Մթնաձոր
«Մթնաձոր»-ը տասնութ պատմուածքներէ բաղկացած գիրք մըն է, լոյս տեսած Երեւան 1927-ին։ Այս գիրքով է, որ հայ արձակը իր սահմաններէն ներս առաւ երկրին խոր հարաւի լեռները։ Գեղարուեստական գիրք հրատարակելէ առաջ Ակսէլ Բակունց Զանգեզուրի գլխաւոր երկրագործն էր, եւ այն գիւղերը, որոնց մասին կը գրէ, նոյն վայրերն են, որոնց հողն ու ցանքը ան ուսումնասիրած էր իբրեւ մասնագէտ։ Ընթերցողին առաջին դժուարութիւնը վերնագիրն է. «Մթնաձոր» կը կոչուին թէ՛ այս ժողովածուն, թէ՛ զայն բացող պատմուածքը, թէ՛ անոր մէջ տեղ գտած ուրիշ պատմուածք մը, թէ՛ Հայաստանի քարտէսին վրայ իրական ձորեր ու գետեր։ Այս յօդուածը ժողովածուին մասին է. ի՛նչ կը պարունակէ ան, ինչպէ՛ս կազմուած է, ի՛նչ դեր ունի բնաշխարհը պատմուածքներուն մէջ, եւ ինչպէ՛ս հասաւ անգլերէնին The Dark Valley անունով։
- Հեղինակ
- Armat-ի խմբագրական կազմ
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 25 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
«Մթնաձոր»-ը Ակսէլ Բակունցի տասնութ պատմուածքներու ժողովածուն է, հրատարակուած Երեւան 1927-ին։ Ասիկա անոր առաջին գեղարուեստական գիրքն է, եւ ասով է, որ ան արձակագիր դարձաւ։ Նոյն անունը կը կրեն նաեւ գիրքը բացող պատմուածքը, որ առաջին անգամ թերթի մէջ տպուեցաւ 1926-ին, ժողովածուին մէջ բոլորովին ուրիշ պատմուածք մը, եւ Հայաստանի քանի մը իրական վայրեր։ Պատմուածքները կը ծաւալին Զանգեզուրի լեռնային գիւղերուն մէջ, ուր բնաշխարհը պարզ ետնախորք չէ. ան ուժ է, որ կը ներգործէ մարդուն վրայ։ Ամբողջական միակ անգլերէն թարգմանութիւնը կը կոչուի The Dark Valley։
Հիմնական իրողութիւններ
- Հեղինակ
- Ակսէլ Բակունց (1899–1937)
- Հրատարակուած է
- Երեւան, 1927
- Ձեւը
- Տասնութ պատմուածք. հեղինակին առաջին գեղարուեստական գիրքը
- Վերնագրային պատմուածքը
- Լոյս տեսած է «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթին մէջ 1926-ի Նոյեմբեր 21-ին, գիրքէն մէկ տարի առաջ
- Դէպքերու վայրը
- Զանգեզուրի գիւղերը, անտառներն ու ձորերը՝ Հայաստանի խոր հարաւը
- Ամէնէն ծանօթ պատմուածքները
- «Մթնաձոր», «Միրհավ», «Խոնարհ աղջիկը», «Ալպիական մանուշակ»
- Անգլերէն թարգմանութիւնը
- The Dark Valley՝ Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութեամբ, լոյս տեսած Լոնտոն
- Ակադեմական հրատարակութիւնը
- Ակսել Բակունց, Երկեր, հատոր 1, Երեւան, 1976, Ռաֆայէլ Իշխանեանի բնագրագիտական ծանօթագրութիւններով
Ի՞նչ է «Մթնաձոր»-ը
«Մթնաձոր»-ը Ակսէլ Բակունցի տասնութ պատմուածքներու ժողովածու է, հրատարակուած Երեւան 1927-ին։ Ասիկա անոր հրատարակած առաջին գեղարուեստական գիրքն է. ասով է, որ երկրագործ մասնագէտը գրող դարձաւ։ Սուրէն Աղաբաբեան, որ Բակունցի մասին հիմնական ուսումնասիրութեան հեղինակն է, գիրքին մասին իր խօսքը կը սկսի այն մտքով, թէ ասիկա այն գիրքերէն է, որոնց երեւումով գրականութեան պատմութեան մէջ նոր ժամանակագրական թուական մը կ՚արձանագրուի։
Պատմուածքները կարճ են, մեծ մասը՝ քանի մը էջ, եւ գրեթէ բոլորը կը ծաւալին Զանգեզուրի մէջ. երկրին խոր հարաւի այս լեռնային նահանգը այսօր Սիւնիք կը կոչուի։ Անոնց մէջ ապրողները գիւղացիներ են՝ որսորդ մը, ձմեռէն առաջ իր այգին գոցող ծերունի մը, փեսացուին տան կողմէ զննուող հարսնցու մը, տանուտէր մը, մտրակաւոր անտառապահ մը։ Անոնց մէջ քիչ բան հերոսական է, եւ աւելի քիչ բան կը լուծուի։
Գիրքին մասին խօսիլը դժուար է՝ վերնագրին պատճառով։ «Մթնաձոր» կը կոչուին ժողովածուն, անոր առաջին պատմուածքը, ներսը տեղ գտած ուրիշ, անկապ պատմուածք մը, եւ Հայաստանի քարտէսին վրայ քանի մը իրական վայրեր։ Այս յօդուածին առաջին խնդիրն է զանոնք իրարմէ զատել, որովհետեւ Բակունցի մասին համառօտ գրութիւններուն գրեթէ բոլորը անոնցմէ առնուազն երկուքը կը շփոթեն։
Մէկ բառ, չորս բան
Առաջինը պատմուածքն է։ «Մթնաձոր»-ը տպուեցաւ երեւանեան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթին մէջ 1926-ի Նոյեմբեր 21-ին, գիրքէն մէկ տարի առաջ։ Որսի պատմութիւն մըն է. Աւի անունով ծերունին արջին ետեւէն անտառ կը մտնէ, իսկ վայրին տէրը Պանին անունով անտառապահն է։ Երբ աղբիւր մը կը գրէ, թէ «Մթնաձոր»-ը լոյս տեսած է 1927-ին, ճիշդ է գիրքին համար, բայց սխալ՝ պատմուածքին։
Երկրորդը «Մթնաձորի «չարքը»»-ն է՝ ժողովածուին տասնչորսերորդ գործը։ Ասիկա ուրիշ նիւթով բոլորովին ուրիշ ստեղծագործութիւն է. հրահանգչուհի մը ձիով կը հասնի գիւղ մը, որ ձորին մէջ շրջողին մասին ունի իր սեփական պատկերացումը։ Իշխանեան ժամանակի մամուլին մէջ փնտռած է անոր աւելի կանուխ հրատարակութիւն մը եւ չէ գտած, ուրեմն պատմուածքը առաջին անգամ տպուած է ճիշդ այս գիրքին մէջ։ Վերնագրային պատմուածքին հետ ան միայն մէկ բառ ունի ընդհանուր։
Մթնաձոր նաեւ իրական տեղանուն է, եւ մէկէ աւելի վայրի։ Հայկական տեղեկատու գրականութիւնը Մթնաձոր անունով երեք ջրահոսք կ՚արձանագրէ՝ Լոռիի, Սիւնիքի եւ Տաւուշի մէջ, ինչպէս նաեւ համանուն լքուած գիւղ մը հարաւը, Ծաւի մօտ. հոն մարդիկ կ՚ապրէին մինչեւ Առաջին Աշխարհամարտի տարիները, երբ բնակիչները փոխադրուեցան Շիկահող։ Ասոնցմէ ոչ մէկը գիրքն է, իսկ մէկը թակարդ է անգլիախօս ընթերցողին համար. անգլերէն զբօսաշրջային ուղեցոյցներուն մէջ Dark Gorge կոչուած Մթնաձորը Տաւուշինն է, այսինքն՝ Բակունցի հարաւէն երկրին միւս ծայրը։
Այս զանազանումը գործնական հետեւանք ալ ունեցած է, եւ զայն կատարողը Իշխանեանն է։ Վերնագրային պատմուածքին ակունքը պարզելու ատեն ան ստիպուած եղաւ սրբագրել վկայութիւն մը, որ իրական դէպքը կը տեղադրէր Շիկահողի մօտ գտնուող Մթնաձոր կոչուած անտառին մէջ, եւ նշեց, թէ այդ անունով անտառը Շիկահողէն հեռու է։ Գրական Մթնաձորը եւ քարտէսի Մթնաձորները նոյն բանը չեն, եւ այս յօդուածին մէջ անոնք իրարու հետ չեն նոյնացուիր։
Ինչպէս կազմուեցաւ գիրքը
Բակունցի գեղարուեստական արձակը մամուլին մէջ լոյս կը տեսնէր արդէն 1924-էն։ 1926-ին ան քսանեօթ տարեկան էր եւ նոր աւարտած էր Զանգեզուրի գլխաւոր երկրագործի պաշտօնին մէջ անցուցած երկու տարին։ Իշխանեանի նկարագրութեամբ՝ ժողովածուին պատմուածքներուն մեծ մասը արդէն տպուած էր մամուլին մէջ, եւ տասնութէն միայն երեքը՝ «Այու սարի լանջին», «Մթնաձորի «չարքը»» եւ «Լառ-Մարգար» պատմուածքները, առաջին անգամ լոյս տեսան գիրքին մէջ։ Երեքը տպարան յանձնուած են 1925-ի լրագրային կտրօններով՝ երկուքը «Խորհրդային Հայաստան»-էն, մէկը թիֆլիսեան «Մարտակոչ»-էն։ Գիրքին ամէնէն մօտ տպագրութիւններէն էին, բոլորն ալ «Խորհրդային Հայաստան»-ի մէջ, «Միրհավ»-ը՝ 1926-ի Յունիս 6-ին, «Մթնաձոր»-ը՝ 1926-ի Նոյեմբեր 21-ին, «Ալպիական մանուշակ»-ը՝ 1927-ի Յունուար 1-ի եւ 4-ի թիւերուն մէջ, «Խոնարհ աղջիկը»՝ 1927-ի Փետրուար 1–2-ին։
Պատմուածքներուն կարգը ճշդուած է ուշ, եւ զայն կարելի է վերականգնել։ Իշխանեան կը նկարագրէ տպարանի բովանդակութեան ցանկը, ուր երեք վերնագիր մելանով տեղափոխուած է. «Վանդունց Բադին»-ը առաջին տեղէն իջած է երկրորդ, «Զորբան»-ը երկրորդէն անցած է տասնմէկերորդ, իսկ «Մթնաձոր»-ը տասներկուերորդ տեղէն բարձրացած է առաջին՝ գիրքը բանալու համար։ Ասոր հետեւանքով «Օրանջիա»-ն մէկ աստիճան իջած է՝ տասներկուերորդ։ Այսինքն՝ ժողովածուն կը կրէ այն պատմուածքին անունը, որ սկիզբը գիրքը բանալու չէր։
Տպագրական տուեալները այնքան հաստատուն չեն, որքան կը թուին։ Գիրքը սովորաբար կը մէջբերուի իբրեւ Երեւան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։ Այդ տուեալները կարելի չեղաւ ստուգել գրադարանային արձանագրութեամբ. հայկական ազգային քարտարանները չպատասխանեցին, իսկ Իշխանեանի ծանօթագրական ապարատը գիրքը կը յիշէ պարզապէս իբրեւ «Մթնաձոր. [Ժողովածու]. Երեւան, 1927»՝ առանց հրատարակչութեան եւ էջերու թիւի։ Ասիկա նաեւ Բակունցի առաջին տպուած գիրքը չէր. 1926-ին լոյս տեսած էին երկրագործական երկու գրքոյկ, իսկ «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը հրատարակուեցաւ այս գիրքին հետ նոյն տարին։
Տասնութ պատմուածքները
Բովանդակութիւնը կը հաստատեն իրարու համաձայն երեք աղբիւր. Իշխանեանի վերականգնած տպարանային ցանկը, Աղաբաբեանի թուարկումը եւ ժողովածուին հայերէն Վիքիդարանի հրատարակութիւնը։ Ստորեւ բերուած անգլերէն վերնագիրները Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութենէն են՝ այնպէս, ինչպէս կը տրուին գիրքին բովանդակութեան էջին վրայ. «Զորբան»-ի անգլերէն համարժէքը կարելի չեղաւ ճշդել, ուստի ան ձգուած է հայերէն։
Յետագայ հայերէն հրատարակութիւնները աւելի կարճ են, բայց ասիկա հրատարակութիւններուն մասին է, ոչ թէ գիրքին։ Բակունցի երկերու 1955-ի հրատարակութիւնը շարքը վերատպեց առանց չորս պատմուածքի, յետագայ հրատարակութիւնները անոր հետեւեցան, իսկ Իշխանեանի 1976-ի հատորը վերականգնեց տասնութն ալ՝ իրենց կարգով։ Այսօրուան հայերէն «Մթնաձոր» մը ձեռք առնող ընթերցողը կրնայ, առանց գիտնալու, տասնչորս պատմուածք կարդալ։
Չլուծուած հարց մը կայ, որ արժէ արձանագրել, ոչ թէ հարթել։ Բակունցի մասին հանրագիտարանային յօդուածը եւ գիրքին մասին Աղաբաբեանի շարադրանքը երկուքն ալ բովանդակութեան մէջ կը յիշեն «Տիգրանուհին» անունով պատմուածք մը, որ սակայն երեք ցանկերէն ոչ մէկուն մէջ կայ։ Արդեօք ասիկա տասնութէն մէկուն երկրորդ վերնագիրն է, թէ վրիպում, հոս գործածուած աղբիւրներէն ոչ մէկը կը պարզէ։
- «Մթնաձոր» — The Dark Valley
- «Վանդունց Բադին» — Vands' Badi
- «Աքարում» — In Akar
- «Այու սարի լանջին» — On Mount Ayu's Slope
- «Ծիրանի տափ» — The Apricot Field
- «Միրհավ» — Pheasant
- «Հանավանք» — St John the Baptist Monastery
- «Գյուլբահարի համար» — For Gyulbahar
- «Մինա բիբին» — Aunt Mina
- «Խաղլացավ» — Dancing Pain
- «Զորբան»
- «Օրանջիա» — Orangia
- «Մրոց» — Mrots
- «Մթնաձորի «չարքը»» — The Demon of the Dark Valley
- «Խոնարհ աղջիկը» — The Modest Girl
- «Լառ-Մարգար» — Tall Margar
- «Սաբու» — Sabu
- «Ալպիական մանուշակ» — Alpine Violet
Բակունց եւ պատմուածքի ժանրը
Բակունց գեղարուեստական արձակի եկաւ ուշ եւ անսովոր ճամբով։ Ան երկրագործութիւն սորված էր, եւ 1924-էն 1926 Զանգեզուրի գլխաւոր երկրագործն էր, այսինքն՝ այն պաշտօնեան, որ պատասխանատու էր ճիշդ այն շրջանի հողին ու բերքին, ուր կը ծաւալին այս պատմուածքները։ Ասոնք այցելուի մը դիտարկումները չեն։ Զանոնք գրած է մէկը, որ նոյն արտերը արդէն թուղթի վրայ ուսումնասիրած էր։
Իր ընտրած ձեւը պատմուածքն էր, եւ ան զայն կը դիտէր իբրեւ ինքնուրոյն ձեւ, ոչ թէ իբրեւ կրճատ վէպ։ Արմինէ Մանասեան անոր սիւժէները կը նկարագրէ իբրեւ կերպարին սահմանային կացութիւններու կուտակում, որ կը տանի դէպի վերջին սահմանային բախում մը, եւ ոչ իբրեւ գործողութեան աստիճանական զարգացում։ Աղաբաբեան նոյնը կ՚ըսէ ժխտական ձեւով. ասոնք պատմուածքներ են, որոնք ո՛չ յատուկ սկիզբ ունին, ո՛չ ալ յատուկ վերջաւորութիւն։
Ան աշխատած է նաեւ փաստին մօտիկ։ Աղաբաբեանի համաձայն՝ Բակունց կը հետեւէր այն սկզբունքին, թէ սիւժէն առարկայ է. ան զայն չէր հնարեր, այլ կ՚առնէր իրական դէպքերէն, իրական մարդոցմէ, իր տեսածէն ու լսածէն, եւ երբեմն, միջնադարեան գրիչներու յիշատակարաններուն պէս, ծանօթագրութիւն կը կցէր՝ նշելու, թէ դրուագը իրապէս պատահած է։ Վերնագրային պատմուածքը այս տեսակէտէն ամէնէն լաւ վաւերագրուած օրինակն է, եւ ստորեւ անոր առանձին բաժին մը յատկացուած է։
Իսկ թէ ուրկէ՛ կու գայ այս արձակը, վիճելի մնացած է։ Աղաբաբեան անոր իրապաշտ մեթոտը կը բխեցնէր Յովհաննէս Թումանեանի արձակէն. ուրիշներ անոր մէջ լսած են Տէրեանը եւ խորհրդապաշտ երանգ մը։ Թումանեանի հետ կապը ամբողջովին ժխտելու փորձ մըն ալ եղած է, որ յենած է մակդիրներու հաշուարկին վրայ՝ պնդելով, թէ Թումանեան կ՚արտացոլէ ուղղակիօրէն, իսկ Բակունց՝ միջնորդաւորուած, ենթակայական պատկերի միջոցով։ Մանասեան, որ կը ներկայացնէ այս բանավէճը, այդ հաշուարկը մեքենական կը նկատէ, իսկ եզրակացութիւնը՝ չափազանցուած։
Զանգեզուրը՝ իբրեւ գրական աշխարհագրութիւն
Մինչեւ այս գիրքը հայկական հարաւը գրեթէ սեփական գրականութիւն չունէր։ Զանգեզուրը զառիթափ ձորերու, կաղնիի անտառներու, պզտիկ քարաշէն գիւղերու եւ անոնց միջեւ երկարող ճամբաներու երկիր է, եւ ինչ որ գրուած էր անոր մասին, գրուած էր իբրեւ բնանկար, ոչ թէ իբրեւ ներքին կեանք ունեցող վայր։
Մանասեան կ՚առաջարկէ գիրքը կարդալ գրական աշխարհագրութեան տեսանկիւնէն՝ Բակունցը դնելով սփիւռքահայ Համաստեղի կողքին. Համաստեղ կառուցած է գիւղ-աշխարհ, իսկ Բակունց՝ կէտ-աշխարհ։ Իր ընթերցումով Մթնաձորը դէպքերու վայր մը չէ, այլ բակունցեան աշխարհին եզրը, խիտ կէտ մը, ուրկէ ամէն բան կը սկսի, կը շարունակուի ու կը վերադառնայ։
Աղաբաբեան նոյն միտքը կը գտնէ պատմուածքներուն իսկ մէջ։ Ան կը մէջբերէ «Մրոց»-էն այն պահը, երբ վերջին լեռնաշղթան քեզի ծանօթ աշխարհին սահմանն է, եւ կ՚աւելցնէ, թէ այս երկրին մէջ ժամանակը ուրիշ ընթացք ունի, եւ անոր նուազագոյն միաւորը դարն է։ Այս պատմուածքներուն մէջ հեռաւորութիւնն ու մեկուսացումը մթնոլորտ չեն. անոնք այն պայմաններն են, առանց որոնց պատմուածքներուն դէպքերը պիտի չկարենային պատահիլ։
Բնաշխարհը՝ իբրեւ պատումի կառոյց
«Մթնաձոր»-ի մէջ բնաշխարհը ետնախորք չէ, որուն առջեւ կը ծաւալի գործողութիւնը։ Մանասեան զայն ամէնէն սուր կերպով կը ձեւակերպէ. բնութիւնը հոս չի նկարագրուիր, այլ պատմող-ասացողը զայն կը ներմուծէ պատմուածքին մէջ իբրեւ հոգեբանական շարժումի նուազագոյն միաւոր։ Լեռնաշղթան, եղանակին փոխուիլը կամ թռչուն մը կը կատարեն այն գործը, որ ուրիշ գրող մը պիտի յանձնէր կերպարին զգացումները նկարագրող նախադասութեան մը։
Աղաբաբեանի նկարագրութեամբ գիրքին աշխարհին մէջ իրականութիւնն ու առասպելը տակաւին իրարմէ չեն զատուած, մարդն ու արջը կ՚ապրին կողք կողքի, եւ գիւղին ու զայն շրջապատող բնութեան միջեւ էական սահման չկայ. բնութիւնը գիւղին մէջ է, գիւղը՝ բնութեան գոգին։ Իր ապացոյցը կու գայ գիրքին իսկ տնտեսութենէն. եթէ Աքարի արտերը երկու տարի չվարես, անտառը զանոնք ետ կ՚առնէ։
Նաիրա Համբարձումեան նոյն բնաշխարհը կը կարդայ իբրեւ ժամանակ պահող, ոչ թէ տարածութիւն։ Անոր մեկնակէտը գիրքին իսկ նախադասութիւնն է, թէ Մթնաձորը կը թուի մոռցուած անկիւն մը այն օրերէն, երբ տակաւին մարդը չկար։ Ասով բացուող առասպելական ժամանակը, կը պնդէ ան, կամաց-կամաց կը մօտենայ ներկայի ժամանակին, մինչեւ որ երկուքը իրարու մէջ կը տեղաւորուին։ Ահա թէ ինչու այս պատմուածքներուն մէջ անտառը կրնայ աւելի հին թուիլ, քան հոն ապրող մարդիկը, առանց որեւէ գերբնական բան պնդելու։
Բնաշխարհը նաեւ գործող ուժ է, եւ բարեացակամ չէ։ Աղաբաբեան կը նշէ, որ «Օրանջիա»-ն կը բացուի ու կը գոցուի ծաղկած մասուրով, եւ այդ շրջանակին մէջ կը տեսնէ գիրքին կրկնուող միտքը. բնութիւնը իր գեղեցկութեամբ կը կործանէ իրմով հմայուած մարդիկը։ Աւի որսորդը, իր արջէն պարտուած, կը կործանի այն իսկ անտառէն, որուն ամբողջ կեանքին ծառայած ու երկրպագած է։
Գիւղական կեանքը՝ առանց իտիլիայի
Այս գիրքը սխալ կարդալու ամէնէն տարածուած ձեւը անոր մէջ գիւղական կեանքի քնքոյշ պատկեր տեսնելն է, եւ իր տասնամեակին ան իրապէս այդպէս ալ սխալ կարդացուեցաւ։ Բակունց այդ ընթերցումը մերժած էր իր հրապարակագրութեան մէջ՝ դեռ գիրքէն առաջ։ Աղաբաբեան կը մէջբերէ, թէ ինչպէս ան կը ցրուէ հովուերգական գիւղին առասպելը՝ ուղիղ բառերով. մութ ու տգէտ գիւղացին այնքան ալ դիւրին չի ճարեր այն չոր հացը, զոր կ՚ուտէ, եւ բնաւ չկայ այն իտիլիան, որուն մասին կ՚երգէ բանաստեղծը։
Պատմուածքները այս միտքը կը հաստատեն մանրամասնօրէն։ Անոնց արձանագրածը պարտքն է, տոկոսը եւ գոյատեւելու թուաբանութիւնը։ Աղաբաբեանի օրինակը գիւղացի մըն է, որ իր հաշիւները կը պահէ հին երազահանի մը մէջ. կը գրէ կաթին քանակը, ջրաղացին հերթը, ապա իր քրոջ թաղումը՝ իբրեւ ծախս։ Աղաբաբեանի բառերով՝ ան այնքան կլանուած է իր առօրեայ ողբերգութեան մանրամասներով, որ ժամանակ իսկ չունի այդ ողբերգութիւնը վերապրելու։ Ուրիշ պատմուածքներու մէջ ատիկա սնահաւատութիւնն է, տանուտէրը, որ մարդուն տունը կ՚այրէ եւ անոր աքսորին կը հասնի, փեսացուին ընտանիքին կողմէ զննուող հարսնցուն, գիւղացիին ուսերուն իջնող մտրակը։
Աղաբաբեանի եզրակացութիւնը, որուն կը հետեւի նաեւ այս յօդուածը, հետեւեալն է. որքան ալ անմատչելի ու մոռցուած ըլլայ Մթնաձորը, հոն ալ կը գործեն նոյն օրէնքները, ինչ որ՝ իր բառերով՝ լուսաւորութեան կեդրոններուն մէջ։ Էտի Առնաւուտեան անգլերէն թարգմանութեան մասին իր գրախօսականին մէջ ինքնուրոյն կը հասնի նոյն եզրակացութեան. Մթնաձորի մէջ իտիլիական ոչինչ կայ, եւ ան մութ է, որովհետեւ աղքատ է ու քաղաքային կեանքի հոսքէն դուրս, եւ ոչ թէ ռոմանթիքացուած մեկուսացումի մը պատճառով։ Ան Բակունցը կը կարդայ իբրեւ գրող, որ մարդկային թշուառութեան արմատները կը տեսնէ ընկերութեան կերտած յարաբերութիւններուն մէջ, եւ ոչ մարդկային բնութեան անխուսափելի արատներուն։
Ասով գիրքը գաղափարախօսական թերթիկ չի դառնար։ Վիքթորիա Ռոու անգլերէն հրատարակութեան յառաջաբանին մէջ զգոյշ է այս հարցին շուրջ. դիմանկարները թէ՛ խիստ են, թէ՛ կարեկից, բայց քարոզչական գործեր չեն, եւ Ռոուի դիտարկումով խորհրդային իշխանութիւնը ասիկա շատ լաւ կը հասկնար։ Երկրին գեղեցկութիւնն ու հոն ապրելու դժուարութիւնը երկուքն ալ ամբողջութեամբ ներկայ են, եւ անոնց միջեւ լարուածութիւնը գիրքին թերութիւնը չէ. ան գիրքին նիւթն է։
Սեղմութիւն, ենթատեքստ եւ կասեցուած աւարտ
Պատմուածքները կարճ են. անոնք չեն պատմուիր, այլ կը կառուցուին։ Մանասեան այս արուեստը լուսանկարչական կը կոչէ՝ խիտ դրուագներ, կարճ ու շիկացած երանգներ, համառօտ նախադասութիւններ։ Իր օրինակներն են որսորդին ու արջին մենամարտը, ինչպէս նաեւ այն պահը, երբ Աւիի եւ Պանինի ամբողջ հակադրութիւնը կ՚ամփոփուի գոյներու մէկ հակադրութեան մէջ. մէկուն դէմքը քաթան էր, միւսինը՝ կարմիր ճակնդեղ։
Յիշողութիւնը հոս կառուցուածքի միջոց է, ոչ թէ քնարական տարր։ Մանասեան այս միտքը կը պաշտպանէ Իշխանեանի դէմ, որ Բակունցի վերյուշի տեսարանները կը կարդար իբրեւ անցեալը ներկայ դարձնելու միջոց։ Մանասեանի ընթերցումով «Միրհավ»-ի մէջ Դիլանի վերյուշը քնարական պատում չէ, այլ հակադիր շեղումներով լեցուն կեանքի մը սիմֆոնիան, իսկ «Խոնարհ աղջիկը»-ի մէջ ուսուցիչին վերյուշը չկայացած սիրոյ պատմութեան փոխարէն հոգիի դրամայի շարունակութիւնն է։ Աղաբաբեան նոյն զանազանումը կը կատարէ արհեստի լեզուով. «Միրհավ»-ը կառուցուած է երաժշտական վերյուշի սկզբունքով, «Խոնարհ աղջիկը»՝ գեղանկարչականի։
Աղաբաբեան Բակունցին կը վերագրէ նաեւ ձեւական նորութիւն մը. անկէ առաջ հայ արձակին մէջ չկար նոյն շարահիւսական միաւորին մէջ երկու պլանով պատում վարելու ձեւը, եւ Բակունց էր, որ անոր քաղաքացիութեան իրաւունք տուաւ։ «Խոնարհ աղջիկը», ուր կան թէ՛ պատմող, թէ՛ հեղինակ, ատիկա ցոյց տուող գործն է։ Աղաբաբեան կ՚անուանէ նաեւ այն տարրը, որ կը կրէ ամբողջ ծանրութիւնը. բակունցեան ենթատեքստը բնագրին շարունակութիւնն է։ «Գյուլբահարի համար»-ի մէջ պատումը կը հոսի առանց խոր հոսանքի, մինչեւ որ գիւղական ատեանը կը դատապարտէ ոչ թէ ամբաստանեալը, այլ քահանան հալածող գիւղացիները, եւ պատմուածքը կը գոցուի մարդով մը, որ հարցականի պէս կը մնայ։
Աւարտները դիտմամբ կասեցուած են։ Մանասեանի օրինակը վերնագրային պատմուածքին վերջին նախադասութիւնն է. ետքը, երբ Մթնաձորի մասին կը խօսէին, չես գիտեր՝ ծեր որսորդը բարկացած էր, թէ կը ժպտէր։ Այդ երկդիմութիւնը ան կը կարդայ իբրեւ ցուցում՝ ճանչնալու կերպարին հոգեւոր տեսակը, եւ ոչ իբրեւ աւարտէն խուսափում։
Վերնագրային պատմուածքը
«Մթնաձոր»-ը քանի մը էջնոց որսի պատմութիւն է եւ գիրքէն մէկ տարի առաջ լոյս տեսած է։ Ան տպուեցաւ «Խորհրդային Հայաստան»-ի մէջ 1926-ի Նոյեմբեր 21-ին՝ թիւ 269 համարին մէջ. թէ՛ թուականը, թէ՛ համարը կու գան Իշխանեանի բնագրային աղբիւրներու ցանկէն։ Բայց անոնց քով պէտք է զգուշացում մը։ Նոյն ապարատը ուրիշ տեղ կը յիշէ պատմուածքին կտրոն մը՝ հանուած նոյն տարուան 292 թիւէն, եւ հոս գործածուած աղբիւրներէն ոչ մէկը կը բացատրէ այս անհամապատասխանութիւնը։ Ուստի կը հետեւինք պաշտօնական աղբիւրի ցանկին, իսկ միւս թիւը կ՚արձանագրենք, առանց զայն ընդունելու։
Պատմուածքին համար կը շրջի նաեւ սխալ թուական մը։ Երբեմն զայն կը թուագրեն 1927-ի Փետրուար 1-ով եւ 2-ով, բայց այդ թուականը կը պատկանի «Խոնարհ աղջիկը»-ին՝ նոյն ժողովածուին ուրիշ պատմուածքի մը, եւ Իշխանեանի ծանօթագրութիւնները ասիկա յստակօրէն կ՚ըսեն։
Պատմուածքին մէջ ծեր որսորդ Աւին արջին ետեւէն անտառ կը մտնէ եւ կը ջախջախուի, իսկ Պանին անունով անտառապահը կանգնած է վայրին վրայ՝ թիկունքին ունենալով պետութեան իշխանութիւնը։ Համբարձումեան կը նշէ, թէ երկուքէն որքա՛ն քիչ մարդկային բան կը մնայ էջին վրայ. Աւին կը նկարագրուի իբրեւ թերեւս ոչ թէ մարդ, այլ խրտուիլակ, մարդկային հագուստի տակ կմախք, իսկ Պանինը՝ իբրեւ անտառապահի հագուստով հրէշ, որուն ազգութիւնը, հաւատքն ու ծագումը ոչ ոք գիտէր։ Մանասեան այս զոյգին մէջ կը տեսնէ պատմուածքին ամբողջ բախումը՝ մէկ հանդիպումի մէջ խտացած։
Ուրկէ՞ ծնաւ վերնագրային պատմուածքը
1961-ին Իշխանեան փնտռեց պատմուածքին ետին կանգնած մարդը եւ գտաւ զայն։ Շիկահողի մէջ հարցուփորձ ընելով՝ ան պարզեց, որ գլխու մորթը հանուած մարդը Գաբրիէլ Մարտիրոսի Յարութիւնեանն էր, որ մահացած էր 1944-ին։ Ան նամակ գրեց Գաբրիէլի որդիին՝ Արտեմին, իսկ աւելի ուշ ուրիշ շիկահողցիներ ալ հաստատեցին պատմութիւնը։
Դէպքը պատահած է 1911-ի Փետրուար 18-ին, առատ ձիւն եկած օր մը։ Վիրաւոր արջը մտած էր Կհոլ կոչուած անտառը, եւ Գաբրիէլ իր ընկերոջ՝ Ղազարի հետ անոր ետեւէն անտառ մտաւ։ Ան ողջ մնաց, բուժուեցաւ Պաքուի մէջ եւ մինչեւ կեանքին վերջը ապրեցաւ առանց գլխու մորթի. կը շինէր չարուխ ու տերողորմեայ, իսկ ետքը ունեցաւ երկու որդի եւ դուստր մը։
Էականը այն է, թէ Բակունց ի՛նչ ըրաւ այս նիւթով։ Իշխանեան կը թուէ փոփոխութիւնները. Գաբրիէլ դարձաւ Աւի որսորդը, ընկերը դուրս հանուեցաւ, այնպէս որ Աւին անտառ կը մտնէ մինակ, Պանին անտառապահը ամբողջովին հնարովի է, իսկ դէպքին վայրը Կհոլէն փոխադրուեցաւ Մթնաձոր։ Նոյն գիւտով Իշխանեան սրբագրեց նաեւ մրցակից վկայութիւն մը՝ Կապանի գաւառային քարտուղար Արտաշէս Ծատուրեանի յուշագրութիւնը, որ դէպքը կը տեղադրէր Շիկահողի մօտ գտնուող Մթնաձոր անտառին մէջ եւ կը թուագրէր 1912-ով։ Իշխանեան նշեց, որ Մթնաձոր կոչուած անտառը Շիկահողէն հեռու է, իսկ տարին 1911-ն էր։
Այս բոլորը պատմուածքը վաւերագրութեան չեն վերածեր, եւ զայն այդպէս կարդալու չէ։ Ասիկա Աղաբաբեանի ընդհանուր գիծերով նկարագրած աշխատաոճին վաւերագրուած օրինակն է, եւ անոր մէջ ամէնէն կարեւորը Բակունցի աւելցուցածն է. անտառապահ մը, որ ոչ մէկ վկայի պատմութեան մէջ կայ, եւ որուն միջոցով կ՚անցնի պատմուածքին բուն բախումը։
«Միրհավ»
«Միրհավ»-ը գիրքին վեցերորդ պատմուածքն է եւ վերնագրայինէն ետք՝ ամէնէն ծանօթը։ Ան լոյս տեսաւ «Խորհրդային Հայաստան»-ի մէջ 1926-ի Յունիս 6-ին՝ թիւ 132 համարին մէջ, «Մթնաձոր» պատմուածքէն մօտ հինգ ամիս առաջ։
Աշնան վերջին տաք օրերէն մէկուն ծեր Դիլան կը բարձրանայ իր այգին՝ զայն ձմեռուան համար գոցելու, եւ արեւին տակ նստած կը վերապրի իր կեանքին միակ շիկացած դրուագը. երիտասարդ հարս մը՝ Սոնան, հնձան կը մտնէ, մինչ ինք խաղող կը կոխէ։ Սոնան ամուսնացուցին աւելի ունեւոր տան մը հետ, եւ ան մահացաւ յաջորդ ամառ։ Պատմուածքին ամբողջ ծանրութիւնը կը կրեն երկու պատկեր, որոնք տրուած են գրեթէ առանց մեկնաբանութեան. թուփերուն մէջ արիւնոտ թեւերը թափահարող վիրաւոր միրհաւը եւ Դիլանի ուսերուն իջնող մտրակը։ Բակունց ինք կը միացնէ զանոնք. Սոնան թռաւ միրհաւի պէս եւ իր ետեւէն ձգեց վիշտը։
Թռչունին անունը արժէ բացատրել, բայց զգուշութեամբ, որովհետեւ այս հարցին մէջ յաճախ կը չափազանցեն։ Բարդութիւնը կը կարդացուի իբրեւ մայրի եւ հաւ, այսինքն՝ անտառի կամ վայրի հաւ։ Այս մեկնութիւնը հրատարակած է Կարօ Դաւթեան՝ Ղարաբաղի բարբառներուն մասին իր 1966-ի ուսումնասիրութեան մէջ։ Հրաչ Մարտիրոսեան փաստարկը մանրամասն կը շարադրէ, կու տայ զայն պաշտպանող ապացոյցները եւ մրցակից ստուգաբանութեան դէմ փաստարկը, բայց ստուգաբանութիւնը կը վերագրէ Դաւթեանին, ոչ թէ իրեն։ Մարտիրոսեանի ստուգաբանական բառարանին մէջ բառը առանձին յօդուած չունի. ան կը յայտնուի մայրի-ի բարբառային նիւթին մէջ, զոր Մարտիրոսեան կը նկատէ անտառի ընդհանուր անուն, ոչ թէ որոշ ծառի մը, եւ հոն թռչունը կը բացատրուի դիտաւորեալ զգուշութեամբ՝ հաւանաբար փասիանի տեսակ մը կամ մարեհաւ։ Այդ զգուշութիւնը արժէ պահել. Ստեփան Լիսիցեանի ազգագրական աշխատութիւնը, որ ճիշդ Զանգեզուրի մասին է, բառը կը բացատրէ իբրեւ մարեհաւ, նոյն բարդութեան թափանցիկ ձեւը հայերէնի մէջ այդ թռչունին ընդունուած անունն է, իսկ Աճառեանի բառարաններուն մէջ բառը ընդհանրապէս չկայ։
Իշխանեանի բացատրութիւնը կ՚աւելցնէ Բակունցը կարդալու համար էական մանրամասնութիւն մը. թռչունը փասիանի տեսակ մըն է, տարածուած Զանգեզուրի մէջ, եւ ղարաբաղեան ու զանգեզուրեան խօսուածքին մէջ կ՚արտասանուի մրհաւ, իսկ միրհաւ-ը, այսինքն Բակունցի տպած ձեւը, հազուագիւտ տարբերակ է։ Հախվերտիի թարգմանութեան մէջ պատմուածքին վերնագիրն է Pheasant։
«Միրհավ»-ի մէկ յատկութիւնը կը պատկանի ճիշդ այս գիրքին, եւ ոչ պատմուածքի այն տարբերակին, որ սովորաբար կը կարդացուի։ Ընթերցողներուն մեծ մասին ծանօթ տարբերակը Բակունցի 1933-ի վերամշակումն է։ 1927-ի բնագրին մէջ Դիլանը մտրակողը եասաուլ մըն է՝ ցարական պաշտօնեայ, եւ Դիլան չի կրնար անոր պատասխանել, որովհետեւ եասաուլը ռուսերէն կը խօսի. 1933-ին ան արդէն անտառապահ դարձած է, որ կը զայրանայ, թէ Դիլան վրդոված է իր միրհաւը։ Իշխանեանի բնագրային բաղդատութիւնը կ՚արձանագրէ այս փոփոխութիւնը, ինչպէս նաեւ աւելի կանուխ արձակին կոպտութեան մեղմացումը։ Այն գիրքը, որուն մասին է այս յօդուածը, առաջին տարբերակը կը պարունակէ։
«Ալպիական մանուշակ»
«Ալպիական մանուշակ»-ով կը գոցուի ժողովածուն։ Ան տպուեցաւ «Խորհրդային Հայաստան»-ի երկու թիւերուն մէջ՝ 1927-ի Յունուար 1-ին եւ 4-ին։ Թերթին երկրորդ թիւը իրապէս լոյս տեսած է Յունուար 4-ին, եւ Իշխանեանի ծանօթագրութիւնը ասիկա յատուկ կը նշէ՝ ակնյայտ շփոթը կանխելու համար։ Գիրքը լոյս տեսաւ նոյն տարուան ընթացքին։
Պատմուածքին գրութեան թուականը վիճելի է, եւ այս տարաձայնութիւնը աւելի ճիշդ է ներկայացնել, քան լուծել։ 1933-ին պատմուածքը վերահրատարակելու ատեն Բակունց զայն թուագրեց 25 — 27, այսինքն՝ գրուած 1925-ին եւ վերամշակուած 1927-ին։ Իշխանեանի հրատարակութիւնը կասկածի տակ կ՚առնէ երկու թիւն ալ։ Մեղրիի շրջանը կատարուած ուղեւորութիւնը, որմէ ծնած է պատմուածքը, 1926-ով կը թուագրեն թէ՛ Բակունցի հետ ճամբորդած երկրաբանը, թէ՛ Մորուս Հասրաթեան, իսկ վերամշակումը հրատարակիչներուն կը թուի 1930-ի կամ 1931-ի, ոչ թէ 1927-ի գործ։ Անոնք բաց կը ձգեն 1925-ի աւելի կանուխ ու տարբեր սեւագրի մը կարելիութիւնը՝ առանց զայն պնդելու։
Ամէնէն յաճախ կը սխալին նուիրագրութեան հարցին մէջ։ «Ալպիական մանուշակ»-ը նուիրուած է Արփենիկ Չարենցի յիշատակին, եւ սովորաբար այնպէս կը ներկայացուի, կարծէք այդ նուիրագրութիւնը միշտ եղած ըլլայ պատմուածքին մէջ։ Այդպէս չէ։ 1976-ի հրատարակութիւնը 1927-ի բնագիրը կը տպէ 1933-ինին կողքին, եւ կանուխ բնագրին մէջ նուիրագրութիւն պարզապէս չկայ. ան աւելցուած է այս գիրքէն վեց տարի ետք։ Ժամանակագրութիւնը ինքնին ցնցիչ է. Արփենիկը՝ Եղիշէ Չարենցի կինը, մահացաւ 1927-ի Յունուար 2-ին, երկու հրատարակումներուն միջեւ, իսկ երկրորդ մասը լոյս տեսաւ Յունուար 4-ին, այն թիւին մէջ, ուր տպուած էր նաեւ անոր մահուան ազդը։ Սակայն հրատարակիչները ասիկա կ՚առաջարկեն իբրեւ յետագայ նուիրագրութեան հաւանական պատճառ, ոչ թէ իբրեւ վաւերագրուած փաստ, եւ այս յօդուածը անոնցմէ անդին չ՚երթար։
Պատմուածքն իսկ կը բացատրէ, թէ ինչու գիրքը կ՚աւարտի ճիշդ հոս։ Հնագէտ մը եւ նկարիչ մը ձիով կը բարձրանան Կաքաւաբերդ. հնագէտը իշխանին դամբարանը կը փնտռէ եւ միայն անցեալին գեղեցկութիւնը կը տեսնէ, նկարիչը պարիսպներն ու մանուշակները կը գծէ եւ ներկային միայն հաճելի երեսը կը տեսնէ։ Անոնք կանգ կ՚առնեն քոչուորի մը վրանին մէջ, նկարիչը կը գծէ իրենց թէյ պատրաստող կինը, եւ կը մեկնին՝ օրէն գոհ։ Ապա պատմուածքը կը շարունակուի առանց անոնց, եւ ետքը պատահածը կ՚իյնայ կնոջ վրայ։ Պետրոսեան, Բայրամեան եւ Գնունի այս զոյգին մէջ կը տեսնեն աշխարհին բզէզի աչքերով նայող մարդիկ, որոնք կու գան, կը տեսնեն հաճելին ու կը մեկնին, մինչ կեանքին էութիւնը իրենցմէ կը վրիպի։ Անոնք կը նշեն նաեւ, որ պատմուածքը յստակ սիւժէ ընդհանրապէս չունի եւ ամբողջովին ենթատեքստի վրայ կառուցուած է։ Բզէզը Բակունցի սեփական պատկերն է եւ կը վերադառնայ վերջին տողերուն մէջ՝ քնացած ու բոյրէն արբեցած, աշխարհը տակաւին բուրաւէտ պարտէզ կարծելով։ Երկերու հրատարակիչները կը հաստատեն, որ Բակունց նկարիչը կերտած է իր անձէն։
Գիրքին միւս պատմուածքները
Ժողովածուին միւս պատմուածքները լոկ լրացում չեն, եւ քանի մը գործ ցոյց կու տայ, թէ որքա՛ն լայն է անոր ընդգրկումը։ «Աքարում»-ը կառուցուած է հարսնցուի մը շուրջ, զոր փեսացուին ընտանիքը կը զննէ այնպէս, ինչպէս, Առնաւուտեանի բառերով, ձի մը պիտի զննէին։ «Խոնարհ աղջիկը» այն պատմուածքն է, որով Աղաբաբեան կրկնակի պատումը ցոյց կու տայ, եւ այն չորսէն մէկն է, զորս Բակունց ետքը վերաշարադրեց։ «Լառ-Մարգար»-ը յիշողութեան պատմութիւն է, որ մխիթարել չ՚ուզեր. ներկան կը մեղմէ անցեալին ցաւը, բայց չի ջնջեր զայն։
«Մինա բիբին» կու տայ գիրքին ամէնէն մռայլ ձեւակերպումը, զոր կը մէջբերէ Համբարձումեան. գիւղը հազարամեայ գիրք մըն է, որուն իւրաքանչիւր էջը տգիտութեան որեւէ զոհի նահատակութիւնն է։ «Մթնաձորի «չարքը»»-ի մէջ դուրսի աշխարհը կը ժամանէ հրահանգչուհիի մը դէմքով. ան ձիով կը մտնէ գիւղ մը, որ ձորին մէջ ապրողին մասին ունի իր սեփական պատմութիւնը։ Ռոու ժողովածուին մէջ քաղաքային եւ գիւղական արժէքներու կրկնուող բախումը կը տեսնէ իբրեւ կիներու շուրջ կեդրոնացած, եւ այդ բախումը ամէնէն յստակ կը գտնէ ճիշդ այս պատմուածքին ու «Ալպիական մանուշակ»-ին մէջ։
Մթնաձոր անունը
«Մթնաձոր»-ը բարդ բառ է՝ մութ եւ ձոր բառերէն։ Բառացի կը նշանակէ մութ ձոր, եւ ատիկա պէտք է ուղղակի ըսել, որովհետեւ բառացի իմաստը մաս կը կազմէ պատմուածքներուն արուեստին. գիրքին առաջին իսկ էջը վայրը կ՚անուանէ մոռցուած անկիւն մը այն օրերէն, երբ տակաւին մարդ չկար։
Սակայն բառացի թարգմանութիւնը վերնագիր չէ, եւ անգլերէնը ճիշդ հոս կը սխալի։ The Dark Valley-ն ժողովածուին հրատարակուած անգլերէն թարգմանութեան վերնագիրն է եւ այս ամբողջ նիւթին որեւէ մասին համար միակ հաստատուն անգլերէն անունը։ Dark Gorge-ը բառերուն ճշգրիտ թարգմանութիւնն է, բայց Բակունցի գիրքին վկայուած վերնագիրը չէ. անգլերէնի մէջ ան կը գործածուի բոլորովին ուրիշ վայրի մը՝ Տաւուշի Մթնաձոր ձորին համար։ The Dark Ravine-ը ոչ մէկ տեղ վկայուած է՝ ո՛չ իբրեւ վերնագիր, ո՛չ ալ ուրիշ կերպով։ Երկուքն ալ մէջբերումի մէջ տեղ չունին։
Պատմուածքին եւ վայրերուն համար անգլերէն աղբիւրները սովորաբար կը պահեն Mtnadzor ձեւը՝ առանց թարգմանելու, եւ այս յօդուածն ալ նոյնը կ՚ընէ։
The Dark Valley՝ գիրքը անգլերէնով
Ամբողջ ժողովածուն անգլերէնի թարգմանուած է միայն մէկ անգամ։ The Dark Valley-ն՝ Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութեամբ եւ Վիքթորիա Ռոուի յառաջաբանով, լոյս տեսած է Լոնտոն, Taderon Press-ի կողմէ, Gomidas Institute-ի համար։ Ռոու յառաջաբանին մէջ կը նշէ, որ առաջին անգամն է, որ տասնութ պատմուածքներն ալ ամբողջութեամբ կը թարգմանուին անգլերէնի։
Հրատարակութեան թուականը իրապէս վիճելի է, եւ այս յօդուածը անոնցմէ մէկը չ՚ընտրեր։ Gomidas Institute-ի քարտարանը կու տայ Լոնտոն, Taderon Press, 2009, 148 էջ, եւ Ռոու իր յառաջաբանը ստորագրած է 2009-ի Յունիսին. սակայն գիրքին հեղինակային իրաւունքի էջը կը կրէ 2008 թուականը, եւ անկէ բխող գրադարանային մատենագրութիւնն ալ կու տայ 2008։ Երկու թուականն ալ լուրջ արձանագրութիւններու մէջ կը գտնուին, եւ հոս գործածուած աղբիւրներէն ոչ մէկը կը պարզէ, թէ ո՛րն է իրական թողարկման տարին։
Թարգմանութիւնը նոր երկդիմութիւն ալ կը ստեղծէ՝ հինը լուծելու փոխարէն։ Քանի որ ժողովածուն եւ անոր առաջին պատմուածքը նոյն անունը կը կրեն, անգլերէնի մէջ երկուքն ալ The Dark Valley են, իսկ տասնչորսերորդ պատմուածքը կը դառնայ The Demon of the Dark Valley. այս արտայայտութեան հանդիպող ընթերցողը երեք կարելի հասցէատէր ունի եւ ոչ մէկ նշան՝ զանոնք զանազանելու։ Բովանդակութեան էջը կը գործածէ առանց յօդի ձեւերը՝ Pheasant եւ Alpine Violet, իսկ շրջակայ բնագիրը՝ The Pheasant եւ The Alpine Violet։
Առնաւուտեան իր գրախօսականին մէջ թարգմանութիւնը կը նկատէ նշանակալի, թէեւ ոչ անթերի նուաճում, եւ կ՚արձանագրէ հետեւանքներ ունեցող մէկ կորուստ. «Միրհավ»-ի հայերէն բնագիրը կ՚ըսէ, թէ Սոնան ամուսնացուցին ունեւոր դրացիի տան հետ, իսկ անգլերէնը ատիկա չ՚ըսեր, եւ այդպիսով կը կորսուի անոր պատահածին ընկերային պատճառը։
Ինչպէս ընդունուեցաւ գիրքը
Ժողովածուն յաջողութիւն գտաւ ընթերցողներուն մօտ, բայց իր ժամանակի քննադատութիւնը զայն դատապարտեց։ Աղաբաբեան երկու կողմն ալ ուղղակի կ՚ըսէ. գիրքը ընթերցողներուն մօտ հսկայ յաջողութիւն ունեցաւ, իսկ ժամանակի քննադատութիւնը զայն բացասաբար գնահատեց՝ իբրեւ հայկական նահապետական հնութեան իտէալականացում։
Ամբաստանութիւնը ան կը ներկայացնէ բառացի, որպէսզի մերժէ զայն. իբր թէ Բակունց մահամերձ հին գիւղին ողբը կը հնչեցնէ, կը սրբագործէ յետամնաց նահապետական բարքերը, անմարդաբնակ քարայրներուն լռութիւնը կ՚ընդունի իբրեւ գոյութեան իտէալական ձեւ եւ անէծք կը կարդայ քաղաքակրթութեան։ Յետագայ գրականագիտութիւնը այս մեղադրանքներուն ամբողջութիւնը սկսաւ կոչել «Լեգենդ Բակունցի մասին», եւ Աղաբաբեան անոր ակունքը կը տեսնէ ժամանակին պարտադրած գրական կաղապարին մէջ, եւ ոչ պատմուածքներուն։
Կանուխ շրջանին եղած է նաեւ լուրջ քննադատութիւն։ Աղաբաբեան Խ. Սարգսեանի 1928-ին «Նորք» հանդէսին մէջ տպուած ուսումնասիրութիւնը կը կոչէ Բակունցի ինքնատիպութիւնը բացայայտող առաջին նուրբ քննութիւնը, թէեւ կը նշէ, որ Սարգսեան ալ մասամբ տուրք տուած է ժամանակի մտայնութեան։ Աղաբաբեանի ամփոփիչ գնահատականը, թէ ասիկա այն գիրքն է, ուր հայ արձակը ձեռք բերաւ գեղարուեստական նոր յատկանիշներ, իր անձնական կարծիքն է, եւ հոս կը տրուի իբրեւ այդպիսին, ոչ թէ իբրեւ վերջնական դատավճիռ։
Անգլերէն գրականութիւնը համեմատաբար աղքատ է։ Ռոուի յառաջաբանէն եւ Առնաւուտեանի գրախօսականէն զատ շատ քիչ բան կայ, իսկ Համբարձումեանի ուսումնասիրութիւնը ժողովածուին մասին Բակունցի մասին անգլերէն լոյս տեսած սակաւաթիւ գիտական աշխատութիւններէն մէկն է։
Ժողովածուին տեղը Բակունցի գործին մէջ
«Մթնաձոր»-ով սկսաւ Բակունցի՝ իբրեւ գրողի հեղինակութիւնը։ Անոր կենդանութեան օրօք լոյս տեսան եւս երեք ժողովածու՝ «Սպիտակ ձին», ապա «Սեւ ցելերի սերմնացանը»՝ 1933-ին, եւ «Անձրեւը»՝ 1935-ին, ինչպէս նաեւ «Հովնաթան Մարչ» երգիծական վիպակը, որ հրատարակուեցաւ այս գիրքին հետ նոյն տարին։
Այս պատմուածքներէն չորսին ան նորէն ու նորէն վերադարձաւ։ «Միրհավ»-ը, «Խոնարհ աղջիկը» եւ «Ալպիական մանուշակ»-ը 1933-ի ժողովածուին համար հիմնովին վերաշարադրուեցան, իսկ «Սաբու»-ն՝ 1935-ինին համար։ Ուրեմն տասնութէն չորսը ունին հեղինակային երկու տարբերակ, եւ հայ ընթերցողներուն մեծ մասին ծանօթ բնագիրները հոս տպուածները չեն։ Հետեւաբար «Մթնաձոր»-ը իբրեւ գիրք կարդալ կը նշանակէ կարդալ աւելի կանուխ տարբերակները, եւ ատիկա կարելի կը դարձնէ Իշխանեանի հրատարակութիւնը։
Գիրքը նաեւ գծեց այն բոլորին պայմանները, որոնք անկէ ետք եկան։ Բնաշխարհը, սեղմութիւնը, իտիլիայի մերժումը եւ կասեցուած աւարտը արդէն կան 1927-ին, եւ անոնցմէ ոչ մէկը սկսնակի մը մօտաւոր փորձն է այն բանին, զոր ան ետքը աւելի լաւ ըրաւ։ «Մթնաձոր»-ը ցոյց տուաւ, որ պատմուածք մը կարելի է կառուցել մէկ վայրէ, քանի մը էջէ ու մէկ հանդիպումէ, եւ անով հանդերձ անոր մէջ դնել ամբողջ կեանքի մը ծանրութիւնը։
Կարեւոր թուականներ
1926
«Միրհավ»-ը Յունիս 6-ին կը տպուի երեւանեան «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթին մէջ, իսկ «Մթնաձոր» պատմուածքը՝ նոյն թերթին մէջ Նոյեմբեր 21-ին։
1927
«Ալպիական մանուշակ»-ը լոյս կը տեսնէ Յունուար 1-ին եւ 4-ին, «Խոնարհ աղջիկը»՝ Փետրուար 1–2-ին, իսկ տարուան ընթացքին Երեւան կը հրատարակուի ժողովածուն։
1933
«Սեւ ցելերի սերմնացանը» ժողովածուն կ՚ընդգրկէ «Միրհավ»-ի, «Խոնարհ աղջիկը»-ի եւ «Ալպիական մանուշակ»-ի հիմնովին վերամշակուած տարբերակները. վերջինս արդէն նուիրուած է Արփենիկ Չարենցի յիշատակին։
1935
«Անձրեւը»՝ հեղինակին կենդանութեան օրօք լոյս տեսած վերջին ժողովածուն, կ՚ընդգրկէ «Սաբու»-ի վերամշակուած տարբերակը։
1955
Բակունցի երկերու հրատարակութիւնը «Մթնաձոր» շարքը կը վերատպէ առանց չորս պատմուածքի, եւ յետագայ հրատարակութիւնները կը հետեւին անոր։
1976
Ռաֆայէլ Իշխանեանի բնագրագիտական ծանօթագրութիւնները երկերու առաջին հատորին մէջ կը վերականգնեն տասնութ պատմուածքն ու անոնց կարգը։
2009
Ամբողջ ժողովածուն անգլերէն լոյս կը տեսնէ The Dark Valley անունով՝ Նայիրի Հախվերտիի թարգմանութեամբ, Լոնտոնի Taderon Press հրատարակչատան կողմէ։
Ինչո՞ւ կարեւոր է «Մթնաձոր»-ը
«Մթնաձոր»-ը ըրաւ բան մը, որ հայ արձակը մինչ այդ չէր ըրած. շրջան մը գրական աշխարհի վերածեց։ Զանգեզուրը բնանկար մըն էր։ Այս գիրքէն ետք հարաւի ձորերն ու անտառները դարձան ներքին կեանք ունեցող վայրեր, եւ զանոնք գրելու ձեւը դարձաւ բակունցեան՝ կարճ, ճշգրիտ, առանց զգայացունցութեան, եւ առանց թոյլ տալու, որ երկրին գեղեցկութիւնը փոխարինէ հոն ապրելու դժուարութեան։
Ասիկա նաեւ այն գիրքն է, որ յաջորդ դարուն համար պատմուածքը հաստատեց իբրեւ լուրջ հայկական ձեւ։ Տասնութ գործ՝ մեծ մասը քանի մը էջնոց, սիւժէներու փոխարէն հանդիպումներու վրայ կառուցուած եւ առանց լուծումի աւարտող, բաւական եղան, որ մէկ հատորով արձակագիր մը հեղինակութիւն շահի, եւ այսօր ալ բաւական են, որ անոնց բովանդակութեան շուրջ վէճերը ըլլան գրականութեան մասին, ոչ թէ տեղական գոյներու։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Պատմուածքներուն կարգը ճշդուած է ուշ. պահպանուած է տպարանի բովանդակութեան ցանկը, ուր երեք վերնագիր մելանով տեղափոխուած է, եւ «Մթնաձոր»-ը տասներկուերորդ տեղէն բարձրացած է առաջին։
- 02«Մթնաձորի «չարքը»»՝ տասնչորսերորդ պատմուածքը, այն երեք գործերէն մէկն է, որոնք առաջին անգամ տպուեցան ճիշդ այս գիրքին մէջ. միւսներուն մեծ մասը արդէն լոյս տեսած էր մամուլին մէջ։
- 03Արփենիկ Չարենցի յիշատակին նուիրագրութիւնը այս գիրքին մէջ չկայ. ան «Ալպիական մանուշակ»-ին կցուած է վեց տարի ետք։
- 04Արփենիկ Չարենց մահացաւ 1927-ի Յունուար 2-ին, «Ալպիական մանուշակ»-ի երկու հրատարակումներուն միջեւ, եւ երկրորդ մասը լոյս տեսաւ Յունուար 4-ին, այն թիւին մէջ, ուր տպուած էր նաեւ անոր մահուան ազդը։
- 05Բակունցի երկերու 1955-ի հրատարակութիւնը դուրս ձգեց տասնութ պատմուածքէն չորսը, ուստի յետագայ հայերէն «Մթնաձոր»-ները աւելի կարճ են, քան առաջինը։
- 06«Միրհավ» վերնագրին թռչունը Բակունցի գործածած զանգեզուրեան եւ ղարաբաղեան խօսուածքին մէջ սովորաբար կ՚արտասանուի մրհաւ. միրհաւ-ը՝ անոր տպած ձեւը, հազուագիւտ տարբերակ է։
Աղբիւրներ
- Ակսել Բակունց, բնագրերը և ծանոթագրությունները՝ Ռաֆայել Իշխանյանի. Երկեր, հատոր 1 — ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ, Հայաստան հրատարակչություն, Երևան, 1976 · Ակսել Բակունց, Երկեր, հ. 1, Երևան, 1976, ծանոթագրություններ, էջ 606–671The spine of the article, and the reason it can state a chronology at all. Ishkhanyan's apparatus supplies: the collection's eighteen titles and their order, reconstructed from the printer's contents list together with the three moves made in ink that produced the printed sequence; the first-publication lines for Մթնաձոր (ԽՀ 1926, 21 նոյ., № 269), Միրհավ (1926, 6 հուն., № 132), Ալպիական մանուշակ (1927, 1 և 4 հունվ., №№ 1–2) and Խոնարհ աղջիկը (1–2 փետր. 1927); the finding that Մթնաձորի «չարքը» has no traceable periodical publication at all and first appeared in the book; the Shikahogh enquiry of 1961 that identified the title story's real-world basis; and the collation of the 1927 and 1933 texts, which is what allows the article to say that the Ալպիական մանուշակ dedication is absent from the 1927 text and that the man who whips Dilan in Միրհավ changed between the two. The volume is digitised page by page and proofread on Հայերեն Վիքիդարան, which is how it was read. It is cited for chronology and textual state, never for evaluation. Where it dates the composition of Ալպիական մանուշակ against Bakunts's own printed 25 — 27, the article reports the disagreement rather than choosing.
- Սուրեն Աղաբաբյան. «Ակսել Բակունցի «Մթնաձոր» ժողովածուն», Պատմա-բանասիրական հանդես, էջ 3–16 — ՀՍՍՀ ԳԱ, Երևան, 1979 Այցելել աղբիւրինA study of this book by the scholar who wrote the standard monograph on Bakunts and signed his encyclopedia entry, and the source for three of the article's sections at once. Reception: that the collection succeeded with readers while the criticism of its own moment condemned it as an idealisation of Armenian patriarchal antiquity, an assessment Aghababyan sets out in order to refute, along with the cluster of attributions later scholarship came to call the Legend about Bakunts. Anti-pastoral: he quotes Bakunts's own pre-1927 journalism dispelling the myth of the pastoral village, and draws the conclusion this article leans on — that however inaccessible and forgotten, the same laws operate in Mtnadzor as in the centres of enlightenment. Landscape and form: that nature and the village are not separated in this world, that the sub-text is the continuation of the text, and that the stories have neither special beginnings nor special endings. His contents list is also the article's second independent witness to the eighteen titles and their order. Cited for his readings as his, not as settled fact.
- Aksel Bakunts, translated by Nairi Hakhverdi, preface by Victoria Rowe. The Dark Valley — Taderon Press for the Gomidas Institute, London, 2009 ISBN 9781903656907The only complete English Bakunts, and the authority for every English title this article prints for a story in the collection — Pheasant, Alpine Violet, The "Demon" of the Dark Valley and the rest, in the article-less forms the book's own contents page uses. Rowe's preface is the source for the statement that all eighteen stories are translated in their entirety, and for the reading of the collection as portraits of the peasantry that are never propaganda pieces. The year given here is the publisher's own: the Gomidas catalogue prints London, Taderon Press, 2009, 148 pp, and Rowe signs the preface June 2009, while the book's copyright page and the library cataloguing derived from it give 2008. The article states that conflict rather than resolving it, because no consulted record settles which is the release.
- Eddie Arnavoudian. Why we should read… The Dark Valley: Short Stories by Aksel Bakunts — The Critical Corner, Armenian News Network / Groong, 2010 Այցելել աղբիւրինThe substantial English critical notice of the collection, and the source the anti-pastoral section leans on hardest: that there is nothing idyllic about the Dark Valley, and that it is dark not through romanticised isolation but because it is impoverished and outside the mainstream of urban life. Also cited for the reading of human suffering as socially constructed rather than innate, for the loss of the well-to-do neighbour in the English Միրհավ, and for his rejection of Vahe Oshagan's claim that there is no good, evil or justice in this fiction. Cited as criticism, not as fact: where he says the husband in Ալպիական մանուշակ strikes with his sickle, the Armenian has him throw the sickle aside and strike with the staff, so the article does not repeat it.
- Naira Hambardzumyan. Interpenetration of Myth and Sign in Axel Bakunts' "Mtnadzor" Collection — Լրաբեր հասարակական գիտությունների, ՀՀ ԳԱԱ, Երևան, 2020 · arar.sci.am, Հայկական հանրապետական թվային գրադարան, publication 263016Scholarship on this collection specifically rather than on Bakunts generally, and the basis for the landscape section's central claim: that the Mtnadzor stories hold a pre-human time inside the present, the forgotten corner from the days when there was no man yet. It is also one of the very few pieces of Bakunts scholarship published in English, which is itself evidence for what the article says about the state of the English-language record.
- Արմինե Մանասյան. Ակսել Բակունցը և 1920-30-ական թվականների պատմվածքը — Գրականագիտական հանդես XVI, ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ, Երևան, 2015 · arar.sci.am, Հայկական հանրապետական թվային գրադարան, publication 197097The source for the form section, and the reason it makes technical rather than admiring claims: composition by accumulation toward a limiting situation, retrospection used as a construction principle rather than as lyricism, portraiture as the compositional centre, and the withheld ending of Մթնաձոր. The formulation the section rests on most heavily is hers — that nature in Bakunts is not described but introduced by the teller as a minimum unit of psychological movement.
- Ա. Պետրոսյան, Կ. Բայրամյան և Ա. Գնունի. Հնագետը Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակ»-ում — Պատմա-բանասիրական հանդես, ՀՀ ԳԱԱ, Երևան, 2025 Այցելել աղբիւրինThe basis for the Ալպիական մանուշակ section: the reading of the archaeologist and the painter as men looking at the world through the eyes of a beetle — arriving, seeing the beauty of past or present, and leaving while the substance of life escapes them — the observation that the story has no clear plot and works by subtext, and the archival identification of the archaeologist's model as Morus Hasratyan.
- Hrach Martirosyan. Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon — Brill, Leiden — Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 8, 2010 ISBN 9789004173378Cited for one sentence and nothing more. The word միրհավ has no entry of its own; it appears in the dialectal material under the headword mayri, where the compound is read as forest-fowl and glossed probably as a kind of pheasant, or as heath-cock or black-cock. Both halves of that matter here: մայրի is treated as a general word for woods or forest — Martirosyan expressly rejects rendering it a forest of fir trees — and the identification of the bird is hedged rather than settled, which is why the article reports the disagreement instead of asserting the pheasant.
- Հրաչ Մարտիրոսյան. «Միրհավ» բառի ծագումը — Գրանիշ, 2014 Այցելել աղբիւրինWhere the same scholar sets the argument out at length, and the reason the article credits the etymology to Կարո Դավթյան rather than to Martirosyan: he states that the analysis was already published in Davtyan's 1966 dialect study of Mountainous Karabakh, and presents his own contribution as the supporting evidence — the parallels in which a forest X means a wild X, the sound change that gives միր- from մայրի in the Karabakh and Goris speech, and the case against the rival reading of the name as Mihr's bird. Cited so that the lexical paragraph attributes each part of the argument to whoever actually made it.
Առնչուող յօդուածներ
Ակսէլ Բակունց
Զանգեզուրի արձակագիրն ու երկրագործը, որուն պատմուածքները հարաւի լեռները, ձորերն ու գիւղերը հայ գրականութեան նիւթ դարձուցին։
Եղիշէ Չարենց
Անհանգիստ արդիապաշտ բանաստեղծ, որուն համարձակ փորձերն ու Հայաստանի հանդէպ բուռն սէրը զինք դարձուցին իր սերունդին գլխաւոր գրական ձայնը։
Յովհաննէս Թումանեան
Գիւղէն ելած բանաստեղծը, որուն բալլադները, հեքիաթներն ու մեղմ բարոյական հեղինակութիւնը իրեն բերին Ամենայն Հայոց Բանաստեղծի տիտղոսը։