Ջերմուկ

Ուր է Ջերմուկը եւ ո՛ր Ջերմուկը նկատի կ՚առնուի

Ջերմուկը կը գտնուի Հայաստանի հարաւը՝ Վայոց ձորի մարզին մէջ, Արփա գետի վերին աւազանին բարձր սարահարթին վրայ։ Ան մարզկեդրոն Եղեգնաձորէն մօտ յիսուն քիլոմեթր է, իսկ Երեւանէն՝ ճամբով հարիւր եօթանասունէն աւելի։ Սարահարթը կը կենայ մօտ 2100 մեթր բարձրութեան վրայ՝ շրջանառուող միւս թիւը 2080-ն է, եւ ոչ մէկ աղբիւր կ՚ըսէ թէ կը չափէ աղբիւրները, կեդրոնը, թէ ամէնէն բարձր փողոցը, իսկ շուրջի լեռները կը բարձրանան 2500-էն 3000 մեթր։ Արփան կիրճով կը կտրէ սարահարթը, եւ քաղաքը կառուցուած է այդ կտրուածքին երկու կողմերը, բան մը որ իր ձեւին մասին ամէնէն կարեւոր իրողութիւնն է։

Ջերմուկ կը կոչուին քանի մը տարբեր բաներ, եւ զանոնք խառնելը այս վայրին մասին ըսուած պնդումին սխալելու ամէնէն տարածուած ձեւն է։ Կայ ինքը՝ քաղաքը։ Կայ Ջերմուկի համայնքը՝ 2016-ին ձեւաւորուած համայնքային միաւորը, որ քաղաքին հետ միասին կը կառավարէ Քեչուտ, Գնդեվազ, Կարմրաշեն եւ Հերհեր գիւղերը ու կ՚ընդգրկէ մեծ քանակութեամբ պարապ լեռնային տարածք։ Կան հանքային աղբիւրները։ Կայ այդ անունով ծախուող շիշի մէջ լեցուած ջուրը։ Եւ կայ ջրվէժը։ Անոնցմէ մէկուն համար բերուած բնակչութիւնը, մակերեսը, ջերմաստիճանը կամ քիմիական վերլուծութիւնը իրողութիւն չէ միւսներուն մասին, եւ այս յօդուածը ամէն անգամ կ՚ըսէ թէ ո՛րը նկատի կ՚առնէ։

Այս յօդուածը բնակավայրին մասին է։ Մարզը կը նշուի վայրը տեղորոշելու համար եւ հոս շատ քիչ բան կ՚ընէ. Վայոց ձորը երկրին հարաւ-արեւելքը բարձր հովիտներու ու կիրճերու նօսր բնակուած մարզ մըն է, եւ Ջերմուկը ո՛չ անոր կեդրոնն է, ո՛չ ամէնէն մեծ քաղաքը։ Այս վայրը յօդուածի արժանի դարձնողը իր վարչական կշիռը չէ, այլ այն՝ որ ասիկա մէկ պատճառով կառուցուած բնակավայր մըն է, եւ այդ պատճառը տակաւին ընթեռնելի է իր յատակագիծին մէջ։

Անունը եւ այն՝ ինչ որ ան չ՚ապացուցեր

Ջերմուկը հասարակ հայերէն գոյական է՝ նախքան վայր ըլլալը։ Ան կը նշանակէ գետինէն բխող տաք ջուր կամ այդպիսի ջուրի աղբիւր, եւ կազմուած է ջերմ արմատէն՝ ածականը բան մը դարձնող ածանցով։ Հայերէնը այս բառը կը գործածէ ընդհանրական իմաստով. երկրին ուրիշ վայրերու ջերմային աղբիւրները նոյնպէս ջերմուկներ են։ Ուստի բնակավայրը անուանուած է այնպէս՝ ինչպէս վայր մը կրնար կոչուիլ Ջրհորներ կամ Բաղնիք՝ եղածին կարելի ամէնէն պարզ նկարագրութեամբ։

Ասկէ կը բխի հետեւանք մը՝ որուն քովէն կ՚անցնին գրեթէ բոլոր շարադրանքները։ Ջերմուկ բառը պարունակող միջնադարեան հայերէն բնագիրը ինքնաբերաբար այս վայրին յիշատակութիւնը չէ, որովհետեւ այդ բառը կը կատարէր գործ մը՝ որ Վայոց ձորի հետ կապ չունէր։ Հայ տեղեկատու գրականութիւնը կը հաղորդէ թէ հոսի աղբիւրները կը յիշատակուին Ստեփանոս Օրբելեանի՝ Սիւնիքի XIII դարու պատմութեան մէջ՝ նոյն պատմիչին, որուն արտագրութիւնները կը թուագրեն Տաթեւի եկեղեցին։ Այդ վերագրումը հոս կ՚արձանագրուի իբրեւ վերագրում. հատուածը այս յօդուածին համար կարդացուած չէ, եւ միջնադարեան մատեանի մէջ հանդիպող հասարակ գոյականը հէնց այն տեսակի վկայութիւնն է՝ որ կրկնելու փոխարէն պէտք է կարդալ։

Բնակավայրը իր պատմութեան մէկ մասին կրած է երկրորդ անուն մը։ Ան կը հանդիպի իբրեւ Իստիսու՝ թրքերէն տաք ջուր, այսինքն՝ նոյն անունը ուրիշ լեզուով, եւ 1924-ին վերադարձած է Ջերմուկին։ Այսպէսով երեք բան ունին երեք տարբեր տարիք եւ մշտապէս մէկուն մէջ կը սեղմուին. բառը՝ որ հին է. տեղանունը՝ որ գոնէ միջնադարեան է, եթէ վերի վերագրումը ճիշդ է. եւ այսօր կանգնած բնակավայրը՝ որ հին չէ։

Ինչո՛ւ հոս տաք ջուր կայ

Հայաստանը կը գտնուի տեկտոնականօրէն ակտիւ գօտիի մը վրայ՝ իր մակերեսին մեծ մասին վրայ երիտասարդ հրաբխային ապարներով, եւ հանքային ու ջերմային ջուրերը տարածուած են ամբողջ երկրին մէջ։ Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկը երկրին մէջ կ՚արձանագրէ եօթը հարիւրէ աւելի հանքային աղբիւր ու հորատանցք՝ ջերմաստիճաններով ճանչցուած ջերմային դաշտերու ամէնէն պաղէն մօտ 40 աստիճանէն մինչեւ ամէնէն տաքին 80-էն աւելին, եւ Ջերմուկը առաջինը կ՚անուանէ այն քանի մը հանքավայրերուն մէջ՝ որոնք բաւական նշանակալից եղած են որ անոնց վրայ առողջարաններ կառուցուին։

Այս ջուրերուն համար ընդհանրապէս նկարագրուող մեքանիզմը ուրուագիծով պարզ է եւ մանրամասնութիւններու մէջ՝ դժուար ամրագրելի։ Անձրեւն ու ձիւնհալը կը ներծծուին ճեղքուած ապարին մէջ, կ՚իջնեն խզուածքներով այնքան խորունկ որ տաքնան, խորքին մէջ կ՚ընդունին ածխաթթու կազ, կը լուծեն իրենց անցած ապարին հանքային նիւթը եւ դարձեալ կը բարձրանան հոն՝ ուր կառոյցը կ՚արտօնէ։ Հէնց այս մոտէլն է որ հայ երկրաբանական գրականութիւնը կը կիրարկէ Ջերմուկին։ Ան մոտէլ է, ոչ թէ տեղական չափում. այս յօդուածը հէնց այս աղբիւրներուն իզոթոփային կամ ջուրի տարիքի ուսումնասիրութիւն չէ կարդացած եւ այդպիսին չի պահանջեր։

Բնակավայրին համար կարեւորը մեքանիզմը չէ, այլ հետեւանքը։ Հոս մակերես կ՚ելլէ տաք, կազաւորուած, խիստ հանքայնացած ջուր՝ մեծ քանակութեամբ, այնպիսի բարձրութեան վրայ՝ ուր ուրիշ ոչինչ քաղաք պիտի բերէր։ Այս վայրին բոլոր յաջորդ փուլերը՝ դէպի ան տանող ճամբաները, անոր վրայ կառուցուած շէնքերը, վարի գործարանը, շիշին վրայի անունը, բոլորն ալ այդ մէկ երկրաբանական իրողութեան հետեւանք են։

Ի՛նչ եղած է հոս մինչեւ առողջարանը

Աղբիւրներուն մօտ բնակութիւն եղած է շատ առաջ՝ քան հաստատութիւն։ Հայ տեղեկատու աշխատութիւնները շրջակայքին մէջ կը հաղորդեն կիկլոպեան ամրոցի մնացորդներու եւ VIII դարու բազիլիկի աւերակներու մասին, եւ անոնք այն տեսակի վկայութիւնն են՝ որ կը հաստատէ մարդիկ, ոչ թէ լոգանք։ Ամրոցի պատն ու եկեղեցին կ՚ըսեն թէ գետինը գրաւուած ու պաշտպանուած է եղած. անոնք չեն ըսեր թէ ջուրին հետ ի՛նչ կ՚ընէին։

Ասիկա Ջերմուկի պատմութեան այն կէտն է՝ որ ամէնէն շատ վնասուած է կրկնութենէն։ Այն նախադասութիւնը թէ բուժիչ ջուրերը հազարաւոր տարիներ հռչակաւոր եղած են, գովազդի նախադասութիւն է, եւ ան կը շրջանառի գրքոյկներու մէջ, պիտակներու վրայ եւ զբօսաշրջային բնագիրներու մէջ այնքան՝ մինչեւ որ սկսի կարդացուիլ իբրեւ գիւտ։ Արժէ զատել այն՝ ինչ որ իրապէս պիտի հաշուուէր։ Հնագիտական վկայութիւնը պիտի ըլլար բաղնիքի կառոյց, ջրանցք, նուիրական աւանդ։ Գրաւոր վկայութիւնը պիտի ըլլար գործածութիւնը նկարագրող բնագիր, ոչ թէ պարզապէս տեղանուն։ Տեղական աւանդութիւնը իրական է եւ աւանդութեան վկայութիւն է։ Քսաներորդ դարու առողջարանային գրականութիւնը՝ գրուած հաստատութեան կողմէ իրեն արդարացնելու համար, չորրորդ բանն է, իսկ արդի գովազդը՝ հինգերորդը։

Այս չափանիշներով մինչեւ նոր ժամանակները ջուրերուն տեղական գործածութիւնը լաւագոյնս կը նկարագրուի իբրեւ ընդհանրապէս վկայուած եւ մասնաւորապէս չփաստագրուած։ Միանգամայն հաւանական է որ այս հովիտին մէջ ապրող ու անցնող մարդիկ խմած ու լոգցած են գետինէն տաք ելլող աղբիւրներու մէջ. ամէն տեղ մարդիկ հէնց ատիկա կ՚ընեն այդպիսի աղբիւրներու հետ։ Կը պակսի ատոր որեւէ պահպանուած նկարագրութիւն հոս՝ որ այս յօդուածին յաջողէր ստուգել, բան մը որ ուրիշ պնդում է՝ քան ըսելը թէ ատիկա տեղի չէ ունեցած։

Առաջին թուագրելի արձանագրութիւնները XIX դարէն են եւ ռուսական։ Հայ տեղեկատու գրականութիւնը կը նկարագրէ ջուրերու հետազօտութիւն մը՝ ռուսական ծառայութեան մէջ գտնուող լեռնային ճարտարագէտի կողմէ, հրատարակուած 1830-ականներուն եւ վերանայուած 1850-ականներուն, ինչպէս նաեւ 1860-ականներուն տեղական պաշտօնեայի ծախսով կարգի բերուած լոգանքի աւազան մը։ Ասիկա աղբիւրներուն հանդէպ արտաքին հետաքրքրութեան իրական սկիզբն է՝ հետազօտութիւն եւ աւազան, ոչ թէ առողջարան, եւ ան ամբողջ մէկ դար կը կենայ քաղաքէն առաջ։

Ինչպէս աղբիւրը դարձաւ բնակավայր

Ջերմուկը այն պարագան է՝ ուր հիմնադրութեան թուականին հետ պէտք է զգոյշ վարուիլ, որովհետեւ հիմնադրուածը քաղաք չէր, այլ հաստատութիւն։ Հայ տեղեկատու աշխատութիւնները արդի բնակավայրը կը թուագրեն 1940-ով՝ այն տարիով երբ աւարտեցաւ ու բացուեցաւ առաջին առողջարանը։ Ատիկա առողջարանին համար պաշտպանելի թուական է։ Ատիկա այն թուականը չէ երբ պարապ գետինի վրայ բնակավայր յառաջացաւ, եւ պէտք չէ գրուի այնպէս՝ որպէս թէ այդ տարի հրամանագրով քաղաք հիմնադրուեցաւ։

Յաջորդը եկաւ առանձին արարքներով, եւ զանոնք իրարու խառնելն է որ կը ծնի այն կոկիկ ու սխալ նախադասութիւնը թէ Ջերմուկը հիմնադրուեցաւ մէկ տարուան մէջ։ Շինարարութիւնը շարունակուեցաւ 1950-ականներուն, երբ բարձրացան գլխաւոր առողջարաններն ու հանքային ջուրերու պատկերասրահը։ 1967-ին վայրը ստացաւ հանրապետական ենթակայութեան քաղաքի կարգավիճակ։ 1970-ին ան ճանչցուեցաւ համամիութենական նշանակութեան առողջարան, բան մը որ զայն դասեց Կովկասի մեծ առողջարաններուն շարքին եւ բերաւ այցելուներ ամբողջ Խորհրդային Միութենէն։ Ասոնք երեք տարբեր որոշումներ են՝ երկու տարբեր իշխանութիւններու կողմէ, երկու տարբեր բանի մասին՝ թէ ի՛նչ էր բնակավայրը վարչականօրէն եւ ի՛նչ էր առողջարանը հաստատութեան իմաստով։

Տարբերութիւնը մանրախնդրութենէն անդին կարեւոր է, որովհետեւ ան կը բացատրէ վայրին ձեւը։ Շուկայի կամ անցումի շուրջ աճող քաղաքը կ՚աճի կեդրոնէն դէպի դուրս։ Ջերմուկը շարադրուեցաւ հաստատութեան մը շուրջ, եւ հաստատութիւնը առաջինն էր. առողջարանները, աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը, անոնց միջեւ ինկած պարտէզը, եւ ապա՝ բնակարանները անոնց համար՝ որոնք հոն կ՚աշխատէին։ Այդ կարգը տակաւին ընթեռնելի է գետինին վրայ, եւ ատիկա է պատճառը որ բնակավայրը աւելի քիչ կը կարդացուի իբրեւ պզտիկ քաղաք՝ քան իբրեւ համալիր մը որ բնակչութիւն ձեռք բերաւ։

Խորհրդային քաղաքը

Խորհրդային տասնամեակները այն շրջանն են՝ երբ որոշուեցաւ Ջերմուկի ֆիզիքական գրեթէ ամէն ինչը, եւ անոնք լաւագոյնս կը կարդացուին իբրեւ քաղաքաշինական պատմութիւն, ոչ թէ քաղաքական։ Առաջին գլխաւոր յատակագիծը գծուեցաւ 1945-ին՝ առաջին առողջարանին բացումէն հինգ տարի ետք, եւ վերանայուեցաւ եւս երկու անգամ՝ 1950-ականներու սկիզբը եւ 1960-ականներու շեմին, երբ առողջարանին յաւակնութիւնները աճեցան։ Կիրճով բաժնուած սարահարթի մը վրայ բնակավայր ծրագրելը անսովոր խնդիր է, եւ յաջորդական յատակագիծերը ըստ էութեան անոր պատասխաններն են՝ ուր դնել հաստատութիւնները, ուր՝ բնակարանները, եւ գետէն վեր ինկած սանդուխէն որքանը ձգել պարտէզ։

Այդ ծրագիրէն ելան այն շէնքերը՝ որոնք քաղաքին կու տան իր բնոյթը։ Առողջարանը եւ հանքային աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը նախագծած է Գէորգ Թամանեան եւ կառուցուած են 1950-էն 1956 թուականներուն։ Ան Ալեքսանդր Թամանեանի որդին էր՝ որուն յատակագիծը կը կառավարէ Երեւանի կեդրոնը, եւ ունէր իր սեփական ծանրակշիռ ուղին. Երեւանի Արամ Խաչատրեանի անուան համերգասրահը իրն է։ Հանքային ջուրերու պատկերասրահը կառոյցի որոշակի եւ առողջարանային քաղաքներէն դուրս անծանօթ տեսակ մըն է. երկար, ծածկուած, սիւնազարդ սրահ մը՝ կառուցուած աղբիւրներուն վրայ կամ քով, ուր ջուրը կը մատուցուի ծորակներէ եւ կը խմուի տեղւոյն վրայ՝ նշանակուած ջերմաստիճանով ու նշանակուած քանակով։ Ան ամբողջ դրութեան ճարտարապետական արտայայտութիւնն է, եւ այդ մակարդակի ճարտարապետ մը անոր վրայ դնելը կ՚ըսէ թէ ի՛նչ բանի համար պետութիւնը կը նկատէր այս վայրը։

1980-ականներուն հասած չափը չափանիշն է այն ամէնուն՝ ինչ որ կառուցուած էր։ Առողջարանին՝ իր գագաթնակէտին վերաբերող շարադրանքները կը նկարագրեն հինգ հազարի կարգի տեղեր՝ իր առողջարաններուն ու հանգիստի տուներուն մէջ, բնակավայրի մը մէջ՝ որուն սեփական բնակչութիւնը 1989-ի մարդահամարով 9014 էր, այնպէս որ լիարժէք եղանակին առողջարանը կրնար իր մէջ պահել գրեթէ եւս մէկ քաղաք՝ զայն վարողին քով։ Կար օդակայան մը, եւ թռիչքները կը բերէին այցելուներ Հայաստանէն շատ դուրս։ Երկու թիւերն ալ կու գան խորհրդային շրջանի ու յետխորհրդային հայ տեղեկատու գրականութենէն, ոչ թէ ստուգուած մատեանէ, եւ հոս կը բերուին իբրեւ մեծութեան կարգեր։

Ուրեմն այն՝ ինչ որ խորհրդային շրջանը ըրաւ Ջերմուկին, աղբիւրները յայտնաբերելը չէր՝ անոնք ծանօթ էին, այլ զանոնք ենթակառոյցի վերածելը։ Ան կառուցեց շէնքերը, փռեց փողոցները, տնկեց պարտէզները, տարաւ ճամբան ու օդային կապը եւ ստեղծեց այն ուղեգիրի դրութիւնը՝ որ կը լեցնէր տեղերը։ Ան նաեւ բնակավայրին ճակատագիրը կապեց մէկ հաստատութեան հետ, բան մը որ պատճառն է որ Խորհրդային Միութեան վախճանը այս քաղաքին աւելի ուժգին հարուածեց՝ քան այն վայրերուն որոնք գոյութեան մէկէ աւելի պատճառ ունէին։

Ի՛նչ են իրապէս աղբիւրները

Ջերմուկի ջուրը նկարագրող թիւերը կը տատանին աւելի՝ քան հրատարակուած շարադրանքներուն մեծ մասը կ՚ընդունի, եւ տատանումը ամբողջովին սխալ չէ։ Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկը Ջերմուկի աղբիւրները կու տայ իբրեւ մօտ 40-էն 58 աստիճան Ցելսիուս ընթացող՝ հիդրոկարբոնատային-սուլֆատային կազմով եւ կատիոններուն մէջ նատրիումով, կալցիումով ու մագնեզիումով, մօտաւորապէս 4-էն 5 կրամ մէկ լիթրի մէջ հանքայնացումով եւ ածխաթթու կազով յագեցած։ Հայաստանի ջերմային աղբիւրներու գրախօսուած ուսումնասիրութիւն մը նմուշառած է Ջերմուկի մէկ աղբիւր եւ արձանագրած է զայն 53 աստիճանէ աւելիով՝ 7,5 pH-ով, նկարագրելով իբրեւ ուժգին կազազրկուող։ Այս երկուքը համատեղելի են։

Շրջանառուող միւս թիւերը այդքան դիւրաւ չեն համաձայնեցուիր։ 61 եւ 64 աստիճան ջերմաստիճաններ տպագրուած են քանի մը տեղ, իսկ 30-էն սկսող միջակայքեր կը հանդիպին ուրիշներու մէջ։ Այդ ցրուածքին մէկ մասը իրական է՝ աղբիւրներու դաշտը մէկ աղբիւր չէ, եւ ելքերը կը տարբերին ջերմաստիճանով, կազի պարունակութեամբ եւ հանքային բեռով, իսկ միւս մասն ալ աղբիւրէ աղբիւր առանց իր չափման պայմաններուն արտագրուող թիւի սովորական շեղումն է։ Ազնիւ պնդումը այն է որ աղբիւրները ջերմային են, որ հրատարակուած կեդրոնական միջակայքը մօտաւորապէս 40-էն 58 աստիճան է, եւ որ ամբողջ դաշտը նկարագրողի պէս բերուած մէկ վերլուծութիւնը կը գերընթերցուի։

Նոյնը կը վերաբերի զանոնք հաշուելուն։ Հայ տեղեկատու գրականութիւնը խօսած է տասնեակ բուժիչ ելքերու մասին, իսկ համայնքապետարանին սեփական շարադրանքը կու տայ երեսունվեց. ուրիշ շարադրանքներ կու տան քսանէ աւելի ջերմային աղբիւր, ուրիշներ՝ քառասուն։ Այս հաշիւներէն ոչ մէկ երկուքը նոյն հիմքին վրայ դրուած են, եւ անոնցմէ ոչ մէկը՝ որ այս յօդուածը տեսած է, կը սահմանէ թէ ի՛նչ կը հաշուէ. բնական ելքերը, հորատուած հորատանցքերը կամ պատկերասրահին ծորակները երեք տարբեր բան են։ Ուստի աղբիւրներուն թիւը հոս կը տրուի իբրեւ միջակայք, ոչ իբրեւ իրողութիւն, եւ կարեւոր յատկանիշը հաշիւը չէ, այլ անոնց միջեւ եղած տարբերութիւնը։

Ամէնէն յաճախ ըրուած համեմատութիւնը Բոհեմիայի Կառլովի Վարիի հետ է, եւ ան կ՚երեւի Հայաստանի Երկրաբանական գիտութիւններու հիմնարկին իսկ էջերուն վրայ, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջային բնագիրներու մէջ։ Ատիկա ջերմաստիճանով ու կազմով նմանութեան մասին պնդում է եւ ողջամիտ սղագրութիւն է այն ընթերցողին համար՝ որ գիտէ մէկ վայրը եւ ոչ միւսը։ Ատիկա չափում չէ, եւ իրեն հետ կը բերէ XIX դարու առողջարանային հեղինակութեան զգալի բեռ մը՝ որ ջուրին հետ կապ չունի։ Այս յօդուածը զայն կը գործածէ մէկ անգամ՝ իբրեւ համեմատութիւն, եւ ոչինչ կը հիմնէ անոր վրայ։

Ինչի՛ համար կը գործածուէր ջուրը եւ ի՛նչ չի նշանակեր ատիկա

Ջերմուկի պատմական կիրարկութիւնը պալնէոլոկիական էր՝ այն որոշակի հաստատութեան իմաստով՝ որ այդ բառը կը կրէր խորհրդային դրութեան մէջ։ Հիւանդները կու գային ուղեգիրով՝ որոշ թիւով օրերու շրջանի մը համար, կը խմէին ջուրի չափուած քանակներ նշանակուած ջերմաստիճաններով եւ նշանակուած ժամերուն, եւ անոր քով կը ստանային լոգանքներ ու ուրիշ ընթացակարգեր։ Առողջարանները պանդոկներ չէին. անոնք բժշկական հաստատութիւններ էին պետական առողջապահական դրութեան ներսը՝ բժիշկներով, ընդունելութեան չափանիշներով եւ մնալով՝ որ կը կազմակերպուէր, ոչ թէ կ՚ամրագրուէր։ Ջուրը կը քարոզուէր եւ կը նշանակուէր, ի շարս ուրիշներու, մարսողական ու նիւթափոխանակային վիճակներու համար։

Այդ նախադասութիւնը պատմական կիրարկութեան նկարագրութիւն է եւ ուրիշ ոչինչ պէտք է կարդացուի։ Այս յօդուածը չի պնդեր թէ Ջերմուկի ջուրը որեւէ բան կը բուժէ, կը դարմանէ կամ կը կանխարգիլէ, առողջապահական խրատ չի տար եւ բժշկագիտական վկայութեան մասին դիրք չի բռներ։ Հոս չորս բան կը շփոթուի, եւ արժէ զանոնք առանձին անուանել. ի՛նչ կ՚ըլլար պատմականօրէն առողջարանին մէջ. ի՛նչ ցոյց կու տայ վերահսկուած բժշկագիտական հետազօտութիւնը՝ որ առանձին գրականութիւն է եւ այս արխիւը չէ ուսումնասիրած. ի՛նչ պնդուած է շիշի մէջ լեցուած ապրանքին գովազդին մէջ՝ որ առեւտրական սեռ է. եւ ի՛նչ պէտք է ընէ իւրաքանչիւրը իր առողջութեան հետ, բան մը որ բժիշկի հարց է, ոչ հանրագիտարանի։

Զսպուածութիւնը հոս աւելի կարեւոր է՝ քան այս արխիւին որեւէ ուրիշ վայրին մէջ, որովհետեւ հոս գովազդն ու պատմութիւնը նոյն բառապաշարը կը գործածեն։ Ջուրը բուժիչ անուանող պիտակը եւ խմելու շրջան նշանակող խորհրդային պալնէոլոկիական ձեռնարկը նոյն տեսակի պնդում չեն ըներ, նոյնիսկ երբ բառերը կը համընկնին։ Զանոնք առանձին պահելը վայրին հանդէպ կասկածամտութիւն չէ. ատիկա միակ ձեւն է ճշգրտօրէն նկարագրելու թէ ի՛նչ էր իրապէս այդ հաստատութիւնը։

Կառուցուած քաղաքը

Ջերմուկի կառուցապատուած միջավայրը վերի քաղաքաշինական պատմութեան ֆիզիքական արձանագրութիւնն է եւ ընթեռնելի է այնպէս՝ ինչպէս քիչ բնակավայրեր։ Հաստատութեան շէնքերը կը գրաւեն լաւագոյն գետինը՝ կիրճէն վեր ինկած սանդուխը՝ անոր երկայնքով բացուող տեսարանով, իսկ բնակարանները նստած են անոնց ետեւ։ Պարտէզը կ՚անցնի առողջարաններուն մէջէն, ոչ թէ եզրերով, որովհետեւ առողջարանային յատակագիծին մէջ կանաչ տարածքը յարմարանքին մասն է, ոչ թէ մնացորդ։ Պողոտաները կը հետեւին սարահարթին հորիզոնականին՝ անոր վրայէն ցանց ձգելու փոխարէն, բան մը որ կ՚արտօնէ գետնաձեւը։ Աղբիւրներուն վրայի պատկերասրահը ամբողջ դասաւորութեան ծխնին է, եւ դէպի ան քալելը ծրագրուած էր իբրեւ բուժումին մաս։

Ճարտարապետական լարուածքը դարու կէսի խորհրդային հանրային շինարարութիւնն է՝ քարով, ոչ թէ մերկ պեթոնով. մոնումենտալ ճակատներ, սիւնաշարեր, լայն սանդուխներ, թեք գետինին մէջ մտցուած երկար հորիզոնական զանգուածներ։ Ատիկա զարմանալի չէ 1950-ի շուրջ սկսած շէնքերու համար՝ կառուցուած հօրը գրասենեակին մէջ պատրաստուած ճարտարապետէ մը, եւ ատիկա Ջերմուկը կը դնէ Կովկասի առողջարանային ճարտարապետութեան նոյն ընտանիքին մէջ։ Արժէ պարզ ըսել թէ ասիկա է քաղաքին գլխաւոր ճարտարապետական հետաքրքրութիւնը։ Ջերմուկը միջնադարեան թաղամաս չունի եւ այդպիսին ձեւացնել չի փորձեր։

Պէտք է նաեւ ըսել թէ կանգնածը ամբողջովին մէկ փուլի չի պատկանիր, եւ քաղաքը իբրեւ մէկ շրջան կարդալը անոր մասին ըրուած ամէնէն տարածուած սխալն է։ Խորհրդային կառուցապատումին մէկ մասը նորոգուած է, մէկ մասը լքուած է ու կը կենայ պարապ, իսկ 2000-ականներէն ի վեր զգալի քանակութեամբ պանդոկային ու բնակելի շինարարութիւն բարձրացած է այնպիսի լարուածքներու մէջ՝ որոնք սկզբնական յատակագիծին հետ կապ չունին։ Այցելուին մէջ կը ձեւաւորուի խորհրդային առողջարանային քաղաքի տպաւորութիւն. աւելի ուշադիր հայեացքը ցոյց կու տայ երեք-չորս շինարարական արշաւ՝ նորոգութեան տարբեր վիճակներու մէջ, բան մը որ իրեն ստեղծած դրութենէն երկար ապրած որեւէ բնակավայրի սովորական վիճակն է։

Արփան, կիրճը եւ ջրվէժը

Արփան կը սկսի Ջերմուկէն հիւսիս ինկած բարձր երկրամասին մէջ եւ կը հոսի հարաւ ու արեւմուտք՝ Վայոց ձորով, նախքան Արաքսի կողմը թեքուիլը։ Ջերմուկի քով ան կիրճ մը կտրած է սարահարթին մէջ, եւ կիրճն է պատճառը որ քաղաքը ունի իր ձեւը. բնակավայրին երկու կէսերը իրարու կը նային անոր վրայէն, աղբիւրները դուրս կու գան անոր մէջ ու շուրջ, եւ այն գետինը՝ որ այլապէս քաղաքին ակնյայտ կեդրոնը պիտի ըլլար, ձոր է։ Հոս ան աշխատող գետ է, ոչ թէ տեսարան, եւ այն՝ ինչ որ ըրուած է անոր հետ քաղաքէն վեր ու վար, վայրին մասն է։

Ջերմուկէն անմիջապէս վար՝ Քեչուտ գիւղին քով, Արփան պատնէշուած է։ Քեչուտի ջրամբարը աւարտած է 1980-ականներու սկիզբը եւ կը պահէ քսաներեք միլիոն խորանարդ մեթրի կարգի ջուր, եւ ան գոյութիւն ունի նպատակի մը համար՝ որ Ջերմուկի հետ բոլորովին կապ չունի. ան Արփա-Սեւան թունէլին ջրառն է՝ Վարդենիսի լեռնաշղթային տակէն մօտ յիսուն քիլոմեթրով անցուցած՝ ջուրը հիւսիս՝ Սեւանայ լիճ տանելու համար, եւ կը գործէ 1981-էն։ Արփայի վերին աւազանին ամէնէն հետեւանքային ճարտարագիտական կառոյցը կառուցուեցաւ բոլորովին ուրիշ ջրհաւաք աւազանի խնդիր մը լուծելու համար։

Ատիկա Ջերմուկի շուրջ ինկած բնանկարին կու տայ կրկնակի բնոյթ մը՝ որ արժէ պարզ ըսել։ Ան կը կարդացուի իբրեւ լեռնային վայրի բնութիւն՝ անծառ լանջեր, ալպեան մարգագետին, կիրճի մէջ գետ, եւ իրականութեան մէջ կառավարուող ջրային դրութիւն մըն է՝ ուր քաղաքին քովէն անցնող հոսքը կը կարգաւորուի պատնէշով, եւ գետին մէկ բաժինը թունէլով բոլորովին դուրս կ՚ելլէ աւազանէն։ Ոչ մէկ նկարագրութիւն սխալ է։ Այն ընթերցողը՝ որ կ՚առնէ առաջինը առանց երկրորդին, սխալ պիտի հասկնայ թէ՛ գետը, թէ՛ ջրամբարը։

Ջրվէժը կը պատկանի այս բնանկարին, ոչ թէ տեսարժան վայրերու ցանկի մը։ Ան կ՚իյնայ քաղաքէն վար ինկած կիրճին մէջ, եւ շարադրանքները կը տարբերին անոր մէջ թէ ի՛նչ կը սնուցէ զայն. ոմանք կը նկարագրեն իբրեւ աղբիւրներէ սնուցուող, ուրիշներ՝ իբրեւ վտակ, եւ բոլորը համաձայն են որ ան կ՚իյնայ Արփայի մէջ։ Անոր բարձրութիւնը որոշ աղբիւրներու մէջ կը տրուի 68 մեթր, ուրիշներու մէջ՝ 70, քանի մը հատի մէջ՝ 72, բան մը որ հէնց այն ցրուածքն է՝ որ կը ծնին գնահատականները, ոչ թէ չափագրութիւնները, եւ այս յօդուածը երեքէն ոչ մէկուն ետեւ հրատարակուած չափում գտած է։ Կայ կցուած ժողովրդական պատում մը՝ որուն մէջ ջրվէժը վերածուած աղջկան մազերն են. ատիկա սովորական տեսակի բանահիւսութիւն է՝ որ կը հաւաքուի աչքի զարնող վայրերու շուրջ՝ ջրվէժին մասին պատմուող, ոչ թէ անոր մասին վկայող։

Շիշը եւ քաղաքը

Շիշի մէջ լեցնելը Ջերմուկի պատմութեան այն մասն է՝ որ ամէնէն հեռուն կը հասնի անկէ դուրս։ Հանքային ջուրը շիշի մէջ լեցնելու գործարանը հիմնուած է հոս 1950-ականներու շեմին, եւ անկէ անունը ճամբորդեց. խորհրդային բաշխումի դրութեամբ Ջերմուկը դարձաւ Միութեան ճանչցուած հանքային ջուրերէն մէկը եւ կը մնայ որեւէ տեղ ամէնէն ծանօթ հայկական ապրանքանիշերէն մէկը։ Հիմնադրութեան տարին որոշ հայ տեղեկատու շարադրանքներու մէջ կը տրուի 1949, ուրիշներու մէջ, ներառեալ հէնց ոլորտին կողմէ, 1951, եւ այս յօդուածը ոչինչ գտած է որ լուծէ հարցը. կ՚արձանագրուին երկուքն ալ՝ մէկը ընտրելու փոխարէն։

Ապրանքանիշն ու բնակավայրը ապա պէտք է առանձին պահուին, եւ պատճառները գործնական են, ոչ թէ բծախնդիր։ Դաշտին ոչ բոլոր աղբիւրները կը սնուցեն շիշի մէջ լեցուած ապրանքը. այդ անունով ծախուող ջուրը կ՚առնուի որոշակի աղբիւրներէ, բան մը որ սովորական դասաւորութիւն է որեւէ հանքային ջուրի համար եւ դիւրաւ գերընդհանրացուող։ 1991-էն ի վեր ընկերութեան պատմութիւնը յաջորդական տէրերու, անունին շուրջ վէճերու եւ տարածքին ջուրը շիշի մէջ լեցնող քանի մը ընկերութիւններու հարց է, բան մը որ առեւտրական պատմութիւն է, ոչ թէ բնակավայրի պատմութիւն, եւ հոս գիտակցաբար մէկդի կը ձգուի։ Եւ ապրանքանիշին համաշխարհային տարածումը քաղաքին բարեկեցութիւնը չէ. անունը կրնայ հռչակաւոր ըլլալ, մինչ այն վայրը՝ ուրկէ եկած է, կը կորսնցնէ բնակչութիւն, բան մը որ մօտաւորապէս պատահածն է։

Այն՝ ինչ որ շիշը ըրաւ Ջերմուկին համար, եւ ատիկա պզտիկ բան չէ, բնակավայրին անունը միլիոնաւոր մարդոց ծանօթ դարձնելն էր՝ որոնք երբեք պիտի չտեսնեն զայն։ Ատիկա անսովոր դիրք է քանի մը հազարանոց քաղաքի մը համար։ Ատիկա նաեւ կը նշանակէ որ Ջերմուկի մասին գրուածին մեծ մասը գրուած է բան մը ծախելու համար, բան մը որ հիմքի պատճառն է որ այս յօդուածը ամէն փուլի ստիպուած եղած է զգոյշ ըլլալ ժամանակագրութեան, քիմիայի եւ պնդումներու հարցին մէջ։

Ի՛նչ է Ջերմուկը այսօր

Բնակչութեան թիւերը խորհրդային դրութեան աւարտէն ետք պատահածին ամէնէն պարզ պնդումն են, եւ անոնք իրենց պիտակներուն կարիքը ունին։ 2022-ի հոկտեմբերի մարդահամարով Ջերմուկ քաղաքը ունէր 3936 մշտական բնակիչ եւ 3569 առկայ բնակիչ. Ջերմուկի համայնքը՝ որ կ՚ընդգրկէ չորս գիւղերը, ունէր 5694 մշտական բնակիչ՝ մարզին 47369 ընդհանուրին դիմաց։ Քաղաքին սեփական մշտական թիւը 2001-ին 5394 էր, իսկ 2011-ին՝ 4628, այնպէս որ անկումը շարունակական է, ոչ թէ մէկ դէպք, եւ գագաթնակէտը աւելի կանուխ էր՝ 9014, 1989-ի մարդահամարով։ Համայնքապետարանը համայնքին համար կը հրատարակէ իր սեփական թիւը՝ 9276, որ արձանագրուած, ոչ թէ հաշուուած հաշուարկ է եւ մարդահամարին ընդհանուրէն աւելի քան կիսով բարձր է. ցուցակին եւ գլխահաշիւին միջեւ եղած տարբերութիւնը ինքնին այս թիւերուն իմաստին մասն է։ Մէկ հաստատութեան շուրջ կառուցուած բնակավայրը կորսնցուց իր բնակչութեան մեծ մասը երբ այդ հաստատութեան դրութիւնը անհետացաւ։

Վերջին տարիներուն վայրին վրայ կախուած միւս հարցը հէնց աղբիւրներուն պաշտպանութիւնն է եղած։ Ամուլսարի ոսկիի հանքավայրը՝ քաղաքին մօտ լեռներուն մէջ, երկար ու վիճելի զարգացումի ընթացքի առարկայ եղած է, եւ Ջերմուկի ջուրերուն վրայ հնարաւոր ազդեցութեան մասին մտահոգութիւնը կեդրոնական եղած է անոր դէմ հակառակութեան մէջ, բան մը որ հէնց ասիկա առնչելի կը դարձնէ բնակավայրին մասին յօդուածի մը։ 2019-ին Հայաստանի կառավարութիւնը պատուիրեց անկախ բանագիտական գնահատում մը արտաքին խորհրդատուական ընկերութենէ մը։ Անոր եզրայանգումները իրենք վիճարկուեցան, հեղինակները նշեցին որ իրենց մատչելի ելակէտային տուեալները բաւարար չէին համապարփակ բնապահպանական վտանգի գնահատումի մը համար, եւ անկէ կառավարական որոշում չհետեւեցաւ։ Այս յօդուածը կ՚արձանագրէ որ վէճը կայ եւ որ ան ջուրին մասին է. բանագիտական հարցը հանրագիտարանային յօդուածի մը լուծելիքը չէ, եւ հոս ոչինչ պէտք է կարդացուի իբրեւ անոր լուծում։

Ի վերջոյ Ջերմուկը սահմանողը բանին միութիւնն է։ Բնակավայրերուն մեծ մասը ունի քանի մը պատճառ ըլլալու հոն՝ ուր կայ. ասիկա ունի մէկը, եւ ան ընթեռնելի է ամէն տեղ՝ անունին մէջ՝ որ ջուրին բառն է. յատակագիծին մէջ՝ որ դասաւորուած է պատկերասրահին շուրջ. ճարտարապետութեան մէջ՝ որ կառուցուեցաւ հաստատութեան համար. տնտեսութեան մէջ՝ որ առողջարանն ու շիշի մէջ լեցնելու գործարանն է. եւ բնակչութեան մէջ՝ որ բարձրացաւ ու ինկաւ անոնց հետ։ Ատիկա բաւական անսովոր է որ արժանի ըլլայ յօդուածի, եւ ատիկա է պատճառը որ ասիկա վայր մըն է, ոչ թէ առողջարան մը՝ բնակավայր կցուած։