեսունվեց, ուրիշ շարադրանքներ՝ քսանէ աւելի ջերմային աղբիւր, ուրիշներ՝ քառասուն։ Այս հաշիւներէն ոչ մէկ երկուքը նոյն հիմքով կատարուած են, եւ այս յօդուածին տեսածներէն ոչ մէկը կը սահմանէ, թէ ի՛նչ կը հաշուէ. բնական ելքերը, հորատուած հորատանցքերը եւ պատկերասրահին ծորակները երեք տարբեր բաներ են։ Ուստի հոս աղբիւրներուն թիւը կը տրուի իբրեւ միջակայք, ոչ թէ իբրեւ իրողութիւն, եւ կարեւորը հաշիւը չէ, այլ հաշիւներուն միջեւ տարբերութիւնը։

Ամենէն յաճախակի համեմատութիւնը Բոհեմիայի Կառլովի Վարիի հետ է. ան կը հանդիպի թէ՛ Հայաստանի Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկին էջերուն վրայ, թէ՛ զբօսաշրջային բնագիրներու մէջ։ Ասիկա ջերմաստիճանի ու կազմի նմանութեան մասին պնդում է եւ օգտակար կարճ բացատրութիւն այն ընթերցողին համար, որ մէկ վայրը գիտէ, միւսը՝ ոչ։ Բայց ասիկա չափում չէ, եւ իրեն հետ կը բերէ XIX դարու առողջարանային հեղինակութեան ծանր բեռ մը, որ ջուրին հետ կապ չունի։ Այս յօդուածը զայն կը գործածէ մէկ անգամ՝ իբրեւ համեմատութիւն, եւ անոր վրայ ոչինչ կը հիմնէ։

Ինչի՛ համար կը գործածուէր ջուրը եւ ի՛նչ չի նշանակեր ատիկա

Ջերմուկի պատմական կիրարկութիւնը պալնէոլոկիական էր՝ այն յստակ հաստատութենական իմաստով, որ այս բառը ունէր խորհրդային դրութեան մէջ։ Հիւանդները կու գային ուղեգիրով՝ որոշ թիւով օրերու համար, կը խմէին չափուած քանակութեամբ ջուր՝ նշանակուած ջերմաստիճանով ու ժամերուն, եւ անոր կողքին կ՚ընդունէին լոգանքներ ու ուրիշ ընթացակարգեր։ Առողջարանները պանդոկներ չէին. անոնք պետական առողջապահական դրութեան բժշկական հաստատութիւններ էին՝ բժիշկներով, ընդունելութեան չափանիշներով եւ մնալու շրջաններով, որոնք կը նշանակուէին, ոչ թէ կ՚ամրագրուէին։ Ջուրը կը քարոզուէր եւ կը նշանակուէր, ի շարս այլոց, մարսողական ու նիւթափոխանակային վիճակներու համար։

Այդ նախադասութիւնը պատմական կիրարկութեան նկարագրութիւն է, եւ պէտք չէ անկէ աւելին կարդալ։ Այս յօդուածը չի պնդեր, թէ Ջերմուկի ջուրը որեւէ բան կը բուժէ, կը դարմանէ կամ կը կանխարգիլէ, առողջապահական խրատ չի տար եւ բժշկագիտական վկայութեան մասին դիրք չի բռներ։ Հոս չորս բաներ իրարու կը խառնուին, եւ արժէ զանոնք առանձին անուանել. ի՛նչ կ՚ըլլար պատմականօրէն առողջարանին մէջ. ի՛նչ ցոյց կու տայ վերահսկուած բժշկագիտական հետազօտութիւնը, որ առանձին գրականութիւն է, եւ այս արխիւը զայն չէ ուսումնասիրած. ի՛նչ կը պնդէ շիշի մէջ լեցուած ապրանքին գովազդը, որ առեւտրական ժանր է. եւ ի՛նչ պէտք է ընէ իւրաքանչիւր ոք իր առողջութեան համար, որ բժիշկին հարցն է, ոչ թէ հանրագիտարանին։

Զսպուածութիւնը հոս աւելի կարեւոր է, քան այս արխիւին որեւէ ուրիշ վայրի պարագային, որովհետեւ գովազդն ու պատմութիւնը նոյն բառերը կը գործածեն։ Ջուրը բուժիչ կոչող պիտակը եւ խմելու շրջան նշանակող խորհրդային պալնէոլոկիական ձեռնարկը նոյն տեսակի պնդում չեն ըներ, նոյնիսկ երբ բառերը կը համընկնին։ Զանոնք զատ պահելը վայրին հանդէպ թերահաւատութիւն չէ. ասիկա միակ ձեւն է ճշգրտօրէն նկարագրելու, թէ ի՛նչ էր իրականին մէջ այդ հաստատութիւնը։

Կառուցուած քաղաքը

Ջերմուկի կառուցապատումը վերը նկարագրուած քաղաքաշինական պատմութեան ֆիզիքական արձանագրութիւնն է, եւ քիչ բնակավայրեր այսքան դիւրաւ կը կարդացուին։ Հաստատութեան շէնքերը կը գրաւեն լաւագոյն գետինը՝ կիրճին վերեւի դարաւանդը, ուրկէ տեսարանը կը բացուի կիրճին երկայնքով, իսկ բնակարանները անոնց ետեւն են։ Պարտէզը կ՚անցնի առողջարաններուն մէջէն, ոչ թէ եզրերէն, որովհետեւ առողջարանային յատակագիծին մէջ կանաչ տարածքը առողջարանին մէկ մասն է, ոչ թէ մնացորդ։ Պողոտաները կը հետեւին սարահարթին բարձրութեան գիծերուն՝ անոր վրայ ցանց ձգելու փոխարէն, որքան որ գետնաձեւը կը թոյլատրէ։ Աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը ամբողջ դասաւորութեան առանցքն է, եւ դէպի ան քալելը ծրագրուած էր իբրեւ բուժումին մաս։

Ճարտարապետական ոճը դարու կէսի խորհրդային հանրային շինարարութիւնն է՝ քարէ, ոչ թէ մերկ պեթոնէ. մոնումենտալ ճակատներ, սիւնաշարեր, լայն սանդուխներ, զառիվայր գետնին մէջ մխրճուած երկար հորիզոնական ծաւալներ։ Ասիկա զարմանալի չէ 1950-ի շուրջ սկսած շէնքերու համար, որոնց ճարտարապետը պատրաստուած էր իր հօր գրասենեակին մէջ, եւ Ջերմուկը կը դասէ Կովկասի առողջարանային ճարտարապետութեան նոյն ընտանիքին մէջ։ Պէտք է պարզօրէն ըսել, որ քաղաքին գլխաւոր ճարտարապետական հետաքրքրութիւնը ասիկա է։ Ջերմուկը միջնադարեան թաղամաս չունի եւ չի ձեւացներ, թէ ունի։

Պէտք է նաեւ ըսել, որ կանգուն շէնքերը ամբողջութեամբ մէկ շրջանի չեն պատկանիր, եւ քաղաքը իբրեւ մէկ շրջանի գործ կարդալը անոր մասին ամէնէն տարածուած սխալն է։ Խորհրդային կառուցապատումին մէկ մասը նորոգուած է, մէկ մասը լքուած ու պարապ կը մնայ, իսկ 2000-ականներէն ի վեր զգալի թիւով պանդոկներ ու բնակելի շէնքեր կառուցուած են ոճերով, որոնք սկզբնական յատակագիծին հետ կապ չունին։ Այցելուն նախ կը տեսնէ խորհրդային առողջարանային քաղաք մը. աւելի ուշադիր աչքը կը զանազանէ երեք-չորս շինարարական շրջան՝ նորոգութեան տարբեր վիճակներու մէջ։ Ասիկա սովորական վիճակն է ամէն բնակավայրի, որ գոյատեւած է զինք ստեղծող դրութենէն ետք։

Արփան, կիրճը եւ ջրվէժը

Արփան կը սկսի Ջերմուկէն հիւսիս գտնուող բարձրադիր շրջանէն եւ կը հոսի դէպի հարաւ ու արեւմուտք՝ Վայոց ձորով, ապա կը թեքուի դէպի Արաքս։ Ջերմուկի մօտ ան կիրճ մը փորած է սարահարթին մէջ, եւ քաղաքը իր ձեւը կը պարտի այդ կիրճին. բնակավայրին երկու կէսերը անոր վրայէն իրարու կը նային, աղբիւրները կը բխին անոր մէջ ու շուրջը, իսկ այն գետինը, որ այլապէս քաղաքին բնական կեդրոնը պիտի ըլլար, ձոր է։ Հոս Արփան աշխատող գետ է, ոչ թէ տեսարան, եւ այն, ինչ որ քաղաքէն վեր ու վար անոր հետ ըրած են, վայրին մաս կը կազմէ։

Ջերմուկէն անմիջապէս վար, Քեչուտ գիւղին մօտ, Արփան պատնէշուած է։ Քեչուտի ջրամբարը աւարտած է 1980-ականներու սկիզբը եւ կը պահէ քսաներեք միլիոն խորանարդ մեթրի կարգի ջուր։ Սակայն ան կառուցուած է Ջերմուկի հետ բոլորովին կապ չունեցող նպատակով. ան Արփա-Սեւան թունէլին ջրառն է։ Թունէլը մօտ յիսուն քիլոմեթր կ՚անցնի Վարդենիսի լեռնաշղթային տակէն եւ ջուրը հիւսիս՝ Սեւանայ լիճ կը տանի. ան կը գործէ 1981-էն։ Այսպէս, Արփայի վերին աւազանին ամէնէն ազդեցիկ ճարտարագիտական կառոյցը կառուցուեցաւ բոլորովին ուրիշ ջրաւազանի մը խնդիրը լուծելու համար։

Ասիկա Ջերմուկի շրջակայ բնանկարին կու տայ կրկնակի բնոյթ, որ արժէ պարզօրէն ըսել։ Առաջին նայուածքով ան լեռնային վայրի բնութիւն է՝ անծառ լանջեր, ալպեան մարգագետիններ, կիրճի մէջ հոսող գետ։ Իրականին մէջ ան կառավարուող ջրային դրութիւն է. քաղաքին քովէն անցնող հոսքը կը կարգաւորէ պատնէշը, եւ գետին մէկ մասը թունէլով ամբողջովին դուրս կը տարուի աւազանէն։ Երկու նկարագրութիւններն ալ ճիշդ են։ Բայց առաջինը առանց երկրորդին ընդունող ընթերցողը սխալ պիտի հասկնայ թէ՛ գետը, թէ՛ ջրամբարը։

Ջրվէժը այս բնանկարին մաս կը կազմէ, ոչ թէ տեսարժան վայրերու ցանկի մը։ Ան կ՚իյնայ քաղաքէն վար գտնուող կիրճին մէջ։ Շարադրանքները չեն համաձայնիր, թէ ի՛նչ կը սնուցէ զայն. ոմանք կ՚ըսեն՝ աղբիւրներ, ուրիշներ՝ վտակ մը, բայց բոլորն ալ համաձայն են, որ ան կը թափի Արփային մէջ։ Անոր բարձրութիւնը ոմանք կու տան 68 մեթր, ուրիշներ՝ 70, քանի մը հոգի ալ՝ 72։ Այսպիսի ցրուածք կը ստեղծեն գնահատումները, ոչ թէ չափագրութիւնները, եւ այս յօդուածը երեք թիւերէն ոչ մէկուն ետեւ հրատարակուած չափում գտած է։ Ջրվէժին կցուած է ժողովրդական պատում մը, ըստ որուն ջրվէժը վերածուած աղջկան մը մազերն են։ Ասիկա սովորական բանահիւսութիւն է, որ կը հիւսուի աչքի զարնող վայրերու շուրջ. ան ջրվէժին մասին կը պատմուի, բայց անոր մասին ոչինչ կը վկայէ։

Շիշը եւ քաղաքը

Շիշի մէջ լեցնելը Ջերմուկի պատմութեան այն մասն է, որ ամէնէն հեռուն հասած է։ Հանքային ջուրը շիշի մէջ լեցնելու գործարանը հոս հիմնուեցաւ 1950-ականներու շեմին, եւ անկէ ետք անունը ճամբորդեց. խորհրդային բաշխման դրութեան շնորհիւ Ջերմուկը դարձաւ Միութեան ծանօթ հանքային ջուրերէն մէկը եւ մինչեւ այսօր ամէն տեղ ամէնէն ճանչցուած հայկական ապրանքանիշերէն է։ Հիմնադրութեան տարին հայ տեղեկատու որոշ շարադրանքներ կու տան 1949, ուրիշներ, ներառեալ ոլորտը ինք, 1951։ Այս յօդուածը հարցը լուծող ոչինչ գտած է, ուստի կ՚արձանագրէ երկուքն ալ՝ մէկը ընտրելու փոխարէն։

Ապրանքանիշն ու բնակավայրը պէտք է զատ պահել, եւ պատճառները գործնական են, ոչ թէ մանրախնդիր։ Դաշտին բոլոր աղբիւրները չեն սնուցեր շիշի մէջ լեցուած ապրանքը. այդ անունով ծախուող ջուրը կ՚առնուի որոշակի աղբիւրներէ։ Ասիկա սովորական է ամէն հանքային ջուրի համար, բայց դիւրաւ կ՚ընդհանրացուի։ 1991-էն ի վեր ընկերութեան պատմութիւնը յաջորդական սեփականատէրերու, անունին շուրջ վէճերու եւ տարածքին ջուրը շիշի մէջ լեցնող քանի մը ընկերութիւններու պատմութիւն է. ասիկա առեւտրական պատմութիւն է, ոչ թէ բնակավայրի պատմութիւն, եւ հոս գիտակցաբար մէկդի կը ձգուի։ Վերջապէս, ապրանքանիշին համաշխարհային տարածումը քաղաքին բարեկեցութիւնը չի նշանակեր. անունը կրնայ հռչակաւոր ըլլալ, մինչ անոր ծննդավայրը բնակչութիւն կը կորսնցնէ, եւ մօտաւորապէս այդպէս ալ պատահած է։

Շիշը Ջերմուկին համար ըրաւ ոչ պզտիկ բան մը. ան բնակավայրին անունը ծանօթ դարձուց միլիոնաւոր մարդոց, որոնք զայն երբեք պիտի չտեսնեն։ Քանի մը հազար բնակիչ ունեցող քաղաքի մը համար ասիկա անսովոր դիրք է։ Բայց ասիկա նաեւ կը նշանակէ, որ Ջերմուկի մասին գրուածին մեծ մասը գրուած է բան մը ծախելու նպատակով, եւ այս է գլխաւոր պատճառը, որ այս յօդուածը ամէն քայլափոխի զգոյշ եղած է ժամանակագրութեան, քիմիայի եւ պնդումներու հարցին մէջ։

Ի՛նչ է Ջերմուկը այսօր

Բնակչութեան թիւերը ամէնէն պարզ կերպով ցոյց կու տան, թէ ի՛նչ պատահեցաւ խորհրդային դրութեան վերջէն ետք, բայց անոնք իրենց պիտակներուն կարիքը ունին։ 2022-ի հոկտեմբերի մարդահամարով Ջերմուկ քաղաքը ունէր 3936 մշտական եւ 3569 առկայ բնակիչ, իսկ չորս գիւղերն ալ ընդգրկող Ջերմուկ համայնքը՝ 5694 մշտական բնակիչ, մարզին 47369 ընդհանուր թիւին դիմաց։ Քաղաքին մշտական բնակչութիւնը 2001-ին 5394 էր, իսկ 2011-ին՝ 4628, ուրեմն անկումը շարունակական է, ոչ թէ մէկանգամեայ։ Գագաթնակէտը աւելի կանուխ էր՝ 9014, ըստ 1989-ի մարդահամարին։ Համայնքապետարանը համայնքին համար կը հրատարակէ իր սեփական թիւը՝ 9276։ Ասիկա հաշուառման, ոչ թէ մարդահամարի թիւ է, եւ մարդահամարի ընդհանուր թիւէն աւելի քան կէսով աւելի է. ցուցակին եւ գլխահաշիւին միջեւ տարբերութիւնը ինքնին այս թիւերուն իմաստին մաս կը կազմէ։ Մէկ հաստատութեան շուրջ կառուցուած բնակավայրը կորսնցուց իր բնակչութեան մեծ մասը, երբ այդ հաստատութեան դրութիւնը անհետացաւ։

Վերջին տարիներուն վայրին վրայ ծանրացած միւս հարցը աղբիւրներուն պաշտպանութիւնն է։ Քաղաքին մօտ լեռներուն մէջ գտնուող Ամուլսարի ոսկիի հանքավայրը երկար ու վիճելի զարգացման ընթացք մը ունեցած է, եւ Ջերմուկի ջուրերուն վրայ անոր հնարաւոր ազդեցութեան մտահոգութիւնը կեդրոնական եղած է հանքին դէմ ընդդիմութեան մէջ. ասոր համար է, որ հարցը կ՚առնչուի բնակավայրին մասին յօդուածի մը։ 2019-ին Հայաստանի կառավարութիւնը արտաքին խորհրդատուական ընկերութենէ մը պատուիրեց անկախ գիտական գնահատում մը։ Անոր եզրակացութիւնները իրենք ալ վիճարկուեցան. հեղինակները նշեցին, որ իրենց տրամադրուած ելակէտային տուեալները բաւարար չէին ամբողջական բնապահպանական վտանգի գնահատման համար, եւ անոր հիման վրայ կառավարական որոշում չկայացաւ։ Այս յօդուածը կ՚արձանագրէ միայն, որ վէճը կայ եւ որ ան ջուրին մասին է. գիտական հարցը հանրագիտարանային յօդուածի մը լուծելիքը չէ, եւ հոս ոչինչ պէտք է կարդացուի իբրեւ անոր լուծում։

Ի վերջոյ Ջերմուկը կը սահմանէ իր նպատակին միակութիւնը։ Բնակավայրերուն մեծ մասը իրենց տեղը գտնուելու քանի մը պատճառ ունին. ասիկա ունի մէկ պատճառ, եւ ան կը կարդացուի ամէն տեղ. անունին մէջ, որ ջուրին բառն է. յատակագիծին մէջ, որ պատկերասրահին շուրջ կազմուած է. ճարտարապետութեան մէջ, որ հաստատութեան համար կառուցուեցաւ. տնտեսութեան մէջ, որ առողջարանն ու շիշի մէջ լեցնելու գործարանն է. եւ բնակչութեան մէջ, որ անոնց հետ բարձրացաւ ու ինկաւ։ Ասիկա բաւական անսովոր է, որ յօդուածի արժանանայ, եւ ասոր համար է, որ Ջերմուկը վայր է, ոչ թէ պարզապէս առողջարան՝ կցուած բնակավայրով։